08/10/2026
هز هائنس مير علي مراد خان ٽالپر ثاني
خيرپور رياست جو آخري حڪمران — هڪ شخص، هڪ حڪمران ۽ هڪ زنده تاريخ
29 جون 1933ع — 5 آڪٽوبر 2026ع
هڪ شخص سان تعارف
29 جون 1933ع تي برائيٽن، سسيڪس، انگلينڊ ۾ پيدا ٿيندڙ مير علي مراد خان ٽالپر ثاني جي زندگي غيرمعمولي تاريخي تبديليءَ جي وچ ۾ گذري. سندس پيدائش جي ٻئي ڏينهن، 30 جون 1933ع تي، برائيٽن جي اخبار ايوننگ آرگس سندس پيدائش جي خبر نمايان طور شايع ڪئي ۽ نئين ڄاول شهزادي کي خيرپور جي تخت جو وارث قرار ڏنو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هو خيرپور جي مسند تي ويٺو؛ ارڙهن سالن جي عمر ۾ کيس مڪمل حڪمرانيءَ جا اختيار مليا؛ ۽ ٻاويهن سالن جي عمر تائين پهچندي خيرپور جي جدا رياستي حيثيت ختم ٿي چڪي هئي. ان کان پوءِ به هو وڌيڪ ست ڏهاڪا خيرپور جي سماجي ۽ تاريخي زندگيءَ سان ڳنڍيل رهيو.
“HEIR-APPARENT TO THE THRONE OF KHAIRPUR”
خاندان ۽ ننڍپڻ
مير علي مراد خان ٽالپر ثاني، مير فيض محمد خان ثاني جو فرزند ۽ خيرپور جي حڪمران مير علي نواز خان ٽالپر جو پوٽو هو. سندس امڙ دلھن پاشا (بيگم صاحبه)سندس پيدائش 29 جون 1933ع تي برائيٽن، سسيڪس، ھوٽل ۾ انگلينڊ ۾ ٿي. ان وقت مير علي نواز خان خيرپور جو حڪمران هو. مير علي مراد خان جي پيدائش جي ٻئي ڏينهن، 30 جون 1933ع تي برائيٽن جي اخبار Evening Argus سندس پيدائش کي نمايان خبر طور شايع ڪيو ۽ کيس خيرپور جي تخت جو وارث قرار ڏنو.¹
سندس ننڍپڻ ۾ 1934ع ۾ هڪ غيرمعمولي واقعو پيش آيو. سندس ڏاڏي مير علي نواز خان جي ڪچهريءَ دوران سندس والد مير فيض محمد خان ثاني جي ريوالور مان اتفاقي گولي ڇٽي، جيڪا ننڍڙي پٽ مير علي مراد خان جي ٻانهن ۾ لڳي. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ هڪ سال هئي.²۽ پوء ڪجھ ڏينھن سندس والد صاحب کي چريو قرار ڏئي سندس علاج لاءِ پونا موڪليو ويو جيڪو پاڪستان ٺھڻ کانپوءِ ڪوٽڏجي واپس آيو ء اتي وفات ڪئي
تعليم — حڪمران ٿيڻ کان اڳ ۽ پوءِ
مير علي مراد خان پنهنجي شروعاتي تعليم سينٽ بوناوينچر هاءِ اسڪول، حيدرآباد مان حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو ايچيسن ڪاليج، لاهور ۾ پڙهيو. سندس اعليٰ تعليم جو سلسلو پوءِ ڪيمبرج تائين پهتو.
سندس زندگيءَ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته تعليم ۽ حڪمراني گڏوگڏ هلندا رهيا. 1951ع جي هڪ معاصر خبر، جڏهن هو ارڙهن سالن جو هو، کيس هنن لفظن ۾ متعارف ڪرايو:
“Cambridge educated 18-year-old Mir Ali Murad Khan Talpur”
نوجوان حڪمران جي حيثيت سان به سندس تعليم جو سلسلو جاري رهيو.
