Sindh Vision, Frere Residency, Frere Town, Karachi (2026)

14/04/2026

“ RELATIONS BETWEEN FEDERATION, PROVINCES AND LOCAL GOVERNMENT “اختيارات جي مرڪزيت واري سوچ جا نقصان “
پاڪستان جي سياسي تاريخ تي نظر وجهڻ سان هڪ اهم حقيقت سامهون اچي ٿي ت هي ملڪ ادارتي استحڪام کان وڌيڪ رياستي ڍانچي سان بار بار تجربن جو شڪار رهيو آهي۔ 1947ع کان وٺي اڄ تائين ڪڏهن پارلياماني نظام، ڪڏهن صدارتي ڍانچو، ڪڏهن ون يونٽ ۽ ڪڏهن مختلف مڪاني حڪومتن جا تجربا ڪيا ويا، پر گورننس جا بنيادي مسئلا اڃا تائين حل طلب آهن۔
سوال اهو آهي ته ڇا انهن مسئلن جو حل وڌيڪ مرڪزيت ۾ لڪل آهي؟ تاريخ جو جواب صاف آهي ت نه۔ آزاديءَ کان پوءِ ڀارت جلدي آئين ترتيب ڏئي، چونڊن جو تسلسل قائم رکيو ۽ مرڪز ءٍ صوبن ( اسٽيٽس) جي وچم تعلقات جو مظبوط بنياد رکيو ، جيڪو اڄ ب قائم دائم آھي ، ان جي ابتڙ، پاڪستان ۾ آئين سازي ۾ دير ۽ پوءِ ون يونٽ جهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ ملڪ جي گهڻ رخي سڃاڻپ کي نظرانداز ڪيو ويو ، نتيجي طور 1958ع ۾ پهريون مارشل لا لڳو ۽ جمهوريت ڪمزور ٿي.
1971ع وارو سانحو مرڪزيت جي ناڪاميءَ جو سڀ کان وڏو ثبوت آهي۔ جڏهن مرڪز اوڀر پاڪستان جي سياسي، معاشي ، تعليمي ۽ ثقافتي حقن کي نظرانداز ڪيو، تڏهن نتيجو ملڪ جي ورهاست جي صورت ۾ نڪتو۔ اهو هڪ اهڙو سبق هو، جيڪو نظرانداز ڪرڻ جي گنجائش نه هئڻ گهرجي ها، پر افسوس جو ان عظيم قومي سانحي کان پوء ب وري مارشل لا لاڳو ڪئي وئي!
چئني آمريتي دورن ۾ “اصلاحن” جي نالي تي جيڪي نظام آندا ويا، اهي اصل ۾ اختيارن جي منصفاڻي ورهاست بدران مرڪز کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جا وسيلا بڻيا۔ ايوب خان جو “بنيادي جمهوريت” نظام هجي يا پرويز مشرف جو مڪاني ڍانچو يا وري جنرل ضيا جو اسلامي نظام ، انهن سان صوبن کي حقيقي خودمختياري نه ملي۔
اهڙي پس منظر ۾ 2010ع جي متفق طور پاس ڪيل 18هين آئيني ترميم هڪ اهم اڳڀرائي طور سامهون آئي۔ هن ترميم ذريعي صحت، تعليم ۽ ٻين شعبن جا ڪجھ اختيار صوبن ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان وفاق ءٍ صوبن جي وچم توازن کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ملي۔ ساڳئي وقت ڪائونسل آف ڪامن انٽريسٽس جهڙن ادارن کي به مضبوط ڪيو ويو، جنهن سان گڏيل فيصلا ڪرڻ جي روايت کي هٿي ملي۔
اڄ جڏهن 18هين ترميم ۽ اين ايف سي ايوارڊ تي نظرثاني جون ڳالهيون ٿي رهيون آهن، تڏهن اهو سوال ٻيهر اهميت اختيار ڪري ٿو ته ڇا اسان وري ساڳيون تاريخي غلطيون ورجائڻ چاهيون ٿا؟
اين ايف سي ايوارڊ صوبن کي مالي وسيلن جي منصفاڻي ورهاست ڏئي ٿو، جيڪڏهن مرڪز کي وڌيڪ وسيلا ڏيڻ جي نالي تي صوبن جو حصو گهٽايو ويو، ته ان جا سڌا اثر عوامي خدمتن تي پوندا، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي انهن خدمتن جي ذميواري صوبن وٽ آهي۔
ڪراچي بابت به ساڳي مرڪزي سوچ سامهون اچي ٿي. شهر کي وفاقي ڪنٽرول هيٺ آڻڻ جون تجويزون دراصل مسئلي جي غلط تشخيص آهي ، حقيقت ۾ ڪراچي جا مسئلا هڪ مضبوط ۽ خودمختيار مڪاني حڪومت جي کوٽ سبب آهن، نه ڪي مرڪزي مداخلت جي گهٽتائي سبب.
شهر ۾ ڪيترائي ادارا مختلف ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪن ٿا، جنهن ڪري نه رڳو ڪارڪردگي متاثر ٿئي ٿي، پر جوابدهي جو نظام به ڪمزور ٿئي ٿو. حل اهو آهي ته هڪ بااختيار، چونڊيل مڪاني حڪومت قائم ڪئي وڃي، جيڪا سڌي طرح عوام کي جوابده هجي ۽ بنيادي سهولتن جي فراهمي کي يقيني بڻائي۔
ڪراچي ۾ کوڙ سارا ادارا آھن، جيڪي يا ت خود مختيار آھن يا وري وفاق جي ڪنٽرول ھيٺ آھن، انھن جي ڪارڪردگي کي ڪنھن ب طرح قابل رشڪ نٿو چئي سگهجي.
هتي اهو سمجهڻ ضروري آهي ته پاڪستان جو بنيادي مسئلو نظام جي کوٽ نه، پر ان تي عملدرآمد جي ڪمزوري آهي۔ هر نئين تجربي سان ادارتي تسلسل متاثر ٿئي ٿو، جڏهن ته استحڪام لاءِ تسلسل لازمي آھي.
اڄ جڏهن ملڪ معاشي ، سماجي ۽ سياسي بحرانن کي منهن ڏئي رهيو آهي، تڏهن مرڪزيت ڏانهن واپسي هڪ غلط قدم ٿي سگهي ٿي، اها نه صرف صوبن ۾ بي اعتمادي وڌائيندي، پر وفاقي ڍانچي کي به ڪمزور ڪندي. مرڪز ۽ صوبن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان نه رڳو گورننس متاثر ٿيندي، پر قومي يڪجهتي به خطري ۾ پئجي سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ ضروري آهي ته ماضي جي غلطين مان سبق سکندي وفاقي ، صوبائي ءٍ مڪاني حڪومتن جي وچم توازن قائم ڪيو وڃي، صوبن جي آئيني اختيارن جو احترام ڪيو وڃي، ۽ ادارن جي وچ ۾ هم آهنگي کي ھٿي ڏني وڃي، ڇو ته مضبوط وفاق جو بنياد طاقتور مرڪز نه، پر مطمئن ۽
بااختيار صوبا هوندا
(ڊاڪٽر محبوب شيخ)( ڪاوش. 14.4.26)
[email protected]

