24/03/2026
"Danzig 1945. Koniec pewnego świata".
Nieprzypadkowo wracamy do tego tematu właśnie teraz. Marzec od lat jest miesiącem, w którym przypominamy sobie o walkach na Pomorzu i o upadku Gdańska w 1945 roku. To moment, który skłania nie tylko do pamięci, ale też do refleksji i próby zrozumienia tych wydarzeń w szerszym kontekście.
Zanim przejdziemy do samej bitwy, warto jasno powiedzieć jedno. To nie będzie prosty opis krok po kroku, jak Armia Czerwona zdobywała Gdańsk dzień po dniu.
Bo taka narracja, choć najprostsza, byłaby też najbardziej myląca.
Bitwa o Gdańsk nie była bowiem pojedynczym starciem o jedno miasto. Była finałem ogromnej operacji rozgrywającej się na przestrzeni setek kilometrów, w której splatały się działania kilku frontów, decyzje polityczne najwyższego szczebla i dramat setek tysięcy ludzi.
Żeby ją zrozumieć, trzeba spojrzeć szerzej. Zobaczyć nie tylko same walki w mieście, ale też to, co działo się wcześniej na jego przedpolach, dlaczego Niemcy bronili się właśnie tak, a nie inaczej, oraz jakie znaczenie miało zdobycie Gdańska dla przebiegu wojny i powojennego układu sił.
Dopiero wtedy ten epizod przestaje być lokalną bitwą, a zaczyna być częścią dużo większej historii.
* to będzie długi post ale uprzedzam warto dotrwać do końca.
Bitwa o Gdańsk była jedną z najbardziej złożonych, dramatycznych i symbolicznie ważnych operacji końcowego okresu II wojny światowej.
Kiedy myślimy o walkach miejskich w 1945 roku, najczęściej przychodzą na myśl takie miasta jak Poznań, Wrocław czy Berlin. Na tym tle Gdańsk wydaje się wyjątkiem, bo same walki uliczne trwały tu stosunkowo krótko i zamknęły się w kilku dniach. Nie oznacza to jednak, że była to operacja szybka. Wręcz przeciwnie. Zdobycie miasta poprzedziły długie tygodnie ciężkich walk na Pomorzu Gdańskim, a znaczenie całej operacji wykraczało daleko poza sam obszar miasta.
Była to nie tylko walka o port czy ważny węzeł komunikacyjny. To starcie miało również wymiar symboliczny i polityczny. Dotyczyło przyszłego kształtu Europy Środkowo Wschodniej oraz miejsca Polski w powojennym układzie sił.
Co istotne, bitwa o Gdańsk w rzeczywistości nie zaczęła się w samym Gdańsku.
Choć jej finał rozegrał się pod koniec marca 1945 roku w granicach miasta, to działania prowadzące do jego zdobycia rozpoczęły się znacznie wcześniej, już w połowie stycznia, wraz z szeroko zakrojoną ofensywą Armii Czerwonej na całym froncie.
Z operacyjnego punktu widzenia była to kampania o ogromnej skali. Obejmowała tereny dzisiejszego Pomorza, ale także obszary obecnych województw zachodniopomorskiego, warmińsko mazurskiego i kujawsko pomorskiego. Na jej przebieg wpływały walki o Elbląg, Malbork, Grudziądz, Chojnice, Tczew, Szczecinek, Koszalin czy Kołobrzeg, a także sytuacja w Prusach Wschodnich i pod Królewcem.
W tym sensie zdobycie Gdańska było zwieńczeniem znacznie większej operacji.
Pojawia się więc pytanie, dlaczego Gdańsk nie bronił się tak długo jak inne miasta.
Odpowiedź tkwi w tym, że o jego losie w dużej mierze przesądziły walki toczone poza jego granicami. To właśnie na przedpolach rozstrzygało się, czy miasto będzie w stanie się bronić.
Gdańsk nie był klasyczną twierdzą. Nie oznacza to jednak, że był łatwym celem. Region Pomorza Gdańskiego stopniowo wypełniały wycofujące się jednostki niemieckie, oddziały zapasowe i improwizowane formacje, a także posiłki docierające drogą morską. O skuteczności obrony nie decydowały jednak umocnienia miejskie, lecz zdolność Niemców do powstrzymywania natarcia jeszcze zanim Armia Czerwona dotarła do Trójmiasta.
Istotne było również to, że marszałek Konstanty Rokossowski nie mógł od razu skierować wszystkich sił na Gdańsk. Decyzje Stalina zmieniały kierunki działań i wymuszały zaangażowanie części wojsk w walki w Prusach Wschodnich. To spowolniło ofensywę i dało Niemcom czas na uporządkowanie obrony oraz wycofanie sił w kierunku Gdańska i Gdyni.
Bitwa ta miała wyraźnie tragiczny charakter.
Była przede wszystkim końcem niemieckiego Gdańska, miasta, które przez stulecia stanowiło punkt sporny między Polską a Niemcami. W 1945 roku ta historia zakończyła się wśród ruin i pożarów, przy masowej ucieczce ludności cywilnej.