چوڏهن سالن جو حڪمران
جولاءِ 1947ع ۾، برصغير جي ورهاڱي کان بلڪل اڳ، مير علي مراد خان فقط چوڏهن سالن جي عمر ۾ خيرپور جي مسند تي آيو. 24 جولاءِ 1947ع تي فيض محل ۾ سندس تخت نشينيءَ سان هو رياست جو حڪمران بڻيو، پر نابالغ هجڻ سبب رياستي انتظام ريجنسي بورڊ جي بندوبست هيٺ رهيو. 1947ع ۾ هو حڪمران بڻيو، پر مڪمل شخصي حڪمرانيءَ جا اختيار کيس 1951ع ۾ مليا.
پاڪستان سان خيرپور جو تعلق
پاڪستان جي قيام کان پوءِ خيرپور نئين ملڪ سان الحاق ڪيو. موجود الحاق نامي جي نقل تي 3 آڪٽوبر 1947ع جي تاريخ درج آهي. اهڙيءَ طرح مير علي مراد خان جي حڪمرانيءَ جي شروعات ئي پاڪستان جي قيام ۽ نئين آئيني ترتيب سان گڏ ٿي. هو هڪ اهڙي رياست جو نوجوان سربراهه هو، جنهن کي پنهنجي رياستي سڃاڻپ برقرار رکندي نئين ملڪ سان پنهنجو آئيني تعلق طئي ڪرڻو پيو.
1949ع — نمائندگيءَ ڏانهن قدم
ريجنسيءَ واري دور ۾ 1949ع جي خيرپور حڪومت واري قانون تحت رياست جي نمائندگيءَ واري ڍانچي ۾ تبديليون آيون ۽ بالغ راءِ جي بنياد تي چونڊن جو رستو کليو. هن مرحلي کي مير علي مراد خان جي شخصي حڪمرانيءَ کان الڳ ڪري ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هو اڃا نابالغ هو؛ پر اها سياسي تبديلي انهيءَ رياست ۾ ٿي رهي هئي، جنهن جو هو حڪمران هو.
16 سيپٽمبر 1951ع — مڪمل حڪمراني
16 سيپٽمبر 1951ع مير علي مراد خان جي زندگيءَ جو هڪ اهم موڙ هو. ارڙهن سالن جي عمر ۾ پاڪستان جي وزيراعظم نوابزاده لياقت علي خان، گورنر جنرل جي طرفان، کيس خيرپور رياست جا مڪمل حڪمرانيءَ جا اختيار حوالي ڪيا. تقريب ۾ مير علي مراد خان کي 17 توپن جي سلامي ڏني وئي. هن خيرپور رياستي پوليس جي اعزازي دستي جو معائنو ڪيو، جنهن کان پوءِ لياقت علي خان کيس گورنر جنرل طرفان موڪليل خريطو پيش ڪيو.
ان ڏينهن کان مير علي مراد خان جي زندگيءَ جو ريجنسيءَ وارو مرحلو ختم ٿيو ۽ هن خيرپور جي حڪمران طور پنهنجا مڪمل آئيني ۽ انتظامي اختيار سنڀاليا.
تعليم لاءِ ٻاهر، پر اهم اختيار پاڻ وٽ
31 آڪٽوبر 1951ع تي مير علي مراد خان فرمان نمبر 1 جاري ڪيو. تعليم لاءِ رياست کان ٻاهر رهڻ دوران هن مير غلام حسين ٽالپر کي حڪمران جا عام انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ جا اختيار ڏنا، پر پنج اهم شعبا پنهنجي فيصلي هيٺ محفوظ رکيا:
1. خيرپور رياست ۽ پاڪستان وچ ۾ لاڳاپا؛
2. سول لسٽ؛
3. موت جي سزا جي توثيق؛
4. رحم، معافي يا سزا ۾ رعايت ڏيڻ جو اختيار؛
5. انتظامي، مالي ۽ عدالتي پاليسيءَ ۾ اهم تبديليون.
فرمان موجب، انهن پنجن معاملن بابت سمورا ڪاغذ مير علي مراد خان جي حڪمن لاءِ، هو جتي به موجود هجي، کيس موڪلڻا هئا.
“All papers relating to the matters specified in clauses (i) to (v) above shall be referred to me for my orders wherever I may be.”
سنڌي ترجمو: “مٿي ڄاڻايل پنجن معاملن بابت سمورا ڪاغذ، مان جتي به هجان، منهنجي حڪمن لاءِ مون ڏانهن موڪليا ويندا.”