03/04/2026

When Federation Battles Constituting States

Gamble: The Federation’s War with its Constituting Units

Pakistan’s political odyssey since its inception in 1947 has been defined less by steady institutional growth and more by a restless, often destructive, urge to experiment with the machinery of state. While neighboring India moved swiftly to cement a democratic identity by framing a constitution and establishing a culture of electoral legitimacy, Pakistan’s early years were characterized by a tragic hesitation. This delay in democratic consolidation, coupled with the artificial merging of provinces under the “One Unit” scheme, signaled a deep-seated distrust of pluralism, a distrust that eventually paved the way for the first of many martial laws in 1958.

Today, as whispers of “revisiting” the 18th Amendment and the National Finance Commission (NFC) Award grow louder, the country stands at a familiar and dangerous crossroads. History warns us that the path of recentralization is not a shortcut to efficiency, but a detour toward national instability. To understand why recentralization is a peril rather than a panacea, one must examine the historical burden of the center, the sanctity of the federal consensus, and the fallacy that structural redesign can substitute for effective governance.

The Historical Burden of Centralization

The collapse of the highly centralized political model in 1971 should have been the terminal lesson for Pakistan’s ruling elite. The breakup of the country and the independence of Bangladesh was, at its core, a failure of the centre to acknowledge the political, cultural, and economic aspirations of a distant province. It was a violent proof that a federation cannot be held together by administrative fiat or ideological imposition alone; it requires the consent of the governed.

Yet, the decades that followed saw a recurring pattern where military interventions—justified as “corrective measures” or “necessary pauses,” the consistently bypassed provincial authority. These regimes often introduced localized government systems that were designed not to empower the grassroots, but to undermine the mid-level authority of the provinces. By creating a direct link between the center and local bodies, the provinces were effectively hollowed out. Civilian governments that followed these interventions often found themselves trapped in the same inertia, unable or unwilling to dismantle the centralized structures they inherited. This persistent tension between the center and the provinces created a “governance of suspicion,” where provincial autonomy was viewed not as a strength, but as a threat to national unity.

The 18th Amendment: A Peace Treaty for the Federation

The passage of the 18th Constitutional Amendment in 2010 was a watershed moment. It was not merely a legislative update; it was a peace treaty for the federation. Passed with a rare and unanimous political consensus, it sought to repair the trust deficit that had plagued the country for sixty years. By abolishing the Concurrent List and devolving significant powers—including health, education, and labour.

The amendment also strengthened constitutional mechanisms like the Council of Common Interests (CCI). This was a shift from “rule by the centre” toward “governance by consensus.” To argue for the reversal of these gains today is to ignore the fundamental grievances of the federation. For smaller provinces, the 18th Amendment is the primary safeguard against the “tyranny of the majority” or the overreach of a federal capital that is often perceived as being out of touch with the realities of the periphery.

Furthermore, the National Finance Commission (NFC) Award, which determines the distribution of resources between the center and the provinces, has become a lightning rod for controversy. Critics argue that the center is being left “fiscally squeezed” because too much revenue is transferred to the provinces. However, this argument ignores the fact that the provinces are now responsible for the bulk of public service delivery. Shifting financial power back to the center would not inherently improve the economy; it would simply deprive provinces of the means to manage their own development, sparking a new wave of alienation in Sindh, Balochistan, and Khyber Pakhtunkhwa.

The Karachi Conundrum: Devaluation via Federalization

The resurfacing proposals to place Karachi—Pakistan’s economic juggernaut—under federal control illustrate the flawed logic of recentralization. Proponents of federal intervention argue that the city’s governance challenges, ranging from crumbling infrastructure to erratic water and power supply, require a “special” federal status.

