Fundacja Art-Hist-Arch

25/02/2026

Miło nam poinformować, iż w tym roku ruszamy z kolejnym projektem badnia strat wojennych. Tym razem zajmiemy się wnętrzem obecnej cerkwi p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Górowie Iławeckim, woj. warm-maz.

Projekt finansowany oczywiście ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu "Badanie polskich strat wojennych"

07/02/2026

Na naszej stronie internetowej dostępne jest wstępne opracowanie dotyczące strat wojennych kościoła p.w. NMP w Elblągu. Do końca roku zostanie ono uzupełnione je o straty w zakresie wyrobów rzemiosła artystycznego i płyt nagrobych.
https://faha.pl/projekty/

Przy okazji realizacji tego projektu, jako naszego pierwszego zajmującego się terenem Prus Zachodnich, bardzo wyraźnie uwidoczniły się różnice w dostępności źródeł do badania tego regionu, zwłaszcza w porównaniu do Prus Wschodnich.
Dla Warmii posiadamy owczywiście wizytacje kościele, dla protestanckiej części Prus Wschodnich inwentaryzacje wykonane na zlecenie landratur z połowy XIX w., dokumentację Konserwatora Zabytków Prowincji Prusy Wschodnie i oczywiście opracowania Boettichera. Nie mamy natomiast zbyt wielu informacji o przemieszczeniach dzieł sztuki w trakcie drugiej wojny światowej i tuż po niej, za wyjątkiem oczywiście informacji wytworzonych przez stronę polską po 1945 r.

Dla Prus Zachodnich sytuacja wygląda zgoła odwrotnie: brak dokumentacji konserwatorskiej sprzed 1945, dla Elbląga brak jest również opracowań Heisego/Schmidta. Także archiwalia dotyczące miasta i kościoła NMP są niekompletne.
Dysponujemy natomiast ciekawymi materiałami dotyczącymi ewakuacji dzieł sztuki w trakcie II wojny światowej. Składaja się na nie zarówno źródła niemieckie przechowywane w Berlinie (Archiwum Dahlem i Archiwum Ewangelickie) jak i materiały wytworzone przez polskich naukowców po zakończeniu wojny, dokumentujące proces zabezpieczania odnajdywanych zabytków (teka Walickiego).
Ich porównanie może dporowadzić do ciekawych wniosków odnośnie losu zaginionych dzieł sztuki.

Wygląda na to,że kolejny projekt przed nami!

Na fotografii wygląd krużganka kościelnego sprzed 1945 r.

23/01/2026

Dawny kościół p.w. NMP w Elblągu, obecnie Galeria EL, podobnie jak wszystkie zabytki, które do tej pory przebadaliśmy, uległ poważnym zniszczeniom zimą 1945 r. Zarwaniu uległ wówczas dach budowli, uszkodzona została również korona murów. Największe zniszczenia dotknęły jednak wyposażenie kościoła - zwłaszcza epitafia i organy.

Ponieważ na terenie Elbląga jak i całych Prus Zachodnich prowadzono od 1942 r. zorganizowaną akcję ewakuacji i zabezpieczania dzieł sztuki, niektóre z obiektów w kościoła NMP przetrwały i znajdują się m.in. w kościele p.w. św. Mikołaja w Elblągu, w zbiorach Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblagu czy w kościele w Myszewie na Żuławach

Poniżej stan wnętrza przed 1945 r. i obecnie

23/01/2026

Pierwszy rok naszego dwuletniego projektu badania strat wojennych kościoła p.w. NMP w Elblągu dobiegł końca. Wiele z obiektów z kościoła uległo zniszczeniu, a los niektórych z nich nadal pozostaje nieznany. Wiele z dzieł sztuki zostało również przemieszczonych, a do najważniejszych translokowanych obiektów należy rzeźba Madonny Szafkowej z Elbląga.

Elbląska madonna szafkowa powstała w XIV w. dla zamku krzyżackiego w Elblągu. Zapewne tuż po jego zniszczeniu w 1454 r. trafiła do kościoła NMP, gdzie ok. 1510 r. została zintegrowana z nowopowstałą nastawą ołtarzową, gdzie pozostała do 1942 r.