ذاتي زندگي ۽ خانداني لاڳاپا
مير علي مراد خان جي پهرين شادي بهاولپور جي آخري حڪمران نواب سر صادق محمد خان عباسي پنجين جي نياڻي، صاحبزادي غلام صديقه بيگم سان صادق ڳڙهه محل، بهاولپور ۾ ٿي.
بعد ۾ مير علي مراد خان ٻي شادي بيگم عاليا علامه رشيد ترابي جي نياڻيءَ سان ڪئي کيس ان مان ٻه فرزند مير عباس ٽالپور ۽ مير مھدي رضا ٽالپور ء کيس ھڪ نياڻي زھرا آھي. سندس خانداني زندگي بعد ۾ خيرپور جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل رهي.
حڪمرانيءَ جي سوچ — تعليم، روزگار ۽ ترقي
مير علي مراد خان جي دور کي فقط محل، درٻار يا آئيني دستاويزن تائين محدود ڪرڻ سان سندس شخصيت مڪمل نه ٿي سمجهي سگهجي. 1950ع واري ڏهاڪي جي خيرپور ۾ معاشي ترقي، صنعت، تعليم، صحت ۽ سماجي ڀلائيءَ بابت سرگرميون رياستي پاليسيءَ جو اهم حصو بڻيون. 1953ع ۾ خيرپور اڪنامڪ ڊولپمينٽ بورڊ قائم ڪيو ويو، ۽ ان دور جي رياستي ادب ۾ خيرپور کي فلاحي رياست ڏانهن وڌندڙ انتظام طور پيش ڪيو ويو. خيرپور ٽيڪسٽائل مل ۽ ٻين صنعتي ادارن بابت مواد انهيءَ ترقياتي پسمنظر جو حصو آهي.
1955ع — ٻاويهن سالن جي عمر ۾ رياستي حڪمرانيءَ جو خاتمو
مير علي مراد خان جي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو سياسي موڙ 1955ع ۾ آيو. خيرپور 1947ع ۾ پاڪستان سان الحاق ڪري چڪو هو؛ 1955ع ۾ ون يونٽ جي قيام سان خيرپور جي جدا رياستي ۽ انتظامي حيثيت ختم ٿي. مير علي مراد خان ان وقت فقط ٻاويهن سالن جو هو. جنهن نوجوان کي چوڏهن سالن جي عمر ۾ تخت مليو ۽ ارڙهن سالن جي عمر ۾ مڪمل اختيار مليا، تنهن جي جدا رياستي حڪمراني چند سالن اندر ختم ٿي وئي.
تخت کان پوءِ جو مير علي مراد
1955ع کان پوءِ سندس زندگيءَ جو ٻيو، ۽ مدت جي لحاظ کان گهڻو ڊگهو، باب شروع ٿيو. هاڻي هو ڪنهن جدا رياست جو حڪمران نه هو، پر خيرپور لاءِ اڳوڻي رياستي دور جي زنده علامت رهيو. سندس پٽ مير مهدي رضا جي زباني شاهديءَ ۾ والد کي اهڙي شخص طور ياد ڪيو ويو آهي، جيڪو رياست ختم ٿيڻ کان پوءِ به خيرپور جي فلاحي ۽ صنعتي ادارن سان وابستگي رکندو رهيو
عوام سان تعلق
مير علي مراد خان بابت خانداني ۽ مقامي يادگيرين ۾ سندس عوام سان سڌي رابطي جو ذڪر ملي ٿو. مير مهدي رضا پنهنجي ننڍپڻ جي ياد ۾ والد کي خيرپور جي رستن تي گهوڙي تي سوار ڏسڻ، ماڻهن جي سلام جو جواب ڏيڻ ۽ وڏي حفاظتي حصار کان سواءِ شهر ۾ اچ وڃ ڪرڻ جو بيان ڪري ٿو. اهڙيون ذاتي شاهديون مير علي مراد خان جي عوامي شخصيت جو هڪ انساني پاسو محفوظ ڪن ٿيون.