However, this is a diagnostic error. Karachi’s woes stem from a lack of empowered, consistent, and accountable local government, not a lack of federal oversight. Stripping a province of its economic heart and administrative capital would not only violate the spirit of the 1973 Constitution but would exacerbate the “us vs. them” narrative that has historically destabilized Sindh.

History shows that federal control over Karachi in the past did not resolve its structural issues; instead, it created a sense of disenfranchisement among the local populace. True reform lies in: i) Empowering Local Bodies: Ensuring that the third tier of government has the fiscal and administrative autonomy to solve municipal issues, ii) Institutional Coordination: Improving the synergy between provincial departments and city agencies rather than creating a parallel federal administration and iii) Political Ownership: Building a consensus where all stakeholders feel they have a seat at the table, rather than having decisions imposed from Islamabad.

Governance versus Structural Redesign: The Implementation Gap

The central fallacy of the recentralization argument is the belief that structural changes can fix functional failures. Weak service delivery, corruption, and fiscal pressures are indeed real and pressing problems, but they are symptoms of poor implementation, not a faulty constitutional design.

Pakistan does not suffer from a lack of frameworks; it suffers from a lack of discipline. Every time the state embarks on a “governance experiment”—whether it is a new local government ordinance or a move to amend the constitution—it resets the clock on institutional learning. Stability is the child of continuity. When constitutional arrangements are treated as temporary hurdles to be bypassed, the rule of law is the first casualty.

Recentralization, by its very nature, tends to breed bureaucracy and distance. A centralized system is less responsive to local needs and more prone to the “one-size-fits-all” mentality that has failed Pakistan repeatedly. Instead of looking for a “new” system, the focus should be on making the current system work. This requires political will, investment in human capital, and a commitment to transparency—none of which are achieved by simply moving power from a provincial capital to the federal capital.

The Cost of Ignoring History

Pakistan is currently grappling with unprecedented economic strain and political polarization. At such a volatile juncture, reopening settled constitutional matters like the 18th Amendment or the NFC Award is an unnecessary gamble. The cost of such a move is not just political; it is existential.

Recentralization will not create the “efficiency” its proponents promise. Instead, it will create friction. It will deepen mistrust, provide oxygen to ethno-nationalist narratives, and destabilize the delicate balance that holds the four provinces together. The “perils of recentralization” are not theoretical; they are written in the blood and loss of the country’s history.

The Way Forward

The way forward is not to look back at the failed, hyper-centralized models of the 1950s or 1960s, but to lean into the federalist promises of the 21st century. Durable stability lies in the strengthening of institutions within the existing framework. Policymakers must focus on: a) Trust-Building: Ensuring that the center and provinces operate as partners, not rivals, b) Fiscal Responsibility: Improving tax collection at both levels rather than fighting over a shrinking pie and c) Consistency: Allowing the 18th Amendment to mature and addressing its implementation gaps through the CCI.

The lesson of 1971 and the subsequent decades is clear: a diverse federation like Pakistan can only thrive through inclusion, devolution, and respect for the constitutional contract. To ignore this lesson is to invite a crisis that the country can no longer afford. The strength of the center is ultimately found in the strength and satisfaction of its provinces.

(Dr Mahboob Shaikh-Sindh Courier)3.4.26

17/03/2026

1972 جو معاهدو صرف مهاجرن سان نه هو — ڊاڪٽر خالد مقبول صديقي جي نالي هڪ واضح پيغام

متحده قومي موومنٽ (MQM) پاڪستان جي چيئرمين ڊاڪٽر خالد مقبول صديقي چيو آهي ته سنڌ جي شهري علائقن مان گورنر ٺاهڻ جي هڪ معاهدي ۽ روايت موجود رهي آهي ۽ لساني بل کان پوءِ سنڌ جي شهري علائقن جو مينڊيٽ انهن وٽ آهي۔
ڊاڪٽر خالد مقبول صديقي کي شايد هي ڳالهه ياد ڏيارڻ جي ضرورت آهي ته 1972 ۾ جيڪو معاهدو طئي ٿيو هو اهو صرف مهاجرن سان نه پر مهاجرن، پنجابيَن ۽ پٺاڻن جي گڏيل وفد سان ٿيو هو۔ تنهنڪري 1972 جي معاهدي کي صرف مهاجرن جو معاهدو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقت کي مسخ ڪرڻ جي برابر آهي۔

1972 جا لساني فساد ۽ سياسي حقيقت
1972 ۾ وزيراعليٰ ممتاز ڀٽو جي دور ۾ سنڌ اسيمبلي ۾ لئنگويج بل پيش ڪيو ويو هو جنهن تحت سنڌ جي سرڪاري ۽ تعليمي ٻولي سنڌي قرار ڏني وڃڻي هئي۔ جيئن ئي هي بل پيش ٿيو سنڌ جي شهري علائقن ۾ اردو ۽ سنڌي جي بنياد تي شديد لساني فساد شروع ٿي ويا۔
ان وقت سنڌ جي شهري علائقن ۾ مهاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ سياسي ۽ سماجي طور متحد هئا۔ 1969 ۾ نواب مظفر حسين جي اڳواڻي ۾ مهاجر، پنجابي، پٺاڻ متحده محاذ (MPPM) قائم ڪيو ويو هو جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جا مهاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ سياسي طور هڪ پليٽ فارم تي موجود هئا۔

