01/11/2026
O PRZEMIJANIU I POTRZEBIE NADAWANIA ŻYCIU SENSU
„Starajmy się żyć tak, by kiedy przyjdzie nam umrzeć, nawet przedsiębiorca pogrzebowy przeżywał smutek”.
— Mark Twain, The Tragedy of Pudd’nhead Wilson and the Comedy of the Extraordinary Twins
Czy można oswoić myśl o śmier*i?
A może właśnie świadomość jej nieuchronności pozwala nam pełniej doświadczać życia, dostrzegać jego wartość i nadawać znaczenie temu, co robimy?
„(…) całkowite usunięcie świadomości nietrwałości ludzkiego życia nie wydaje się pomocne: czyż, paradoksalnie, to nie ona przydaje życiu znaczenia? Śmie*ć budzi lęk, ale to właśnie refleksja nad ograniczonym czasem życia dodaje mu wartości. Jedynie dzięki rozpoznaniu tego faktu możemy zaprzestać aroganckiego i wszechmocnego myślenia o życiu. Wprawdzie śmie*ć ogranicza życie, ale bez śmier*i nie bylibyśmy ludźmi”.
Psychoanalitycy podejmowali temat umierania, przyjmując trzy zasadnicze perspektywy.
Pierwsza koncentruje się na obecności lub braku nieświadomej reprezentacji śmie*ci. Wiąże się ona z tym samym bezimiennym przerażeniem, które ogarnia pacjentów psychotycznych w momentach psychicznej dekompensacji.
Druga perspektywa ujmuje koniec życia w szerszym kontekście doświadczenia separacji, utraty obiektów miłości i towarzyszących jej uczuć. Śmie*ć oznacza bowiem nie tylko kres istnienia, lecz także rozstanie z tymi, którzy są dla nas ważni, oraz utratę świata, z którym jesteśmy emocjonalnie związani.
Trzecia perspektywa dotyczy lęku przed unicestwieniem jako jednego ze źródeł ludzkiego cierpienia. Ból związany ze śmierc*ą nie wynika wyłącznie z utraty obiektów miłości. Towarzyszy mu również lęk przed własnym zniknięciem, rozpłynięciem się tożsamości i osobistej historii. Śmier* oznacza przecież brak przyszłości, a tym samym odbiera możliwość uruchomienia procesów reparacyjnych, dzięki którym moglibyśmy naprawiać, odzyskiwać lub symbolicznie ocalić to, co zostało utracone. Kiedy nie możemy już niczego zmienić, pozostaje nam próba uczynienia tej trudnej i nieuchronnej rzeczywistości bardziej znośną.
Można to robić na różne sposoby.
Jednym z nich jest praca analityczna, w której powinniśmy badać znaczenie, jakie nadajemy nieuchronności ś*ierci, oraz rozwijać zdolność do tolerowania myśli o przemijalności. Nie chodzi o wyeliminowanie lęku, lecz o stopniowe oswajanie jego obecności i odnajdywanie sposobów życia pomimo świadomości własnej skończoności.
Pomocne może być również poczucie wspólnoty z innymi ludźmi. Inaczej odchodzi się ze świadomością, że świat, w którym żyliśmy i który kochaliśmy, będzie trwał nadal, a kolejne pokolenia przejmą go i otoczą troską. Choć trudno dziś o całkowicie pozbawioną naiwności wiarę w takie przekonanie, sama możliwość uczestniczenia w czymś, co przekracza granice naszego indywidualnego życia, może przynosić poczucie sensu i ukojenia.
De Masi stawia w tym kontekście ważną tezę: „reparacji można dokonać jedynie w wymiarze zbiorowym, w którym zyskujemy szerszy wymiar czasowy oraz przepracowujemy i przekraczamy naszą osobistą skończoność, by włączyć się w przyszłość innych ludzi”.
Być może właśnie w tym tkwi jedna z odpowiedzi na pytanie, jak żyć ze świadomością nieuchronnego końca. Nie możemy ocalić własnego istnienia, ale możemy pozostawić po sobie ślady w życiu innych ludzi. Możemy przekazywać wartości, wiedzę, doświadczenia, troskę i miłość. W ten sposób stajemy się częścią historii, która będzie trwała również po naszym odejściu.
A jeśli nawet ta perspektywa nie przynosi wystarczającej ulgi ani nadziei, pozostaje jeszcze coś, co potrafi towarzyszyć człowiekowi w najtrudniejszych momentach – muzyka.
„Tylko muzyka rozjaśnia mrok, rozwesela i pociesza. Nie jest jedynie kruchym oparciem, którego można się chwycić. Ten wierny przyjaciel ochrania nas i podnosi na duchu i tylko dzięki niemu warto żyć na tym świecie. Być może w niebie nie będzie muzyki. Dlatego trwamy na tej ziemi dopóty, dopóki życie na to pozwala”.
— P. I. Czajkowski
Może więc warto żyć tak, by pozostawić po sobie coś więcej niż wspomnienie własnego istnienia. By nasza obecność miała znaczenie dla innych, a świat, który opuszczamy, był choć odrobinę lepszy dzięki temu, że w nim byliśmy...
Opracowanie:
DBS
Na podstawie:
De Masi, F. (2020/2023). Kres istnienia. Psychoanalityczne rozważania o przemijalności, przekład D. Golec, Oficyna Wyd. Ingenium, Warszawa
Obraz: Wygenerowany przez sztuczną inteligencję