منهنجي پنهنجي ياد — مير علي مراد خان جيئن مون ڏٺو
مير علي مراد خان جي شخصيت اسان لاءِ اڻڄاتل نه هئي. اسين کيس ننڍپڻ کان ڏسندا آيا هئاسين، خاص ڪري مجلسن ۾. اسان جي گهر جي ڀرسان مير وڏي انگاس تي به سندس اچڻ ٿيندو هو. ان وقت اسان جو به ننڍپڻ هو ۽ اتي امام بارگاهه تعمير ٿي رهي هئي. مير علي مراد خان ان جي تعمير جي نگرانيءَ لاءِ پاڻ ايندو هو، تنهنڪري کيس ويجهو ڏسڻ جا اسان کي ڪيترائي موقعا ملندا هئا. ننڍپڻ جون اهي تصويرون اڄ به ذهن ۾ محفوظ آهن.
مير علي مراد خان پنهنجي مزاج ۾ نهايت حليم، نرم دل ۽ فقير منش انسان هو. شاهي خاندان سان تعلق ۽ حڪمرانيءَ جو پسمنظر هوندي به سندس شخصيت ۾ وڏائي يا ڏيکاءُ بدران سادگي ۽ انڪساري نمايان هئي. اڪثر سندس نظرون هيٺ هونديون هيون، گفتگو نرم ۽ پيار ڀري هوندي هئي، ۽ سندس انداز ۾ هڪ خاص وقار سان گڏ فقيراڻي سادگي محسوس ٿيندي هئي.
مذهب سان سندس گهري وابستگي اسان لاءِ رڳو ٻڌل ڳالهه نه هئي. اسين کيس مجلسن ۾ ڏسندا هئاسين ۽ پنهنجي ننڍپڻ ۾ امام بارگاهه جي تعمير جي نگرانيءَ لاءِ به کيس ايندي ڏٺو. خيرپور ۽ ڪوٽڏيجي ۾ سندس مذهبي وابستگيءَ سان لاڳاپيل وڏيون امام بارگاهون قائم ٿيون، جن ۾ روضهٔ امام حسين عليه السلام جون شبيهون پڻ تيار ڪرايون ويون. سندس شخصيت ۾ مذهبي عقيدت، سادگي ۽ ماڻهن سان وابستگي هڪٻئي کان جدا محسوس نه ٿينديون هيون.
خيرپور جي ماڻهن لاءِ به سندس حيثيت رڳو هڪ اڳوڻي حڪمران جي نه هئي. هو ماڻهن لاءِ هڪ ڇپر ڇانوَ جيان هو. خيرپور ۽ هتان جي ماڻهن جي ڀلائيءَ سان سندس گهري دلچسپي هئي. رياست جي جدا سياسي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ به خيرپور سان سندس تعلق ختم نه ٿيو؛ هي شهر ۽ ان جا ماڻهو سندس زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جو حصو رهيا.
انهن ننڍپڻ جي يادگيرين کان پوءِ سندس شخصيت سان منهنجي هڪ ٻي ياد 1980–81ع جي شاگرديءَ واري دور سان وابسته آهي. خيرپور جي اسڪائوٽ اسٽيڊيم ۾ مون کي هز هائنس سان ڪجهه گهڙيون گڏ گذارڻ، سندس پيار ڀري گفتگو ٻڌڻ ۽ ساڻس تصوير ڪڍرائڻ جو موقعو مليو. ان مختصر ملاقات ۾ به مون سندس اها ئي حليم، فقير منش ۽ شفقت ڀري طبيعت محسوس ڪئي، جنهن کي اسين ننڍپڻ کان ڏسندا آيا هئاسين.
ان وقت اها منهنجي لاءِ شاگرديءَ جي هڪ يادگار ملاقات ۽ هڪ يادگار تصوير هئي. پر اڄ، ڏهاڪن کان پوءِ، جڏهن مير علي مراد خان جي 93 سالن تي پکڙيل زندگيءَ کي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسان ٿو، ته ان تصوير جي معنيٰ به بدلجي وڃي ٿي.
اڄ محسوس ٿئي ٿو ته ان ڏينهن هڪ شاگرد رڳو خيرپور جي اڳوڻي حڪمران سان نه مليو هو هو پنهنجي شهر جي زنده تاريخ سان ڪجهه گهڙيون گذاري رهيو هو.