ان دور ۾ سنڌ جو سياسي ماحول واضح طور ٻن حصن ۾ ورهايل هو؛ هڪ طرف سنڌي هئا ۽ ٻي طرف غير سنڌي۔ ۽ غير سنڌي جي اصطلاح ۾ مهاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ ٽيئي شامل هئا۔

انهيءَ ڪري جڏهن لساني فساد شروع ٿيا ته مهاجر، پنجابي، پٺاڻ متحده محاذ (MPPM) جي پليٽ فارم تان اردو ٻولي کي سنڌ جي سرڪاري ۽ تعليمي ٻولي طور برقرار رکڻ جو مطالبو ڪيو پئي ويو ۽ پنجابيَن ۽ پٺاڻن طرفان مهاجرن جي مطالبن جي مڪمل حمايت ڪئي پئي وئي۔
ذوالفقار علي ڀٽو سان مذاڪرات

جڏهن صورتحال قابو کان ٻاهر ٿيڻ لڳي ته پاڪستان جي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو ٽي وي تي اچي سنڌ جي مهاجرن، پنجابيَن ۽ پٺاڻن کي مذاڪرات جي دعوت ڏني ۽ انهن جي اڪابرين کي اسلام آباد گهرايو۔

ان مقصد لاءِ پنجابي، پٺاڻ، مهاجر اڪابرين جو ڏهه رڪني وفد تشڪيل ڏنو ويو جنهن ۾ ست هندستاني مهاجر، ٻه پنجابي ۽ هڪ پٺاڻ شامل هئا۔
هي وفد دراصل سنڌ جي غير سنڌي نمائندن جو وفد هو۔ هن وفد ۾ نواب مظفر حسين، چوڌري محمد اشرف، علي محمد ڪاڪڙ، آزاد بن حيدر، شاه فريد الحق، ظہور الحسن ڀوپالي، جي اي مدني، افتخار احمد، محمود الحق عثماني، رئيس امروهي ۽ اشتيـاق حسين قريشي جهڙا نمايان ماڻهو شامل هئا۔

انهن مذاڪرات ۾ جيڪو سمجهوتو طئي ٿيو اهو سنڌين ۽ غير سنڌين جي وچ ۾ سمجهوتو هو۔

1972 جي معاهدي جون اصل شرطون
هن سمجهوتي تحت ڪجهه بنيادي اصول طئي ڪيا ويا۔

سنڌ کي سنڌي ۽ غير سنڌي صوبو قرار ڏنو ويو۔
سنڌ ۾ صرف سنڌي کي سرڪاري ٻولي ٺاهڻ بدران سنڌي ۽ اردو ٻنهي کي سرڪاري ۽ تعليمي ٻولي قرار ڏنو ويو۔

هي به طئي ٿيو ته جيڪڏهن سنڌ جو وزيراعليٰ سنڌي هوندو ته گورنر غير سنڌي هوندو۔

ساڳي طرح انتظامي عهدن ۾ توازن جا اصول طئي ڪيا ويا؛

جيڪڏهن چيف سيڪريٽري سنڌي هوندو ته آءِ جي پوليس غير سنڌي هوندو۔
جيڪڏهن ڪمشنر سنڌي هوندو ته ڊي آءِ جي غير سنڌي هوندو۔
جيڪڏهن ڊپٽي ڪمشنر سنڌي هوندو ته ايس ايس پي غير سنڌي هوندو۔

هن سمجهوتي تحت سنڌ ۾ سرڪاري نوڪرين ۽ تعليمي ادارن ۾ داخلائن لاءِ 60 سيڪڙو ديهي سنڌ ۽ 40 سيڪڙو شهري سنڌ جو ڪوٽا مقرر ڪيو ويو۔

هن سمجهوتي کان پوءِ سنڌ جي گورنر رسول بخش ٽالپر کي هٽائي مهاجر بيگم رعنا لياقت علي خان کي سنڌ جو گورنر بڻايو ويو۔

معاهدي جي اصل روح ڪيئن تبديل ٿي وئي
هي سمجهوتو دراصل سنڌين ۽ غير سنڌين جي وچ ۾ هو۔ پر بعد ۾ هن سمجهوتي کي عملي طور سنڌي ۽ غير سنڌي بدران سنڌي ۽ مهاجر معاهدو بڻائي ڇڏيو ويو۔

نتيجي طور سنڌ ۾ غير سنڌي جي نالي تي ٿيندڙ معاهدي جو فائدو صرف مهاجرن کي ملندو رهيو۔

سنڌ جو گورنر غير سنڌي جي نالي تي هميشه مهاجر ئي بڻجندو رهيو۔
ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ رهندڙ پنجابيَن ۽ پٺاڻن کي نه ڪڏهن سنڌ جو گورنر بڻايو ويو ۽ نه شهري سنڌ جي ڪوٽا ۾ کين مناسب حصو ڏنو ويو۔

مهاجر قومي موومنٽ (MQM) جي قيام کان پوءِ سياسي حقيقت بدلجي وئي
1984 ۾ مهاجر قومي موومنٽ (MQM) جي قيام کان پوءِ سنڌ جي سياسي حقيقت مڪمل طور بدلجي وئي۔
1986 کان پوءِ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ مهاجرن، پنجابيَن ۽ پٺاڻن جي وچ ۾ شديد ٽڪراءُ شروع ٿي ويو۔

