XX Prezesem Zarządu Głównego MZC jest
dr Cezary Tomiczek Niewiele jest w Polsce stowarzyszeń, które mogą legitymować się tak długą historią jak Macierz Ziemi Cieszyńskiej. W ciągu swych 125 lat istnienia Macierz przeżyła dni pełne sukcesów i chwały, okresy przymusowej stagnacji i uśpienia a przede wszystkim dni spokojnej, systematycznej i pracowitej działalności. Z pewnością przestałaby już dawno
istnieć, podobnie jak wiele innych niewygodnych dla powojennych władz organizacji społecznych, gdyby nie wytrwałość, determinacja oraz przysłowiowy etos pracy i przywiązanie do tradycji mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Macierz to przede wszystkim ludzie, zastępy działaczy, którzy ja stworzyli i tworzą do dnia dzisiejszego. Macierz to terenowe koła, które codzienną pracą tworzą jej współczesne oblicze. Jakże skromne i trudne były początki Macierzy i działalność jej prekursora - Pawła Stalmacha – wielkiego syna śląskiej ziemi. Główny cel, jaki sobie Stalmach założył, wyrażał się w haśle "narodowość i oświata". "Narodowość bez oświaty - pisał Stalmach - nie może się rozwijać i żyć; oświata jest tylko możliwą w narodowej mowie i musi służyć dla dobra narodu. Lud bez oświaty w duchu narodowym, musi zginąć". Potrafił Stalmach swe idee ubierać w czyn z żelazną konsekwencją, a co nie mniej ważne, skupił wokół swych idei setki żarliwych działaczy, swoich następców, oddanych polskiej sprawie. Jedną z bolączek trawiących cieszyńskich Polaków, był brak polskiej inteligencji a przede wszystkim polskiego nauczyciela i szkoły. Zaradzić temu zamierzał Stalmach przez utworzenie stowarzyszenia, zbierającego fundusze na założenie pierwszego polskiego gimnazjum w Cieszynie. "Stalmach wypracował statut mającego powstać nowego towarzystwa - wspominał ks. Jan Sikora - któremu dał nazwę Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego. W dniu 9 listopada 1885 r. zwołał, oprócz mnie, dziesięciu zaufanych mężów do siebie, przedłożył statut Macierzy Szkolnej i przedstawił cel i potrzebę tego towarzystwa, po czym z wielkim zadowoleniem uchwalono założenie Macierzy Szkolnej. Dzień 9 listopada 1885 r. był dniem urodzin naszej Macierzy Szkolnej, która z maleńkiego szczepu rozrosła się w potężne drzewo i nie tylko nad gimnazjum, ale nad całym szkolnictwem śląskim roztoczyła swą opiekę i to szkolnictwo do tak wysokiego doprowadziła poziomu, że może ono posłużyć za wzór dla całej Polski." Pierwszy okres działania Macierzy nastawiony był więc na budowę od podstaw polskiej oświaty na ziemi od wieków opanowanej i germanizowanej przez austriacką administrację. Jeszcze na pierwszym zebraniu założycielskim jego uczestnicy zebrali między sobą kwotę pięciu złotych reńskich. Od tego się zaczęło. "Od czasów założenia Macierzy szkolnej - pisał ks. Emanuel Grim - tego Benjaminka, jak ją Stalmach nazywał, jedynym jego życzeniem było: doczekać się chwili otwarcia polskiego gimnazjum i dlatego pracował ze zdwojoną siłą, by jak najwięcej pomnażać fundusz Macierzy." Na efekty nie trzeba było długo czekać. Szeroką falą napłynęła pomoc ze wszystkich dzielnic Polski. Ignacy Bagieński z Odessy darował 10.000 rubli, Towarzystwo Biblioteki Polskiej w Rumunii 1.711 złotych, Piotr Kmita z Warszawy zapisał połowę swego sporego majątku. Po pokonaniu wielu przeszkód i oporów mogło nareszcie powstać Polskie Gimnazjum. Pierwszych uczniów przyjęło w październiku 1895 roku. Paweł Stalmach nie doczekał niestety spełnienia swego życiowego marzenia. Dzięki poparciu wielkich mecenasów jak Antoni Osuchowski czy Henryk Sienkiewicz Macierz Szkolna otwierała swe kolejne placówki: w 1900 roku polską Szkołę Ludową w Cieszynie; w 1904 ochronkę w Michałkowicach i Szkołę Ludową w Polskiej Ostrawie; w 1905 Szkoły Ludowe w Lutynii Niemieckiej i Dziećmorowicach oraz ochronkę w Dąbrowej; w 1906 szkołe w Boguminie - Dworcu i ochronkę w Rychwałdzie; w 1907 ochronkę w Polskiej Ostrawie; w 1908 polskie Seminarium Nauczycielskie w Bobrku przy