25/08/2026
◼️ Żałoba po utracie zdrowia
Kiedy mówimy o żałobie, najczęściej myślimy o śmierci bliskiej osoby. Tymczasem reakcja żałoby może pojawić się również w odpowiedzi na inne ważne straty. Jedną z nich jest utrata zdrowia.
W literaturze zjawisko to opisywane jest między innymi jako health loss related grief albo chronic sorrow. Może pojawić się wtedy, kiedy choroba, uraz albo niepełnosprawność prowadzą do trwałych lub długotrwałych zmian w funkcjonowaniu i nie można po prostu wrócić do życia sprzed diagnozy.
Utrata zdrowia rzadko oznacza bowiem tylko zmianę stanu fizycznego. Może wiązać się z utratą sprawności, energii, niezależności, poczucia bezpieczeństwa, pracy, dotychczasowych ról, planów, wyglądu ciała czy wcześniejszego obrazu siebie. Czasem pojawia się też poczucie, że życie zostało podzielone na to „przed chorobą” i to, co wydarzyło się później.
Właśnie w związku z tymi stratami może pojawić się żałoba. Może obejmować smutek, złość, żal, poczucie niesprawiedliwości, tęsknotę za wcześniejszym życiem, lęk o przyszłość czy częste porównywanie siebie obecnego z sobą sprzed choroby. Nie musi wyglądać tak samo u każdej osoby i nie przebiega według kolejnych, uporządkowanych etapów.
◼️ Utrata zdrowia często oznacza wiele strat naraz
Choroba może zmienić codzienność na wielu poziomach. Ktoś może stracić możliwość wykonywania dotychczasowej pracy. Ktoś inny będzie musiał ograniczyć aktywność fizyczną, zrezygnować z planów, zaakceptować zmiany w wyglądzie albo większą zależność od innych.
Zmienić może się również poczucie własnej wartości i tożsamości. Człowiek przez lata buduje określony obraz siebie. Może postrzegać siebie jako osobę aktywną, niezależną, sprawną, pracującą, opiekującą się innymi. Kiedy choroba ogranicza możliwość pełnienia tych ról, pojawia się czasem poczucie utraty części „dawnego siebie”.
Nie chodzi więc wyłącznie o tęsknotę za zdrowym ciałem. Można tęsknić za wcześniejszą spontanicznością, możliwością planowania bez uwzględniania objawów, za dawnym rytmem życia albo poczuciem, że własnemu organizmowi można ufać.
◼️ Można przeżywać żałobę również po przyszłości
Choroba wpływa nie tylko na teraźniejszość. Może również zmienić wyobrażenie o przyszłości. Człowiek może mieć określone plany dotyczące pracy, rodzicielstwa, podróży, aktywności, relacji czy sposobu życia. Kiedy część tych możliwości znika albo staje się niepewna, pojawia się żal związany z tym, co miało się wydarzyć, ale prawdopodobnie wydarzy się inaczej.
W badaniach nad doświadczeniem przewlekłej choroby pojawia się właśnie motyw utraty „życia, które miało się wydarzyć”.
To ważny element żałoby po utracie zdrowia. Można przecież przeżywać stratę nie tylko tego, co już było, ale także przyszłości, którą człowiek sobie wyobrażał.
◼️ Strata, która nadal jest obecna
Utrata zdrowia ma też pewną szczególną cechę. W literaturze określa się ją czasem jako living loss, czyli „żyjącą stratę”. Jej źródło nie znika.
Choroba, ograniczenia, przewlekłe objawy czy skutki leczenia nadal mogą być obecne w codziennym życiu i przypominać o tym, co się zmieniło. Dlatego smutek może powracać. Czasem dzieje się to przy pogorszeniu zdrowia, kolejnym etapie leczenia, konieczności rezygnacji z ważnej aktywności albo w sytuacji, która szczególnie wyraźnie pokazuje różnicę między życiem obecnym a życiem sprzed choroby.
Właśnie z tym wiąże się pojęcie chronic sorrow, czyli przewlekłego lub nawracającego smutku. Nie oznacza ono, że człowiek przez cały czas cierpi. Bardziej chodzi o to, że żal związany z utratą może okresowo wracać, nawet jeśli pomiędzy tymi momentami osoba dobrze funkcjonuje, doświadcza radości i angażuje się w życie.
Powrót smutku po kilku miesiącach czy nawet kilku latach nie musi więc oznaczać, że ktoś „cofnął się” w procesie przystosowania.
◼️ Żałoba, której nie widać
Żałoba po utracie zdrowia może być również przykładem tak zwanej żałoby nieuznanej. To sytuacja, w której człowiek doświadcza rzeczywistej i ważnej straty, ale otoczenie nie zawsze traktuje ją jak stratę, po której można przeżywać żałobę.
Po śmierci bliskiej osoby potrzeba czasu, smutek i wycofanie są zwykle zrozumiałe dla innych. W przypadku choroby człowiek może natomiast usłyszeć: „najważniejsze, że żyjesz”, „leczenie się skończyło, teraz trzeba iść dalej”, „przecież wyglądasz dobrze” albo „inni mają gorzej”.