ان جي نتيجي ۾ سنڌ جي پنجابيَن ۽ پٺاڻن سياسي طور مهاجرن کان الڳ ٿي 1987 ۾ پنجابي پٺاڻ اتحاد (PPI) قائم ڪيو۔
ان دور ۾ ماضي جا اتحادي مهاجر، پنجابي، پٺاڻ هڪ ٻئي سان خونريز ويڙهن ۾ مبتلا رهيا۔ هزارين ماڻهو ماريا ويا ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ بار بار ڪرفيو لاڳو ڪرڻو پيو۔

ان کان پوءِ سنڌ جا پنجابي ۽ پٺاڻ سياسي طور مهاجرن کان الڳ ٿي ويا۔

اڄ جي حقيقت
اڄ سنڌ جي پنجابيَن ۽ پٺاڻن جا سماجي ۽ سياسي لاڳاپا مهاجرن جي بدران سنڌين سان وڌيڪ مضبوط آهن۔

سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ به پنجابيَن ۽ پٺاڻن کي سنڌين سان وڌيڪ اعتماد ۽ اتفاق حاصل آهي۔

انهيءَ ڪري 1972 ۾ ذوالفقار علي ڀٽو ۽ غير سنڌي اڪابرين جي وچ ۾ طئي ٿيل سمجهوتو اڄ پنهنجي اصل شڪل ۾ موجود نه رهيو آهي۔

هاڻي ڇا ٿيڻ گهرجي
هن تاريخي حقيقت کي نظر ۾ رکندي ڪجهه بنيادي سڌارا ضروري آهن۔

پهرين ڳالهه؛
سنڌ ۾ مهاجر گورنر ٺاهڻ جي روايت ختم ٿيڻ گهرجي ڇو ته اصل معاهدو صرف مهاجرن سان نه پر غير سنڌي اڪابرين سان هو۔

ٻي ڳالهه؛
جيڪڏهن سنڌ جو وزيراعليٰ سنڌي آهي ته گورنر به سنڌي بڻائي سگهجي ٿو يا وري سنڌ جي پنجابي يا پٺاڻ کي گورنر بڻائي سگهجي ٿو۔

ٽين ڳالهه؛
چيف سيڪريٽري، آءِ جي پوليس، صوبائي سيڪريٽري، ڪمشنر، ڊي آءِ جي، ڊپٽي ڪمشنر ۽ ايس ايس پي جي مقرري لاءِ 1972 جي معاهدي کي هاڻي بنياد نه بڻايو وڃي۔

سنڌ جا پنجابي ۽ پٺاڻ ان ڳالهه تي ڪو اعتراض نٿا رکن ته صوبي ۾ وڌ کان وڌ سنڌي آفيسرن کي مقرر ڪيو وڃي۔

شهري سنڌ جي ڪوٽا جي حقيقت
ساڳي طرح 60/40 جو ڪوٽا به ذوالفقار علي ڀٽو ۽ غير سنڌي اڪابرين جي وچ ۾ طئي ٿيو هو۔ اهو صرف مهاجرن سان طئي نه ٿيو هو۔ تنهنڪري شهري سنڌ جي 40 سيڪڙو ڪوٽا تي صرف مهاجرن جو حق نه آهي۔

ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ رهندڙ پنجابيَن، پٺاڻن، سنڌين، بلوچن ۽ ٻين قومن کي به پنهنجي آبادي جي تناسب سان هن ڪوٽا ۾ حصو ملڻ گهرجي۔ جهڙي طرح ديهي سنڌ جي 60 سيڪڙو ڪوٽا ۾ صرف سنڌين کي نه پر ٻين قومن جي ماڻهن کي به حصو ڏنو ويندو آهي۔

آخري ڳالهه
1972 جو معاهدو سنڌين ۽ مهاجرن جي وچ ۾ نه پر سنڌين ۽ غير سنڌين جي وچ ۾ هو۔

ڇو ته اڄ مهاجر، پنجابي ۽ پٺاڻ هڪ سياسي اتحاد ۾ موجود نه آهن۔ تنهنڪري هن معاهدي کي موجوده حالتن ۾ ساڳئي شڪل ۾ برقرار رکڻ نه تاريخي طور درست آهي ۽ نه سياسي طور قابل عمل۔

تنهنڪري سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي نظام کي موجوده سماجي حقيقتن جي مطابق نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت آهي ته جيئن سنڌ ۾ سڀني قومن جي وچ ۾ توازن، اعتماد ۽ انصاف قائم ٿي سگهي.
تحرير
ڊاڪٽر مسعود طارق
15 مارچ 2026

05/03/2026

When the Western dream is over

IF the age of American welcome is over, so is the age of the Pakistani-American dream, with the 2026 American immigration visa freeze halting all current immigration processes in 75 countries, including Pakistan.

People in developing countries have held this dream, or similar, for decades: to migrate to the US, or Canada, or the UK, or Australia, through a variety of methods — education, an H1B visa, family reunification policies, asylum and refugee pathways. Their success is dependent on fulfilling official requirements and a healthy dose of luck, sometimes even divine intervention. Pakistani novelist Mohsin Hamid reimagined these pathways as supernatural portals in his fantasy novel Exit West, where ordinary people fleeing civil war fled through magical doors and sometimes appeared in Western countries.

Now governments in the UK, Europe, Canada, Australia and the US, responding to populist movements and overstressed social systems, are closing those magic doors for Pakistanis and other citizens of the Global South. Smooth and unencumbered immigration to America, or the West in general, is becoming a distant dream, evaporating so quickly that the next generation won’t even remember it anymore.