Cieszynie i pierwszą polską ochronkę, szkołę w Gruszowie oraz ochronki w Boguminie - Dworcu i Polskiej Ostrawie; w 1909 Szkoły Wydziałowe w Cieszynie i Dąbrowej, Ludowe w Kończycach Małych i Toszonowicach Górnych, ochronkę w Gruszowie, uzupełniające kursy dla dziewcząt w Cieszynie oraz gimnazjum realne im. Juliusza Słowackiego w Orłowej; w 1910 w Cieszynie Uzupełniającą Szkołę Przemysłową, szkoły w Pietwałdzie i Polskiej Ostrawie, ochronki w Kończycach Małych i Niemieckiej Lutyni. Imponujący to dorobek Macierzy w pierwszym 25-leciu jej istnienia! Jednocześnie, na podstawie zmienionego w 1907 roku statutu towarzystwa poczęły powstawać liczne koła Macierzy Szkolnej, które na miejscu nie tylko opiekowały się szkołami, lecz na szeroka skalę prowadziły pozaszkolną pracę oświatową poprzez zakładanie bibliotek, urządzanie odczytów, przedstawień teatralnych, koncertów itp. Gdy w 1908 roku było zaledwie 26 kół z 2.600 członkami, to w 1914 roku 71 kół liczyło ponad 5.100 członków. Na cele Macierzy przekazali oni ogromną kwotę, ponad 2 miliony koron. Pierwsza wojna światowa przerwała pomyślny rozwój szkolnictwa Macierzy, choć w tym trudnym okresie zdołała ona utrzymać swój stan posiadania. Poważnym zagrożeniem okazał się w tym okresie brak funduszów, lecz na apel Macierzy z materialną pomocą pośpieszyło całe polskie społeczeństwo na Śląsku. Największym jednak skarbem Macierzy była zdecydowana postawa uświadomionej narodowo społeczności polskiej Ziemi Cieszyńskiej, czego dowód złożyła podczas pamiętnych wydarzeń 1918 roku. Wspomnieć tu należy o powstaniu w sierpniu 1914 r. Legionu Śląskiego, który wszedł w skład legionów Piłsudskiego, czy też bezkrwawe przejęcie władzy przez polskich oficerów w Cieszynie w nocy z 31 października na 1 listopada 1918 r., dziesięć dni przed tym nim nastąpiło to na innych ziemiach polskich! Podział Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku pomiędzy Polskę i Czechosłowację podzielił także i Macierz na dwa odrębne towarzystwa. Polska Macierz Szkolna w Czechosłowacji miała przed wojną 61 kół, 7 szkół, w tym gimnazjum orłowskie, 11 ochronek i bursę. W dalszym ciągu poprzez zakładanie szkół polskich podtrzymywała życie polskie na Zaolziu. W 1934 roku utrzymywała jedno gimnazjum, 7 szkół wydziałowych, 12 szkół ludowych, 52 przedszkola, 2 żeńskie szkoły zawodowe, 8 uzupełniających szkół przemysłowych, 4 bursy, 62 biblioteki, zaś w 92 koła skupiały 1771 członków. Macierz Szkolna w Polskiej części Śląska Cieszyńskiego podążyła innym torem. Państwo Polskie przejęło od Macierzy bogatą sieć szkolną, mogła więc się skupić na organizowaniu kół i ich działalności oświatowej. Gdy w 1922 roku działało zaledwie 20 kół, to w 1939 roku ich liczba doszła do 100. Od tego czasu datuje się stała opieka i pomoc dla Polaków na Zaolziu. Skrystalizowały się wtedy także nowe formy pracy w kołach: świetlice, kółka samokształceniowe, teatr ludowy, czytelnictwo, akcja odczytowa. Zarząd Główny założył dużą bibliotekę centralną, poradnię teatralną i istniejącą po dziś dzień kostiumerię. Wybudowano też Domy Ludowe w Pogwizdowie i Mnisztwie. Krwawe lata II wojny światowej zniweczyły wieloletni dorobek wielu członków i pracowników Macierzy, których wiele zginęło w więzieniach i obozach koncentracyjnych. Powojenną sytuację Macierzy, z porażającą szczerością, tak scharakteryzował w 1961 roku Ludwik Brożek: "Macierz, wskrzeszona po wojnie, przekonała się niedługo, że w nowych powojennych stosunkach jest właściwie towarzystwem zbędnym. Państwo ludowe, nie szczędząc środków na oświatę i kulturę, przejęło prawie wszystkie dziedziny życia kulturalno - oświatowego. W wielu miejscowościach, gdzie przed wojną rozwijały żywą działalność ruchliwe koła Macierzy, nie było komu tej pracy podjąć. Starsi działacze zginęli lub pomarli, a młodszych nic nie łączyło z dawną Macierzą. Pracę w nowych, zmienionych warunkach powojennych usiłowało podjąć kilka zaledwie kół. W tych warunkach Macierz, jako