W 1942 r. nastapiła ewakuacja najcenniejszych zabytków z kościoła. Madonna szafkowa trafiła najpierw do kościoła w pobliskim Milejewie, a w 1944 r. została wywieziona w głąb Niemiec i zdeponowana, wraz z innymi dziełami sztuki pochodzącymi z Prus Zachodnich, na zamku Krayenburg w Turyngii. Po II wojnie światowej została przeniesiona do pobliskiego kościoła w Vacha, a od 2001 r. znajduje się w zbiorach Muzeum Prus Wschodnich w Lüneburgu.

Projekt finansowany ze środków MKiDN w ramach programu "Badanie polskich strat wojennych"

18/12/2025

Czy wiecie, że w niemieckim miasteczku Doberlug-Kirchhain w południowej Brandenburgii można zwiedzać kolekcję sztuki Dohnów ze Słobit?

Trzon kolekcji stanowią zbiory Dohnów ewakuowane w 1945 r. Pierwotnie znajdowały się one w posiadaniu rodziny, następnie zostały przekazane Fundacji Preußische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg. Od 2023 r. wystawę można zwiedzać w dawnym saskim zamku mysliwskim Dohnów w Doberlug.

https://elbe-elster-tourismus.de/de/entdecken/kultur-entdecken/museen/artikel-museum-schloss-doberlug.html

Museum Schloss Doberlug, Foto Andreas Franke

24/05/2025

Do rozmowy o naszym projekcie zaprosiło nas również Radio Elbląg.

Dziękujemy!!!

https://polskieradioelblag.pl/post/ukryte-skarby-elblaga-nowe-badania-moga-ujawnic-wojenne-sekrety/818067

11/05/2025

Chyba jeszcze nie informowaliśmy, iż w tym roku zajmiemy się badaniem strat wojennych kościoła p.w. NMP w Elblągu.

O tym i o poprzednich naszych projektach przeczytacie w
wywiadzie dla portEl.pl - Elbląskiej Gazety Internetowej

https://www.portel.pl/kultura/joanna-jakutowicz-z-wyposazenia-niewiele-zostalo-w-swiatyni/144295

- Zamierzamy zobaczyć jakie obiekty tu były i oszacować ich wartość artystyczną. Wychodząc z tego punktu, chcielibyśmy rozeznać się w przedmiotach, które uchodzą za zaginione lub znajdują się poza

24/02/2025

Niezmiernie miło nam poinformować, iż ukazał się nowy numer Rocznika Elbląskiego z artykułem wiceprzewodniczącego naszej funacji, Maurycego Domino o kościele w Przezmarku!

Życzymy miłej lektury!

Rocznik Elbląski, T. 33

W najnowszym numerze w kategorii artykuły znalazło się
osiem artykułów naukowych, według poniższego zestawienia:
1/ Piotr Gotówko : Dialekt a kariera w pruskiej gałęzi zakonu krzyżackiego. Możliwe współzależności na przykładach braci z Alzacji-Burgundii z pierwszej połowy XIV wieku oraz rozważania o pochodzeniu Ludwiga von Sulz
2/Witold Rakowski : Mieszkańcy Malborka i Kwidzyna jako przedmiot badań demograficznych (1946-1990)
3/Jerzy Domino : Obraz Elbląg na planach Striewskiego z 1839 r
4/Kazimierz Pospieszny : Kaplica Mariacka z XV w. na Bramie Przewozowej w Malborku. Kult obrazu a miejsce sacrum
5/Łukasz Gajda : Powstanie Marka Żmajły 1625
6/Maurycy Domino : Gotycki kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Przezmarku. Geneza formy i analiza porównawcza
7/Elżbieta Paprocka : Loterie w Elblągu w XVIII wieku
8/ Mirosław Marcinkowski : Badania archeologiczne w obrębie elbląskiego założenia zamkowego w latach 2012-2022

Link
https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/75381

26/01/2025

I kolejna garść informacji o kościele św. Mikołaja we Fromborku.