There are two ways to remove a Band-Aid: rip it off fast or peel it away slowly. The UK has been doing it gradually: in April 2024, the UK increased savings requirements for immigration £18,000 to £29,000; currently there is a proposal to double the residency requirement for citizenship from five to 10 years. Then in December 2024 nine universities in the UK put a freeze on student admissions from Pakistan and Bangladesh, saying that too many students were entering on fraudulent applications, or claiming asylum while studying in the UK. Many students woke up to find their conditional applications withdrawn, with universities demanding 100 per cent tuition upfront instead of accepting 50pc deposits, as they did previously.

How do Pakistanis adjust to a world where they can no longer readily leave their country for foreign shores?

In America, over 300,000 Pakistanis emigrated to the US since 1995, with the total Pakistani-American population reaching 400,000 in 2025. Trump was re-elected to the presidency in late 2024; soon after his inauguration, the US enacted travel bans on 38 Global South countries in 2025. In January 2026, the US halted processing all immigrant visas from 75 countries, Pakistan included. This was paired with massive ICE raids in cities and towns all over America to root out ‘illegal migrants’, characterised as criminals and frauds. Here the Band-Aid has been ripped off quickly.

In the US, students from Pakistan now face F1 visa refusal rates of 50pc, Canada in the north rejects Pakistani students at a staggering rate of 76pc, and Australia refuses 40pc of Pakistanis who apply to study there. In Karachi, the Goethe Institute is packed with students who aspire to study in Germany for free, then stay on — as Germany’s Chancellor Friedrich Merz limited asylum but increased skilled worker immigration. But one day that magical door will be closed too, when right-wing pressure and economic downturn force a rollback there as well.

The question remains, then: how do Pakistanis (and by extension, other Global South countries) adjust to a world where they can no longer readily leave Pakistan for foreign shores? We can look forward to a slowing down of our brain drain, but those who are already highly educated and trained at top US institutions or working in the UK and Canada are unlikely to move back to Pakistan. The brain drain will not be reversed in our lifetime, unless a major catastrophe drives them back home.

In Booker Prize-winning author Kiran Desai’s novel The Loneliness of Sonia and Sunny, Desai writes about how much of the Western dream is created for young, bright and ambitious students by their parents, who want to brag about how their kids are at an Ivy League university or working at a Big Tech company with all the benefits. Meanwhile, their children are lonely and homesick, suffering in ways that the parents can’t comprehend, as in the case of Sonia, who is always crying on the phone. Her parents scoff at her troubles, unable to understand how anyone can be lonely when they have achieved the (read: their parents’) American dream!

The question to ask as the dream is disappearing: what next? Perhaps Pakistanis who have no choice but to remain will focus their energies on improving things in Pakistan instead of searching for better opportunities elsewhere. Perhaps the closing of magic doors will result in the emergence of high-earning businesses, profitable technology companies, home-grown universities that will give our brilliant students quality higher education. All of this has long been considered a pipe dream, with many countries like Pakistan ruled by the type of dysfunctional governments that have been driving the nation towards economic and political chaos for the last 70-odd years. Maybe without those escape routes to the West, citizens will increase pressure on our governments to perform better, or risk being ousted the way Sheikh Hasina was recently overthrown in Bangladesh by angry Gen Z-ers, following the example of students in Nepal.

Maybe the Western dream has been so overbearing that it’s made a functioning and liveable Pakistan impossible to achieve. For decades we have willingly sacrificed our best and brightest in the hope of a “better life” economically, socially, politically — or saved them, depending on how you perceive life in Pakistan. Maybe, we should stop trying to catch up with a West that enriched itself on the resources and labour of the Global South through rampant colonisation for 300 years. But will the middle and upper classes of our countries endure the indignity of a life in the Global South without being able to urge its children to better chances in ‘the West’? We’d better have our eyes open when they close the magic doors for good.
(BINA SHAH, DAWN. 4.3.26)
The writer currently teaches Expository Writing at AKUFAS.