۽ هاڻي، سندس وفات کان پوءِ، اها تصوير منهنجي لاءِ رڳو ذاتي يادگار نه رهي آهي؛ اها تاريخ سان منهنجي پنهنجي هڪ ننڍڙي ملاقات جي شاهدي بڻجي وئي آهي.
5 آڪٽوبر 2026ع — 93 سالن جي زندگيءَ جو اختتام
مير علي مراد خان ٽالپر ثاني 5 آڪٽوبر 2026ع تي 93 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس پٽ مير مهدي رضا ٽالپر سندس وفات جي تصديق ڪئي. 29 جون 1933ع کان 5 آڪٽوبر 2026ع تائين پکڙيل سندس زندگيءَ ۾ برطانوي هندستان جا آخري سال، پاڪستان جو قيام، خيرپور جو الحاق، ريجنسي، مڪمل حڪمراني، ون يونٽ ۽ پوءِ جديد پاڪستان جا ست ڏهاڪا شامل آهن. ان ڪري سندس اهميت فقط خيرپور جي آخري حڪمران هجڻ ۾ نه، پر انهيءَ وڏي تاريخي تبديليءَ جو زنده شاهد هجڻ ۾ پڻ آهي.
پڄاڻي
مير علي مراد خان جي سوانح جو سڀ کان اثرائتو پهلو اهو آهي ته سندس زندگيءَ جا انگ پاڻ تاريخ ٻڌائين ٿا: 1933ع ۾ پيدائش؛ 14 سالن جي عمر ۾ تخت؛ 18 سالن جي عمر ۾ مڪمل اختيار؛ 22 سالن جي عمر ۾ جدا رياستي حڪمرانيءَ جو خاتمو؛ ۽ پوءِ 71 سال اهڙي خيرپور ۾ زندگي، جيڪا هاڻي سندس رياست نه رهي هئي پر سندس سڃاڻپ جو مرڪز ضرور رهي. سندس شخصيت کي سمجهڻ لاءِ کيس فقط آخري حڪمران، فقط شهزادو يا فقط ماضيءَ جي علامت نه، پر تعليم، حڪمراني، سياسي تبديلي ۽ پنهنجي شهر سان ڊگهي وابستگيءَ مان گذرندڙ هڪ انسان طور ڏسڻ گهرجي.
5 آڪٽوبر 2026ع تي خيرپور رڳو پنهنجي آخري حڪمران کي الوداع نه چيو؛ ان پنهنجي رياستي ماضيءَ سان ڳنڍيل هڪ ڊگهي انساني ڪڙي کي الوداع چيو.
چونڊيل حوالا ۽ دستاويزي بنياد
1. Evening Argus, Brighton, 30 June 1933 — “Royal Baby Born at Brighton”; “Heir-Apparent to the Throne of Khairpur.”
2. Instrument of Accession of Khairpur State, October 1947. موجود نقل تي 3 آڪٽوبر 1947ع جي تاريخ.
3. Government of Khairpur Act, 1949. خيرپور جي آئيني ۽ نمائندگيءَ واري تبديليءَ بابت.
4. Dawn, “From the Past Pages of Dawn: 1951 — Full Ruling Powers,” reproducing the contemporary report of 16 September 1951.
5. The Khairpur State Gazette Extraordinary, No. 10, 7 November 1951; Notification No. J-20/51 dated 31 October 1951; Firman No. 1.
6. نسيم امروهوي، تاريخ خيرپور، پراڻو ايڊيشن، ص 108–113.
7. عطا محمد حامي، خيرپور جي ميرن جو ادب، سياست ۽ ثقافت ۾ حصو، ص 127.
8. مير مهدي رضا ٽالپر، زباني/وڊيو شاهدي — رياست کان پوءِ جي خيرپور، صنعتن ۽ مير علي مراد خان جي شخصي روين بابت.
9. Engr. Imtiaz Hussain Malik, personal photograph and recollection, Scout Stadium, Khairpur, 1980–81, personal collection.
10. Contemporary death report, 5 October 2026 — وفات جي تصديق مير مهدي رضا ٽالپر طرفان.
الله پاڪ هز هائنس مير علي مراد خان ٽالپر ثاني کي پنهنجي جوارِ رحمت ۾ جاءِ عطا فرمائي. آمين.