21/09/2026
W tych dniach mija kolejna rocznica jednej z najbardziej dramatycznych walk stoczonych przez żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza po sowieckiej agresji na Polskę.
W rejonie Tynnego, nad rzeką Słucz, żołnierze batalionu fortecznego KOP „Sarny” przez kilka dni stawiali opór wielokrotnie liczniejszym 60. Dywizji Strzeleckiej Armii Czerwonej.
Wśród obrońców znalazł się ppor. rez. Stanisław Maciąg – nauczyciel i kierownik Szkoły Powszechnej w Bychawie, powołany jako rezerwista w sierpniu 1939 roku.
Jego wojenne losy połączyły Bychawę z jednym z najbardziej krwawych epizodów walk Korpusu Ochrony Pogranicza we wrześniu 1939 roku.
Odcinek Umocniony „Sarny” był jednym z największych przedsięwzięć fortyfikacyjnych II Rzeczypospolitej na wschodniej granicy.siłom
W rejonie Tynnego budowano system żelbetowych schronów oparty o naturalną przeszkodę, jaką stanowiła rzeka Słucz. Sektor „Tynne” obejmował rejony „Kamienne”, „Łącznikowy”, „Tynne-Wieś” i „Berducha”. Obrona była dodatkowo wspierana przez zaporę przeciwczołgową oraz Kanał Kamienny.
W sierpniu 1939 roku fortyfikacje nie były jednak w pełni przygotowane do wojny. Brakowało części wyposażenia pancernego, kopuł, podstaw pod ciężkie karabiny maszynowe, urządzeń wentylacyjnych i instalacji telefonicznych.
Co gorsza, w związku z narastającym zagrożeniem niemieckim część wyposażenia fortów została zdemontowana i skierowana na zachód. Z częścią wyszkolonych załóg stało się podobnie.
Żołnierze batalionu fortecznego „Sarny” również mieli zostać przetransportowani na front przeciwko Niemcom.
17 września 1939 roku wszystko się zmieniło.
Tego dnia do dowódcy batalionu fortecznego „Sarny”, ppłk. Nikodema Sulika, dotarła wiadomość o przekroczeniu przez Armię Czerwoną wschodniej granicy Polski.
Transporty zostały zatrzymane.
Rozpoczęto rozładunek żołnierzy i sprzętu. Kolejką wąskotorową skierowano ich ponownie w rejon Tynnego.
W ciągu kilku godzin żołnierze musieli przygotować do walki fortyfikacje, które wcześniej częściowo rozbrojono i których budowa nie została ukończona.
Ustawiano ciężkie karabiny maszynowe na prowizorycznych podstawach. Organizowano stanowiska obserwacyjne. Opracowywano doraźne plany ogniowe. Na przedpole wysyłano patrole.
Do sektora „Tynne” skierowano 4. kompanię forteczną kpt. Emila Edmunda Markiewicza. W jej szeregach znalazł się ppor. rez. Stanisław Maciąg.
Nie wiedzieli jeszcze, że za kilka godzin rozpocznie się jedna z najcięższych walk tej części kampanii 1939 roku.
Wieczorem 17 września rozpoznano ruch wojsk sowieckich. Dowództwo polskie próbowało ustalić kierunki nadchodzącego uderzenia.
Sowiecka 60. Dywizja Strzelecka koncentrowała swoje siły na wschód od Tynnego.
Około godziny 19 przed stanowiskami 4. kompanii pojawiły się sowieckie czołgi. Polscy żołnierze otworzyli do nich ogień, zmuszając je do wycofania.
Było to jednak dopiero rozpoznanie.
Główne siły przeciwnika dopiero nadchodziły.
W nocy i nad ranem 18 września sowieckie oddziały rozpoczęły natarcie.
Polskie pozycje zostały zaatakowane przez piechotę wspieraną przez czołgi i artylerię. Sowieci próbowali sforsować Słucz i wedrzeć się w głąb polskiej pozycji.
Czołgi podchodziły bardzo blisko betonowych schronów i prowadziły ogień bezpośredni. Pod ich osłoną piechota posuwała się naprzód, a sowieccy saperzy otrzymali zadanie niszczenia kolejnych polskich umocnień.
Gęsta mgła utrudniała prowadzenie celnego ognia.
Mimo przewagi przeciwnika polskie schrony nieugięcie odpowiadały ogniem.
Pomimo ogromnej przewagi wroga Tynne nie zostało zdobyte z marszu.
Obrona zmusiła sowieckie oddziały do rozwinięcia znacznych sił i przygotowania kolejnych ataków.
Właśnie w tym miejscu szczególną rolę odegrał ppor. rez. Stanisław Maciąg.
Jako oficer obserwator uczestniczył w kierowaniu ogniem polskich dział na nacierające oddziały sowieckie. Jego zadaniem było obserwowanie pola walki i przekazywanie informacji potrzebnych do skutecznego prowadzenia ognia.
Wraz z innymi oficerami, wśród których znajdował się ppor. Jan Bołbott, uczestniczył w koordynowaniu obrony poszczególnych schronów.
Maciąg znalazł się więc nie na zapleczu, lecz w samym centrum walki o Tynne.
Za betonowymi ścianami schronów trwała nierówna walka. Po jednej stronie znajdowały się częściowo nieukończone i pozbawione części wyposażenia fortyfikacje oraz ich załogi. Po drugiej – wielokrotnie liczniejsze oddziały piechoty, wspierane przez artylerię, czołgi i saperów.
19 września sowieckie natarcie przybrało na sile.
Polskie karabiny maszynowe prowadziły ogień ze schronów znajdujących się między innymi w pobliżu cerkwi, ryglując przeprawę przez rzekę. Nacierające kolumny sowieckie ponosiły ogromne straty.