20/02/2026

سنڌي ٻوليءَ جي شروعات

1. سنڌيءَ ۾ صرف ونحو (گرامر) تي پھرين ڪتاب
1850ع ۾ لكيوويو.
2. انگريزن 1851ع ۾ حڪم نامو جاري ڪيوت انگريز آفيسر لازمي طور تي سنڌي پڙهن.
3. سنڌ ۾ سنڌي ٻولي 1852ع ۾ فارسيءَ جي جاءِ ورتي.
4. سنڌي ٻوليءَ جي هاڻوڪي رسم الخط 1853ع كان آهي.
5. سنڌيءَ ۾ پھريون درسي ڪتاب 1853ع ۾ لكيوويو.
6. سنڌيءَ ۾ پھريون قصو 1854ع سن ۾ ڇپيو.
7.سنڌيءَ ۾ مضمون نويسيءَ جي شروعات 1860ع ۾ ٿي.
8.سنڌيءَ ۾ قانون تي پهريون ڪتاب 1863ع ۾ لكيوويو.
9.سنڌيءَ ۾ پھريون ناول 1868ع ۾ ڇپيو.
10 . سند جوپهريون نقشو 1870ع ۾ شايع ٿيو.
11.ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ 1872ع ۾ سنڌي گرامر لكيو.
12. سيمور 1884ع ۾ سنڌي گرامر لكيو.
13. ديوان نارائڻ جڳن ناٿ وسناڻي 1892ع ۾ سنڌي گرامر لكيو.
14. ديوان ڏيارام وسومل مير چنداڻي 1904ع ۾ سنڌي گرامر لكيو.
15. سنڌيءَ ۾ آتم ڪھاڻي جي شروعات 1946ع كان ٿي آهي.
انھيءَ طرز عمل تي پهريون ڀيرو فقير محمد سنڌي عمل پيرا آهي. اچو تہ "پھريون" هجڻ جي شرف حاصل ڪندڙ عامل و حامل كي شامل ڪريون، انھيءَ لاءِ اقتباسات جي معلومات پيش نظر ركجي ٿي.
1. سنڌي ادب جو پھريون دؤر سومرن جي دؤر كان آهي.
2.سنڌي نثر جو پھريون قصوسسئي پنھون آهي.
3. سنڌي نظم جو پھريون شاعر قاضي قاضن آهي.
4. سنڌي ۾ ترائيل جو پھريون شاعر نارائڻ شيام آهي.
5. سنڌيءَ ۾ غزل تي پهريون ڪتاب آخوند گل محمد جوآهي.
6. سنڌي جي پھرين درسي ڪتاب سنڌي ٻاراڻو ڪتاب" آهي.
7.سنڌيءَ ٻوليءَ ۾ پھريون درسي ڪتاب ننديرام مير چنداڻي لكيو.
8. سنڌيءَ ۾ پھريون صاحب ديوان شاعر آخوند گل محمد هو.
9. سنڌيءَ ۾ لكيل پھرين اصلي آتم ڪھاڻي "سائو پن ۽ ڪارو پن" آهي.
10. سنڌ ۾ باقاعده تعليمي اداراسڀ كان پھرين يونانين قائم ڪيا.
11. شاه جي رسالي جو پهريون انگريزيءَ ۾ ترجمو ڊاڪٽر سورلي ڪري ڇپايو.
12. سنڌ جي ذوالفقار علي ڀٽو كي برطانیہ جي ڪنهن يونيورسٽيءَ ۾ بين الاقوامي قانون جو پھريون ايشيائي استاد مقرر ڪيوويو.
13. سومرن جي دؤر جوپهريون شاعر پير صدر الدين شاه هو.
14. سومرن جي دؤر ۾ پھرين شاعري گنان صنف كان شروع ٿي.
15. جديد سنڌي گيت جوپھريون شاعر صوفي نيڀراج آهي.
16. ارغونن ۽ ترخانن جي دؤر جو پهريون سنڌي شاعر شاه عنايت رضوي هو.
17. لوگ (لوڪ) گيت تي پهريون ڪتاب ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لكيو.
18. شاعريءَ جي صنف "هجو گوئي" جو پھريون مؤجد سيد ثابت علي شاه هو.
19. شاعريءَ ۾ مدح جي صنف جوپھريون مؤجد جمن چارڻ هو.
20. سنڌي مرثيي جو پهريون بنياد سيد ثابت علي شاه ركيو.

*مادري ٻولي جو عالمي ڏھاڙو*

18/02/2026

Pakistan has qualified for super-8; my prediction has come true; it will boost our confidence 👏

22/01/2026

BIG BREAKING NEWS 🚨

Jay Shah-led ICC votes to replace Bangladesh with Scotland at the ICC T20 World Cup 2026

Vote count: 14–2 in favour of the move 🤯

Bangladesh given 24 hours to convey ICC’s decision to its government.

They have 2 options - Play in India or forfeit the tournament. 🔥

26/12/2025

پراسٽيٽ جو پرابلم

جڏھن مڙد جي عمر تقريبن 50 سالن
کان ٽپي ھلي ٿي ت اڪثر ماڻھن ۾ بار بار پيشاب اچڻ جو مسئلو شروع ٿئي ٿو جنھن جو سبب پراسٽيٽ غدود جو وڌي وڃڻ آھي . عام طور غدود جي سائز 20-30 گرام ھوندي آھي. ڊاڪٽر ان لاء فلوميڪس يا تيمسولين 0.4 ملي گرام ڪيپسول تجويز ڪن ٿا، جنھن سان پيشاب جي نالي خلاصي ٿئي ٿي ، پر اھيو ڪيپسول سڄي عمر کائڻو آھي، حڪيم وري ڪدو جو ٻج تجويز ڪن ٿا.
سرجن ان غدود کي آپريشن ڪري وڌي ويل سائز کي گھٽ ڪندا آھن ، ان لاء روايتي آپريشن کان علاوھ نان سرجيڪل طريقا ب آھن جيئن ليزر ٽيڪنالاجي استعمال ٿئي ٿي.
ان کان علاوھ رزوم اسٽيم ٿيراپي rezum steam therapy ب ڪئي ٿي وڃي ، جيڪا پڻ ڪراچي ۾ سرجن ڪن ٿا. .
ھينئر ھڪ نئين ٽيڪنالاجي آئي آھي جنھن کي اڪيوا بلايشن چون ٿا، جنھن ۾ روبوٽ جي مدد سان بھترين نموني آپريشن ٿئي ٿو .
Aquablation therapy is a robotic, heat-free waterjet procedure for benign prostatic hyperplasia (BPH) that uses ultrasound imaging to precisely remove excess prostate causing urinary issues, offering long-lasting relief
(Dr Mehboob Shaikh)

