10/07/2026
10 lipca - 85-ta ROCZNICA ZBRODNI W JEDWABNEM
--------------------------------------------------------------
Są miejsca na mapie Polski, których nie sposób odwiedzić bez ciężaru w sercu. Jedwabne jest jednym z nich. To niewielkie miasteczko stało się symbolem tragedii, która do dziś budzi ból, wstyd, gniew i pytania o granice ludzkiego okrucieństwa. Rocznica pogromu nie jest jedynie wspomnieniem wydarzeń sprzed wielu dekad. Jest sprawdzianem naszej pamięci i naszego sumienia. To dzień, w którym powinniśmy zapytać samych siebie nie tylko o to, co wydarzyło się wtedy, lecz także o to, co dzieje się dziś.
Marian Turski, ocalały z Auschwitz, pozostawił światu niezwykle proste, a zarazem przejmujące przesłanie: „Nie bądź obojętny”. Nazwał je jedenastym przykazaniem. Wiedział, że zło nie zaczyna się od komór gazowych ani od płonących stodół. Zło zaczyna się od obojętności. Od milczenia wobec kłamstwa. Od przyzwolenia na odczłowieczanie drugiego człowieka. Od żartu, który nikogo nie oburzył. Od nienawistnego komentarza, który przeszedł bez reakcji. Od polityka, który buduje popularność na wskazywaniu kolejnych wrogów, podczas gdy tłum bije brawo.
Jedwabne przypomina, że ofiary nie giną dlatego, że są inne. Giną dlatego, że ktoś wcześniej przekonał ich sąsiadów, iż przestały być ludźmi. Historia uczy, że nienawiść zawsze potrzebuje języka. Najpierw są słowa. Potem symbole. Potem wykluczanie. A dopiero na końcu przemoc. Dlatego każde pokolenie ma obowiązek reagować już na pierwszym etapie.
Trudno nie odczuwać niepokoju, obserwując współczesną debatę publiczną w Polsce. Coraz częściej pojawiają się wypowiedzi podważające ustalone fakty historyczne dotyczące Zagłady lub relatywizujące odpowiedzialność za zbrodnie. Szczególnie głośne stały się wypowiedzi Grzegorza Brauna, który publicznie kwestionował elementy historii Holocaustu i powielał narracje sprzeczne z ustaleniami historyków. Niepokój budzą także wypowiedzi niektórych innych polityków związanych ze środowiskami skrajnej prawicy, w tym Ewy Zajączkowskiej-Hernik, które wzmacniają atmosferę społecznej polaryzacji i nieufności wobec różnych grup. Choć poglądy poszczególnych polityków nie mogą być utożsamiane z wszystkimi ich wyborcami ani z całymi ugrupowaniami, nie wolno lekceważyć wpływu słów wypowiadanych z sejmowej mównicy czy przed kamerami. Historia wielokrotnie pokazała, że słowa mają konsekwencje.
Niepokoi również odradzanie się sentymentów nacjonalistycznych i fascynacja ideologiami, które jeszcze niedawno wydawały się skompromitowane na zawsze. Coraz częściej można zobaczyć symbole odwołujące się do skrajnego nacjonalizmu, usłyszeć hasła dzielące ludzi na „prawdziwych” i „nieprawdziwych” Polaków, przeczytać komentarze pełne pogardy wobec mniejszości. Nie zawsze są to otwarte deklaracje faszyzmu. Częściej przybierają postać pozornie niewinnych haseł o konieczności „oczyszczenia” narodu, o wyższości jednych ludzi nad drugimi albo o potrzebie znalezienia winnych wszystkich problemów. To właśnie w takich chwilach słowa Mariana Turskiego nabierają dramatycznej aktualności.
Najgroźniejsza jest bowiem obojętność. Nie krzyk ekstremistów, lecz cisza większości. Nie nienawiść kilku osób, lecz przekonanie wielu, że to nie ich sprawa. Właśnie tak rodzi się społeczne przyzwolenie. Każde pokolenie lubi wierzyć, że ono nigdy nie dopuściłoby do tragedii podobnej do tej z Jedwabnego. Ale każde pokolenie wystawiane jest na tę samą próbę: czy potrafi stanąć po stronie prześladowanych, zanim będzie za późno?
Rocznica pogromu nie powinna być dniem politycznych sporów ani walki o interpretacje. Powinna być dniem ciszy, refleksji i odwagi. Odwagi, by uznać prawdę, nawet jeśli jest bolesna. Odwagi, by przeciwstawić się kłamstwu, nawet gdy jest popularne. Odwagi, by powiedzieć „nie”, gdy ktoś odbiera drugiemu człowiekowi godność.
Pamięć o Jedwabnem nie jest oskarżeniem wobec współczesnych Polaków. Jest zobowiązaniem. Zobowiązaniem do tego, aby podobna tragedia nigdy więcej nie mogła się wydarzyć. Aby każde dziecko dorastało w przekonaniu, że człowiek nie jest mniej wart z powodu swojego pochodzenia, religii, koloru skóry czy poglądów. Aby historia nie była narzędziem propagandy, lecz nauczycielką pokory.
Jeżeli naprawdę chcemy uczcić pamięć ofiar Jedwabnego, nie wystarczy zapalić znicz raz w roku. Trzeba każdego dnia wybierać przyzwoitość zamiast nienawiści, prawdę zamiast wygodnego kłamstwa i odwagę zamiast milczenia. Bo płonąca stodoła w Jedwabnem nie zaczęła się od ognia. Zaczęła się od słów, od pogardy i od ludzi, którzy pozostali obojętni. A obojętność – jak przestrzegał Marian Turski – jest pierwszym krokiem do tego, by historia ponownie wymknęła się spod naszej kontroli.
WARTO BYĆ PRZYZWOITYM.
