01/10/2026
"Rozpad" Parku Murckowskiego
🟧 Jednym ze stałych elementów opowieści Lasów Państwowych o lesie jest wywoływanie strachu przed jego zamieraniem i rozpadem. Poprzez używanie określonego języka można bardzo skutecznie kształtować sposób, w jaki patrzymy na przyrodę.
Kiedy stare drzewo zaczyna obumierać, LP mówią o „zamieraniu drzewostanu”, a gdy drzewa przewracają się i pojawiają się luki, mówią o „rozpadzie”. Natomiast gdy las zmienia swoją strukturę, kreują potrzebę jego „przebudowy”, a gdy człowiek wkracza z piłą, mamy „zabiegi pielęgnacyjne i sanitarne” oraz „odnowienie”. W ten sposób cały naturalny cykl życia lasu zostaje przetłumaczony na język awarii, zagrożenia i koniecznej naprawy.
To użyteczny dla LP sposób opisywania lasu, ponieważ jeśli najpierw nazwiemy naturalny proces problemem, znacznie łatwiej później uzasadnić ingerencję jako rozwiązanie. Zamierające drzewa stają się więc oznaką zagrożenia, martwe drzewo zaczyna być postrzegane jako element wymagający usunięcia, a pojawienie się fazy rozpadu drzewostanu może zostać przedstawione jako sytuacja, w której człowiek powinien wkroczyć, aby „uratować” las. W takim sposobie myślenia las jest traktowany trochę jak urządzenie, które powinno pozostawać w określonym stanie, a każda większa zmiana wymaga interwencji gospodarza.
🟩 Tymczasem istnieją miejsca, w których możemy zobaczyć, co dzieje się z lasem wtedy, gdy przestajemy nieustannie poprawiać jego stan według gospodarczych kryteriów. Jednym z nich jest Park Murckowski. Warto podkreślić, że nie chodzi o Las Murckowski, którego rozszerzenia ochrony od lat konsekwentnie domaga się dr Jerzy Parusel. Park jest co prawda częścią kompleksu Lasu Murckowskiego, a historycznie większego obszaru - Puszczy Pszczyńskiej, jednak jego późniejsze dzieje są odmienne.
W miejscu, gdzie dzisiaj spacerujemy wśród starych buków, przed dwustu kilkudziesięciu laty zaczęła się historia śląskiego górnictwa. Wzmianki o występowaniu węgla w Murckach pochodzą już z XVII wieku, a w XVIII i na początku XIX wieku wydobywano go z bardzo płytkich pokładów. Powstawały kolejne szyby, często niewielkie i prymitywne, z których węgiel wydobywano przy pomocy ręcznych kołowrotów. Kiedy dany pokład się wyczerpywał, szyb zasypywano i kopano kolejny. W rejonie dzisiejszego parku było ich kilkadziesiąt. Były wśród nich między innymi szyby „Fryderyk Erdmann”, „Fryderyk Ferdynand” oraz „Książę Emanuel”, którego początki sięgają połowy XVIII wieku. Ostatnie z tych płytkich wyrobisk zostały zlikwidowane w połowie XIX wieku, kiedy stare górnictwo ustąpiło miejsca nowoczesnemu głębinowemu.
I właśnie wtedy rozpoczyna się historia parku. Człowiek przestał prowadzić tutaj swoją wcześniejszą działalność, a teren zaczął ponownie podlegać procesom przyrodniczym. Kolejne pokolenia drzew pojawiały się, rosły, starzały się i umierały. Część z nich przewracała się, inne pozostawały martwe w pozycji stojącej, a ich drewno stopniowo było rozkładane przez organizmy związane z martwą materią. W powstających lukach pojawiały się nowe drzewa. Przez dziesięciolecia i kolejne pokolenia las zmieniał swoją strukturę, podążając za własną dynamiką.
🟧 Gdybyśmy opisali ten proces językiem, którym często posługują się Lasy Państwowe, moglibyśmy powiedzieć, że mamy tutaj do czynienia z zamieraniem, rozpadem i wypadaniem drzew. Można byłoby mówić o starzeniu się drzewostanu, utracie jego stabilności, konieczności przebudowy i potrzebie odnowienia. Taki opis od razu sugerowałby, że w lesie wydarzyło się coś niepokojącego i że człowiek powinien podjąć działania zaradcze.
Tyle że kiedy spojrzymy na Park Murckowski bez tego gospodarczego filtra, zobaczymy las, który przez dziesięciolecia przechodził kolejne fazy rozwoju, w którym drzewa pojawiały się, dorastały, starzały i umierały, a ich pozostałości pozostawały częścią ekosystemu. Dzisiaj rosną tam stare buki, drzewa w różnym wieku, martwe pnie i drewno znajdujące się w różnych stadiach rozkładu. Najstarsze drzewa mogą mieć około 170–180 lat, a więc ich historia zaczyna się już po zakończeniu działalności dawnych szybów.
▶️ I właśnie tutaj widać, jak wiele może zmienić samo nazwanie zjawiska.
„Rozpad drzewostanu” brzmi jak katastrofa.
„Naturalna dynamika lasu” opisuje ten sam rodzaj procesu z zupełnie innej perspektywy.
„Zamieranie” brzmi jak problem wymagający interwencji.
„Starzenie się i śmierć drzew” są elementami cyklu życia.
„Martwe drzewo” może być postrzegane jako odpad albo jako niezwykle ważny element ekosystemu.