Problem polega na tym, że zakończenie leczenia nie zawsze oznacza odzyskanie wcześniejszego życia. Mogą pozostać przewlekłe objawy, zmęczenie, zmiany w ciele, ograniczenia sprawności, trudności zawodowe, zmiany w relacjach, utrata płodności czy poczucie niepewności dotyczące przyszłości.
Jeżeli otoczenie nie dostrzega tych strat, człowiek może zacząć podważać własne emocje i zastanawiać się, czy w ogóle ma prawo czuć smutek. Do samej utraty dochodzi wtedy poczucie niezrozumienia i osamotnienia.
◼️ Kto może doświadczać żałoby po utracie zdrowia?
Nie dotyczy ona wyłącznie jednej grupy chorych. Opisywana jest między innymi u osób z chorobami nowotworowymi, stwardnieniem rozsianym, endometriozą, cukrzycą, padaczką, chorobami nerek, chorobami serca, przewlekłym zmęczeniem i innymi chorobami przewlekłymi. Może również pojawić się po urazach, wypadkach, operacjach czy utracie sprawności.
Żałoby związanej z chorobą mogą doświadczać także bliscy. Choroba jednej osoby często zmienia życie całej rodziny, wspólne plany, podział ról i sposób funkcjonowania. Dotyczy to również rodziców dzieci z przewlekłą chorobą lub niepełnosprawnością. Ich żal nie dotyczy tylko dziecka, które jest obok nich, ale może dotyczyć wcześniejszych oczekiwań, planów dotyczących jego przyszłości czy wyobrażeń o tym, jak będzie wyglądało życie całej rodziny.
◼️ Czy taka reakcja jest czymś nieprawidłowym?
Nie. Smutek, złość, tęsknota za wcześniejszym życiem czy żal związany z utraconymi możliwościami mogą być naturalną reakcją na rzeczywistą stratę.
Nowsze badania wskazują również, że żałoba po utracie zdrowia nie jest po prostu inną nazwą depresji albo lęku. Te doświadczenia mogą ze sobą współwystępować, ale nie są tym samym.
Nie każda osoba będzie przeżywała taką żałobę. U jednej pojawi się bezpośrednio po diagnozie, u innej w czasie leczenia, a u jeszcze innej dopiero później, kiedy staje się jasne, że pewne zmiany będą trwałe. Nie ma również jednej granicy czasu, po której smutek związany z utratą zdrowia powinien zniknąć.
W przypadku przewlekłej choroby sytuacja może zmieniać się przez lata, a wraz z nią mogą pojawiać się kolejne straty. Dlatego żal również może okresowo wracać.
◼️ Adaptacja nie oznacza, że strata przestaje boleć
Przystosowanie się do choroby nie oznacza uznania jej za coś dobrego ani ustania tęsknoty za tym, co zostało utracone. Akceptacja może raczej oznaczać stopniowe przyjmowanie do wiadomości aktualnej sytuacji i szukanie sposobu na życie w warunkach, które się zmieniły.
Można odczuwać żal związany z tym, czego już nie ma, i jednocześnie tworzyć nowe plany. Można tęsknić za wcześniejszym życiem i jednocześnie znajdować ważne rzeczy w życiu obecnym. Można zaakceptować rzeczywistość i nadal uważać, że to, co się wydarzyło, było trudne i niesprawiedliwe.
Te doświadczenia nie muszą się wzajemnie wykluczać.
◼️ Kiedy warto poszukać pomocy?
Sam fakt, że ktoś odczuwa smutek po utracie zdrowia, nie oznacza, że potrzebuje leczenia. Ważniejsze jest to, jak bardzo przeżywanie straty wpływa na jego codzienne życie.
Warto przyjrzeć się temu bliżej, kiedy cierpienie przez długi czas pozostaje bardzo nasilone albo narasta, człowiek coraz bardziej wycofuje się z życia, niemal cała jego uwaga koncentruje się na życiu sprzed choroby albo traci możliwość angażowania się w to, co nadal jest dla niego ważne.
W takich sytuacjach warto również sprawdzić, czy obok żałoby nie pojawiła się depresja, nasilony lęk, zaburzenie adaptacyjne albo inne trudności wymagające pomocy.
Sama tęsknota za dawnym życiem nie oznacza jednak, że ktoś źle radzi sobie z chorobą. Bo smutek nie oznacza, że człowiek nie potrafi przystosować się do choroby. Może po prostu oznaczać, że stracił coś, co było dla niego naprawdę ważne.
Źródła (wybrane):
• Ahlström, G. (2007). Experiences of loss and chronic sorrow in persons with severe chronic illness. Journal of Clinical Nursing, 16(3A), 76–83.
• Peña Vargas, C., del Río Rodriguez, P., Rosario, L. P., Laporte Estela, G., Torres Blasco, N., Rodriguez Castro, Z., Tollinchi Natali, N., Guerrero, W. I., Torres, P., Armaiz Pena, G. N., & Castro Figueroa, E. M. (2025). Losses Related to Breast Cancer Diagnosis: The Impact on Grief and Depression Symptomatology Within the Context of Hispanic/Latina Patients with Breast Cancer. Healthcare, 13(6), 624.
• van Eersel, J. H. W., Hulshof, I. L., van Os, L. S., Smid, G. E., & Boelen, P. A. (2026). Health loss related grief among sick listed employees: Development and validation of the Health Impairment Grief Scale. Disability and Rehabilitation.