Drugim wymiarem tragedii był los cywilów. Do Trójmiasta napływały setki tysięcy uchodźców z Prus Wschodnich i Pomorza. Miasto było przepełnione ludźmi, którzy próbowali wydostać się na zachód drogą morską. Porty stały się jednocześnie punktami obrony i miejscami ewakuacji.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej doszło do licznych przestępstw wobec ludności cywilnej. Rabunki, gwałty i przemoc pojawiły się jeszcze przed całkowitym opanowaniem Trójmiasta. Pierwsze sygnały o chaosie napływały już po zajęciu Sopotu. Mimo prób wprowadzenia dyscypliny przez dowództwo, sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli.
Równie dramatyczny był los samego miasta. Gdańsk został poważnie zniszczony wskutek intensywnego ostrzału artyleryjskiego, bombardowań i pożarów, które objęły znaczną część zabudowy.
Cała operacja była znacznie trudniejsza, niż mogłoby się wydawać.
Rokossowski działał pod ogromną presją. Z jednej strony naciskał Stalin, z drugiej Żukow, który dążył do jak najszybszego uderzenia na Berlin i potrzebował zabezpieczenia północnej flanki.
Drugi Front Białoruski musiał działać w trudnym terenie, przy słabej infrastrukturze i niekorzystnych warunkach pogodowych. Dodatkowo Niemcy bronili się w takich punktach jak Grudziądz, Malbork czy Elbląg. Miejsca te nie mogły zmienić losów wojny, ale skutecznie opóźniały natarcie.
Dopiero przełamanie pod koniec lutego i na początku marca oraz wyjście wojsk radzieckich nad Bałtyk zmieniło sytuację. Niemiecka druga armia została odcięta, a obrona Pomorza zaczęła się załamywać.
Mimo to Niemcy walczyli dalej.
Nie dlatego, że wierzyli w zwycięstwo, lecz dlatego, że walczyli o czas. Czas potrzebny na ewakuację żołnierzy i cywilów. Porty w Gdańsku i Gdyni były dla nich kluczowe.
Na obszarze Trójmiasta skoncentrowały się resztki kilku korpusów, wspierane przez artylerię okrętową Kriegsmarine. Szczególnie zacięte walki toczyły się na przedpolach, w pasie zalesionych wzgórz dzisiejszego Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. To tam rozstrzygała się najkrwawsza część bitwy.
Istotną rolę odegrało także lotnictwo i artyleria.
Na początku lutego i w pierwszej połowie marca wsparcie lotnicze było ograniczone i nie pozwalało przełamać obrony. Dopiero później intensywność działań gwałtownie wzrosła. Liczba lotów sięgnęła ponad tysiąca dziennie, a momentami zbliżała się do dwóch tysięcy.
Do działań włączono bombowce dalekiego zasięgu, które atakowały Gdańsk i Gdynię. Lotnictwo zaczęło odgrywać kluczową rolę we wsparciu natarcia.
Równolegle ogromne znaczenie miała artyleria. Na miasto spadały dziesiątki tysięcy pocisków dziennie. To właśnie ogień artyleryjski i wsparcie z powietrza umożliwiły przełamanie obrony.
Niemcy mogli jednak liczyć na wsparcie z morza. Okręty Kriegsmarine prowadziły ostrzał pozycji radzieckich, zadając im poważne straty.
Decydująca faza rozpoczęła się w marcu.
Między 8 a 12 marca wojska radzieckie dotarły w rejon Zatoki Gdańskiej, zdobywając kolejne miejscowości. W połowie miesiąca rozpoczęła się właściwa bitwa o Trójmiasto.
Najpierw trwało metodyczne przełamywanie obrony na przedpolach. Dopiero po przełamaniu między 22 a 24 marca, gdy padł Sopot i rozbito niemieckie zgrupowanie, sytuacja uległa zmianie.
Do 25 marca Niemcy zostali zepchnięci do Gdańska i Gdyni. Wtedy rozpoczęły się walki w mieście.
Od tego momentu Gdańsk był intensywnie ostrzeliwany. Miasto płonęło, a zabudowa była niszczona. Niemcy bronili się nadal, ale ich możliwości były coraz mniejsze.
Gdynia została opanowana między 26 a 28 marca, a Gdańsk w dniach 28 do 30 marca 1945 roku. Walki trwały jeszcze lokalnie przez kilka dni. Westerplatte zajęto dopiero 31 marca, a na Mierzei Wiślanej i Helu Niemcy bronili się aż do końca wojny.
Dlatego trudno wskazać jedną, jednoznaczną datę zakończenia bitwy.
Operacja miała również ogromne znaczenie polityczne.
Dla Stalina zdobycie Gdańska było elementem budowania powojennego porządku. Miało pokazać, że miasto znajdzie się w granicach Polski. Stąd nacisk na podkreślanie jego polskości i udział Wojska Polskiego, nawet jeśli miał on częściowo charakter propagandowy.
Nie była to spontaniczna decyzja, lecz świadoma kalkulacja polityczna.
Bilans walk był bardzo ciężki. Armia Czerwona poniosła ogromne straty, liczone w dziesiątkach tysięcy zabitych i rannych. Straty niemieckie również były znaczące. Część wojsk została zniszczona, część dostała się do niewoli, a część zdołała ewakuować się drogą morską.
Dziś, po 81 latach, bitwa o Gdańsk pozostaje wydarzeniem wyjątkowym.
Krótka jako starcie miejskie, ale długa i niezwykle trudna jako operacja. Złożona militarnie, istotna politycznie i tragiczna w wymiarze ludzkim.
To nie była tylko walka o miasto. To był koniec pewnego świata i początek nowego.