Sowieci odpowiedzieli ogniem artylerii, jeden ze schronów został ostrzelany przez działa kalibru 76 mm, a następnie przez ciężką artylerię. W końcu sowieccy żołnierze podeszli do niego i obłożyli go materiałami wybuchowymi.
Schron został wysadzony, a jego zniszczenie otworzyło przeciwnikowi drogę do dalszego natarcia.
Ale kolejne polskie schrony nadal walczyły.
Jednym z najdłużej broniących się był rejon dowodzony przez ppor. Jana Bołbotta.
Jego żołnierze zostali odcięci od reszty kompanii. Mimo tego Bołbott nadal utrzymywał kontakt z dowódcą kompanii i kierował obroną.
W ciągu dnia 18 września sytuacja polskich obrońców zaczęła stawać się beznadziejna.
Sowieci opanowali kolejne części Tynnego i zaczęli przenikać na polskie tyły. Łączność z częścią pozycji została zerwana.
Około godziny 14- tej ppłk Sulik w obliczu zagrożenia otoczeniem przez sowietów całości Pułku Fortecznego "Sarny" wydał rozkaz odwrotu.
Najpierw miały wycofać się bataliony graniczne, następnie bataliony „Małyńsk” i „Sarny”.
4. kompania kpt. Markiewicza miała pozostać na pozycjach i osłaniać odwrót.
Dla jej żołnierzy oznaczało to pozostanie w otoczonych przez Sowietów schronach bojowych.
Ich zadaniem było zatrzymać przeciwnika tak długo, jak będzie to potrzebne, aby pozostałe polskie oddziały mogły się wycofać.
Sowieci rozpoczęli systematyczne niszczenie kolejnych schronów.
Do walki skierowano dodatkowe oddziały saperów.
Jednym z głównych celów stał się schron nr 9, kryptonim „Pirat”, dowodzony przez ppor. Jana Bołbotta.
Obrona trwała mimo ostrzału artyleryjskiego, ognia czołgów i prób wysadzenia schronu.
Bołbott do końca utrzymywał kontakt telefoniczny z kpt. Markiewiczem.
Ostatecznie sowieccy saperzy wysadzili schron.
Wraz z ppor. Janem Bołbottem poległa jego załoga.
Według dokumentacji Muzeum Polskich Formacji Granicznych w schronie zginęło 49 żołnierzy.
Walka 4. kompanii trwała jednak nadal.
Poszczególne schrony były kolejno otaczane przez sowietów, obkładane łatwopalnymi materiałami i podpalane.
Ppor. rez. Stanisław Maciąg poddał schron "Piekło" dopiero w sytuacji całkowitego okrążenia i potężnym wysadzenie przez Sowietów sąsiedniego, ubezpieczającego schronu „Piorun” (nr 3), znajdującego się tuż nad rzeką Słucz. Eksplozja była tak silna, że obróciła pozycję w gruzy. Po zniszczeniu „Pioruna” i całkowitym okrążeniu „Piekła”, Sowieci wezwali załogę ppor. Maciąga do poddania się. Następnie zaczęli podkładać pod schron materiały wybuchowe. Widząc bezcelowość dalszego oporu w odizolowanym punkcie, oficer podjął decyzję o kapitulacji w celu ratowania życia swoich żołnierzy.
Według relacji Adama Kotuły, po wyjściu załogi ze schronu i przeprowadzeniu jeńców przez rzekę, ppor. Stanisław Maciąg został odłączony od reszty grupy i zamordowany przez sowieckiego komisarza strzałem w tył głowy (tzw. strzałem katyńskim).
Zorganizowany opór 4. kompanii pozwolił głównym siłom batalionu wycofać się w kierunku Zgrupowania KOP gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna. Źródła Straży Granicznej podkreślają, że obrona sektora „Tynne” wiązała znaczne siły przeciwnika i umożliwiła wycofanie głównych sił pułku „Sarny”.
Cena była jednak straszliwa.
4. kompania poniosła ogromne straty. Większość jej żołnierzy nie zdołała wydostać się z okrążenia. Los wielu z nich przez długie lata pozostawał nieznany. IPN opisuje straty kompanii jako sięgające blisko 80 procent jej stanu.
Walka o Tynne była jednym z najcięższych starć polskich żołnierzy z Armią Czerwoną we wrześniu 1939 roku.
Nie była to walka równorzędnych sił.
Polskie załogi broniły nieukończonych i częściowo pozbawionych wyposażenia fortyfikacji. Przeciwnik dysponował znaczną przewagą liczebną, artylerią i bronią pancerną.
Mimo to polscy obrońcy trwali na pozycjach przez kolejne dni.
Dzięki uporczywej obronie znaczna część sił KOP zdołała wycofać się z zagrożonego obszaru.
Ale dla wielu obrońców Tynnego nie było już drogi odwrotu.
Jednym z nich był ppor. rez. Stanisław Maciąg – nauczyciel i kierownik Szkoły Powszechnej w Bychawie.
Jego wojenny los pokazuje, jak dramatycznie wojna wkroczyła w życie ludzi, którzy jeszcze niedawno wykonywali zwyczajne, pokojowe zawody.
We wrześniu 1939 roku nauczyciel z Bychawy stanął w betonowym schronie nad Słuczą i razem z żołnierzami KOP bronił Polski przed kolejnym najeźdźcą.
Nie wrócił do swojej szkoły.
Pozostał na zawsze na Wołyniu, wśród obrońców Tynnego.
Pamiętamy o ppor. rez. Stanisławie Maciągu.
Pamiętamy o ppor. Janie Bołbocie i jego żołnierzach.
Pamiętamy o żołnierzach 4. kompanii fortecznej KOP „Sarny”.
Cześć Ich Pamięci!