towarzystwo, wprawdzie definitywnie nie rozwiązała się, ale wyzbywszy się majątku na rzecz państwa i Związku Nauczycielstwa Polskiego, zawiesiła na czas swoją jakąkolwiek działalność." Po raz kolejny jednak Macierz pokazała swą żywotną siłę. Pomimo prób jej unicestwienia i decyzji o likwidacji, w 1970 roku, po ożywionej dyskusji nad przyszłością towarzystwa, zreorganizowano je i uchwalono nowy statut. Działalność Macierzy Ziemi Cieszyńskiej - Towarzystwa Miłośników Regionu zaczęła się rozwijać w trzech kierunkach: popularnonaukowym, artystyczno - imprezowym i propagandowo - wydawniczym. Dopuszczono możliwość tworzenia kół poza ziemią cieszyńską. Dzięki temu powstały Koła w Katowicach, Krakowie, Olsztynie, Warszawie i Wrocławiu. Poczęła rosnąć liczba członków Macierzy: ze 183 w 1978 roku, 772 w 1980 po ponad 1000 w chwili obecnej. Odzyskano i wyremontowano Dom Macierzy w Cieszynie, gdzie przy Zarządzie Głównym działa Kostiumeria. Gromadzone przez wiele lat przez Macierz zbiory Biblioteki Macierzy oraz Centrum Wiedzy o Regionie przekazane zostały Książnicy Cieszyńskiej w Cieszynie i Książnicy Beskidzkiej w Bielsku - Białej. Ożywioną działalność prowadziły i prowadzą Sekcja Plastyków Amatorów, Sekcja Ochrony Zabytków, Klub Seniora, Klub Literacki "Nadolzie", Cieszyński Klub Hobbystów, Koło Przewodników Beskidzkich PTTK czy też najmłodsze Koło – Bractwo Księstwa Cieszyńskiego. Pojawiły się pierwsze wydawnictwa, z Kalendarzem Cieszyńskim na czele. Na swym koncie ma ich już Macierz w chwili obecnej ponad 170. Dużą wagę przywiązuje Macierz do organizowania sesji naukowych i popularno - naukowych, z których materiały ukazują się drukiem. Od paru lat realizuje Macierz program edukacji regionalnej, mający za swój cel jak najszersze upowszechnienie wiedzy o geografii, przyrodzie, historii, kulturze materialnej i niematerialnej Śląska Cieszyńskiego, przede wszystkim wśród uczniów i nauczycieli po obu brzegach Olzy. W 1985 r., w przededniu 100 rocznicy Macierzy tak wyznaczył jej zadania i cele Prezes Leon Miękina: "... Za naczelne zadanie Macierzy na dziś i na jutro można uznać budzenie i rozwijanie umiłowania ziemi rodzinnej w jak najszerszym tego słowa znaczeniu. Nie można jednak kochać czegoś, czego się nie zna, dlatego do rangi pierwszoplanowej urasta sprawa krzewienia wiedzy o regionie. (...) Sięganie do korzeni nie tylko własnej genealogii, ale - szerzej - do korzeni rodzimej kultury, ocalanie dorobku przeszłych i przyszłych pokoleń oraz inspirowanie współczesnych do tworzenia i współtworzenia, rejestrowanie, gromadzenie, opracowywanie oraz popularyzowanie poprzez słowo mówione i druk, budowanie pomostów między ludźmi niezależnie od odległości i tworzenie więzi międzyludzkich na drodze poznania i umiłowania własnej ziemi, naszej najbliższej ojczyzny - oto czym Macierz kończy swoje pierwsze stulecie i z czym pragnie wejść w następne." Dzisiaj Macierz Ziemi Cieszyńskiej liczy ponad 1000 członków skupionych w 27 kołach terenowych. Dwanaście kół działa na terenie Cieszyna, dziesięć na Śląsku Cieszyńskim i pięć na terenie kraju: w Gliwiicach, Krakowie, Olsztynie, Warszawie i Wrocławiu. Wielu sympatyków Macierz posiada poza granicami kraju, przede wszystkim na Zaolziu, ale też w wielu krajach europejskich a nawet w Australii. Do najnowszych przedsięwzięć Macierzy należy utworzenie Funduszu Stypendialnego Śląska Cieszyńskiego wspierającego finansową pomocą ubogą i zdolną młodzież, czym nawiązuje do swych starych tradycji. Sukcesem zwieńczony został także, przeprowadzony wspólnie z Centrum Pedagogicznym dla Polskiego Szkolnictwa Narodowościowego w czeskim Cieszynie, program edukacji regionalnej dla polskich i czeskich nauczycieli pn. „Śląsk Cieszyński – mała ojczyzna w Europie”, finansowany wspólnie z Unią Europejską. I tak dzień współczesny wpisuje się w bogate macierzowe dziedzictwo, przyczyniając się jednocześnie do kształtu społeczno – kulturalnego oblicza małego skrawka Europy – Ziemi Cieszyńskiej.