Okazuje się, że w obliczu bardzo skromnego materiału fotograficznego, nie tylko ukazanie zakresu strat wojennych kościoła jest trudne. Problematyczne jest nawet ustalenie lokalizacji ołtarzy w kościele.
Wiemy, że w XX w., wraz z ołtarzem głównym istniało w kościele 7 ołtarzy, ale jeszcze w 1860 r. było ich 9!
Usytuowanie ołtarzy w ówczesnej przestrzeni kościoła można określić jedynie częściowo. Bez wątpliwości pozostaje lokalizacja: ołtarza głównego (1), ołtarza św. Józefa (2), ołtarz św. Jerzego (3), ołtarz św. Antoniego (5), ołtarz św. Marii Magdaleny (7), Ołtarza NMP/rożańcowego 8, Ołtarza św. Krzyża (9), gdyż owe ołtarze pozostały na swoich miejscach do 1945 r. Problematyczna okazuje się lokalizacja ołtarza św. Walentego (4), wymienionego w spisie z 1860 r. między ołtarzami św. Jerzego i św. Antoniego. Nie jest też pewna lokalizacja ołtarza Trójcy Świętej (6) wymienionego po ołtarzu św. Antoniego, a przed ołtarzem św. Marii Magdaleny. Zapewne znajdował się on w tylnej części kościoła, prawdopodobnie przy jednym z filarów, lecz jego usytuowanie przy filarze południowym jest jedynie hipotetyczne.

Niestety, nie posiadamy zdjęć żadnego z brakujących ołtarzy, nie wiemy też dokładnie kiedy po 1860 r. zostały usunięte ani co dokładnie się z nimi stało.
Z 1927 r. pochodzi jedynie wzmianka, iż w zakrystii był składowany ołtarz, którego warstwa malarska została określona jako "dawna".

Program badania strat wojennych koscioła p.w. św. Mikołaja finansowany jest z Programu MKiDN "Badanie polskich strat wojennych"

25/01/2025

Kolejna odsłona naszego projektu dotyczącego strat wojennych kościoła św. Mikołaja we Fromborku. Jak wspomnieliśmy wcześniej, z wyposażenia wnętrza nie zachowało się niemal nic, jednak analiza zachowanych archiwaliów doprowadziła do zaskakującego odkrycia!!
Okazuje się, iż obraz z ołtarza głównego był dotąd nieznanym, datowanym i sygnowanym dziełem Andrzeja Stecha!!
Sygnowany "Andreas Stech fecit Anno 1696", został wykonany zaledwie rok przed śmiercią artysty. Przedstawiał Matkę Boską z dzieciątkiem trzymajacym różaniec.
Nadal poszukujemy dobrego zdjęcia obrazu, póki co dyponujemy jedynie ogólnym widokiem wnętrza, na którym obraz jest bardzo zaciemniony.

Jesli ktoś z was dysponuje lepszym zdjęciem, bylibyśmy wdzieczni za kontakt!!

Póki co dzielimy się tym, co mamy.

Badania finansowane były z Programu MKiDN "Badanie polskich strat wojennych"

24/01/2025

Nasz projekt dotyczący badań strat wojennych kościoła św. Mikołaja we Fromborku dobiegł końca, pora więc podzielić się rezultatami naszych prac. Zanim jednak przejdziemy do konkretów, chcieliśmy najpierw ukazać rozmiar strat, a w związku z tym, zakres prowadzonych badań, gdyż z dawnego wyposażenia kościelnego nie zachowało się niemal nic. Na początek więc przedstawiamy fotografie wnętrza sprzed 1945 r. i współczesną. Niestety, mówią same za siebie.

Badania finansowane były z Programu MKiDN "Badanie polskich strat wojennych"

13/10/2024

Na marginesie prowadzonych przez nas badań proweniencyjnych powstają również teksty, które lepiej pomagają zrozumieć procesy i ochronę dóbr kultury, zwłaszcza w obliczu kryzysów.
Jeden z takich tekstów zaprezentowała nasza członkini, Joanna Jakutowicz na konferencji we Muzeum Architektury we Wrocławiu
"Powojnie. Architektura i sztuka".
Tekst dotyczący zabezpieczania dóbr kultury na Warmii i Mazurach po 1945 r. ukaże się w wydawnictwie pokonferencyjnym zaplanowanym na 2025 r.