„Wypadanie drzew” sugeruje stratę, podczas gdy śmierć drzewa może oznaczać powstanie nowych siedlisk i rozpoczęcie kolejnego etapu życia lasu.
To właśnie jest siła nowomowy Lasów Państwowych: zanim jeszcze podejmiemy decyzję, co zrobić z lasem, język podpowiada nam, jak mamy rozumieć to, co w nim widzimy. Jeżeli zamierające drzewo zostanie przedstawione jako zagrożenie, naturalnym odruchem staje się jego usunięcie. Jeżeli martwe drzewo zostanie opisane jako element niebezpieczny albo świadectwo „rozpadu”, jego pozostawienie zaczyna wyglądać na zaniedbanie. Jeżeli naturalną zmianę struktury lasu określimy jako „utratę stabilności”, ingerencja może zostać przedstawiona jako działanie ochronne.
A przecież las nie został stworzony po to, żeby przez cały czas pozostawać w wygodnym dla gospodarki leśnej stadium rozwoju.
W Parku Murckowskim możemy zobaczyć to szczególnie wyraźnie. Drzewa, które wyrosły po zakończeniu działalności dawnych kopalń, osiągnęły wiek, w którym część z nich zaczyna naturalnie obumierać. Gdybyśmy przyłożyli do tego miejsca wyłącznie gospodarczy schemat, moglibyśmy uznać, że pojawia się problem do rozwiązania. Jednak z perspektywy ekosystemu dzieje się coś jak najbardziej normalnego: las przechodzi w kolejną fazę swojego życia.
Stare drzewo zaczyna zamierać, ale wraz z jego śmiercią pojawiają się nowe możliwości dla innych organizmów. W martwym drzewie rozwijają się grzyby i bezkręgowce, stojące pnie mogą stać się miejscem bytowania ptaków, leżące kłody zatrzymują wilgoć i stopniowo wracają do obiegu materii. Przewrócone drzewo tworzy lukę, w której pojawiają się młode rośliny. Śmierć jednego drzewa może więc oznaczać początek wielu innych procesów.
▶️ Drzewa zawsze będą umierały i z tego faktu wynika cały szereg pozytywnych rzeczy dla ekosystemu.
W języku Lasów Państwowych narracja prowadzi w stronę konieczności ingerencji: zamieranie, rozpad, utrata stabilności, przebudowa, odnowienie.
W języku ekologii odpowiedź może brzmieć inaczej: starzenie, śmierć, rozkład, odnowienie naturalne, sukcesja, obieg materii, powstawanie siedlisk i ciągłość procesów.
Za tymi słowami stoją dwa różne sposoby rozumienia lasu.
W jednym lesie najważniejsze jest utrzymanie drzewostanu w określonym stanie i zapewnienie jego ciągłości gospodarczej. W drugim najważniejszy jest sam ekosystem, jego dynamika, różnorodność i zdolność do przechodzenia przez kolejne fazy rozwoju. W pierwszym martwe drzewo może być problemem, ponieważ przestało być użytecznym zasobem. W drugim jego śmierć może być właśnie tym momentem, w którym zaczyna pełnić nowe funkcje.
Park Murckowski pokazuje, że przyroda potrafi przeprowadzić ten drugi proces bez naszego ciągłego sterowania. Teren, który został kiedyś mocno przekształcony przez górnictwo, po zakończeniu tej działalności przez kolejne dziesięciolecia pozwolił drzewom rosnąć, starzeć się i umierać. Dzisiaj mamy tam las, a nie krajobraz po katastrofie. Mamy stary, złożony ekosystem, w którym obecność martwych i zamierających drzew jest częścią jego bogactwa.
▶️ Dlatego kiedy następnym razem usłyszymy, że las „wypada”, „rozpada się” albo „zamiera”, warto najpierw zapytać, co dokładnie wypada, co dokładnie zamiera i z czyjej perspektywy jest to problemem. Być może okaże się, że umiera część drzew, podczas gdy las jako ekosystem właśnie przechodzi przez jeden z najbardziej naturalnych i potrzebnych etapów swojego życia.
Park Murckowski jest jednym z takich miejsc, gdzie można to zobaczyć własnymi oczami. właśnie dlatego warto patrzeć na las bez słownika Lasów Państwowych. Wtedy martwe drzewo przestaje być „wypadniętym” surowcem, rozpad przestaje być katastrofą, a zamieranie przestaje oznaczać potrzebę wycinki. Zaczynamy widzieć las taki, jaki jest naprawdę: żywy organizm, który rośnie również poprzez śmierć i rozkład swoich poszczególnych elementów.
Tekst i zdjęcia: Jacek Zachara
wśród fanów Ministerstwo Klimatu i Środowiska Natural Forest Foundation Lasy Społeczne Razem dla Jaworza Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy Gmina Jaworze Bielsko-Biała Pracownia na rzecz Wszystkich Istot Lasy i Obywatele Gmina Wilkowice Gmina Kozy TRÓJMIEJSKIE LASY. Społeczny Sprzeciw Przeciw Złej Gospodarce Las Jest Nasz Pomorze Gdańskie Inicjatywa Las Młochowski Ruch Społeczny Gminy Wilkowice na rzecz Rozwoju Zrównoważonego Alarm dla Klimatu Paulina Hennig-Kloska Lasy Są Nasze Stowarzyszenie Olszówka Koziańskie Stowarzyszenie "Staw Kamieniołom" Puszcza Bukowa - Klub Kniejołaza Lasy Państwowe Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach Michał Żmihorski