20/12/2025

11 دسمبر 1950 کو یہ کارٹون مشہور انگلش اخبار پاکستان ٹائمز میں اس وقت شائع ھوا جب امریکہ نے پاکستان کو 6 لاکھ ڈالر امداد دی۔

کارٹون کے کیپشن میں کھڑکی سے سر نکال کر دو امریکی یہ بات آپس میں کر رہے ھیں کہ

پاکستان نے امریکی امداد لے لی ھے یہ اب کبھی اپنے پیروں پر کھڑا نہی ھو سکے گا۔۔

اسی موقع پر نہرو نے کہا تھا جو امریکی مونگ پھلی لیاقت علی خان نے کھا لی ھے وہ پاکستان کو بہت مہنگی پڑے گی۔

1950 میں کی ھوئی بات کتنی صحیح ثابت ھوئی ھے اس کا فیصلہ آپ خود کریں ۔۔۔

15/12/2025

پروفيسر ڊاڪٽر اياز قادري : شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ استاد
پروفيسر ڊاڪٽر اياز قادري ناميارو شاعر، افسانه نگار، ڪهاڻيڪار ۽ ماهر تعليم هو. 19 جنوري 1927ع تي لاڙڪاڻي جي مشهور قادري خاندان ۾ ڄائو. سندس پيءُ جو نالو فقير غلام سرور قادري هو. جيڪو پڻ غزل جو سٺو شاعر هو. هن صحافت جي ميدان ۾ ڪافي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ هفتيوار اخبار ”الحقيقت“ به ڪڍي هئائين. اياز قادريءَ لاڙڪاڻي مدرسه هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ ڪرڻ بعد ڪراچيءَ مان بي. اي (آنرس)، ايم. اي (فارسي)، ايم. اي (سنڌي) ۽ ايل ايل بيءَ جون ڊگريون حاصل ڪيون. هن سنڌي غزل جي اوسر تي پي ايڇ ڊي جو مقالو علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي نگرانيءَ ۾ لکي، ڊاڪٽريءَ جي سَند حاصل ڪئي. اياز قادري 1950ع کان 1970ع تائين ايس. ايم. ڪاليج ڪراچيءَ ۾ ليڪچرر رهيو. 1971ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو پهريون چيئرمئن مقرر ٿيو ۽ ڏهن سالن تائين انهيءَ عهدي تي فائز رهيو. پاڻ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ”شاهه لطيف چيئر“ جو باني ڊائريڪٽر پڻ رهيو. ان دوران سندس يادگار ڪارنامو، پروفيسر سيد وقار رضويءَ جي تعاون سان، شاهه لطيف رحه جي مڪمل ڪلام جو نثري اردو ترجمو آهي، جيڪو اڪادمي ادبيات پاڪستان طرفان چئن جلدن ۾ ڇپايل آهي. اردو، سنڌي ۽ فارسي زبانن جي ڀليءَ ڀت ڄاڻ هئس. ڊاڪٽرصاحب، پنهنجي شاعريءَ جو مجموعو مرتب ڪري رهيو هو، پر زندگيءَ سندس ساٿ نه ڏنو، جيڪو تازو سندس ڀاڻيجي ذوالفقار قادريءَ نئين سر ترتيب ڏئي ”زلف اياز“ جي نالي سان 2007ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي.
ڊاڪٽر اياز قادري 1950ع واري دور ۾، پنهنجي رهائشگاهه تي ’سنڌي ادبي سنگت‘ جون هفتيوار ادبي گڏجاڻيون ڪوٺائيندو رهيو. ’سنڌي ادبي سنگت‘ جي ورهاڱي کان پوءِ واري دور جو پهريون سيڪريٽري جنرل ٿيو، جنهن 1956ع ۾ سنڌي ادبي سنگت جي مرڪزي ڪنوينشن ۾ سنگت جي آئيني جوڙجڪ ۽ سڄي سنڌ ۾ تنظيمي ڍانچي کي پکيڙڻ ۾ ابتدائي ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر صاحب ’جمعيت الشعراءِ سنڌ‘ جو به باني ميمبر هو. پاڻ سنڌيءَ جي چوٽيءَ جي ڪهاڻيڪارن مان هو. سندس چونڊ افسانن جو مجموعو ”بِلو دادا“ جي عنوان سان 1956ع ۾ ڇپيو، جنهن جا بعد ۾ٻيا ڇاپا به پڌرا ٿي چڪا آهن. اياز قادريءَ ’مئڪسم گورڪيءَ‘ جي مشهور ناول ’آتم ڪهاڻيءَ‘ جا ٻه جلد پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا، جيڪي سنڌي ادبي بورد طرفان ڇپرايا ويا. سندس تحقيقي مقالو ’سنڌي غزل جي اوسر‘ ٻن جلدن ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. سندس هيءَ ڪتاب سنڌي غزل جي نه صرف جامع تاريخ آهي، پر سنڌي شاعرن جو مستند تذڪرو پڻ آهي، جيڪو ٽن صدين تي مشتمل آهي. ان کان سواءِ پاڻ جي. الانا جي انگريزي ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ’اسان جي آزاديءَ جا اڳواڻ‘ (1980ع) عنوان سان ڪيو، سندس ٻين ڪتابن ۾ ’مٽيءَ لڌو مانُ‘(1970ع)، ’عشقيه داستان‘(1985ع) ۽ ’پرين جون ڪهاڻيون‘ (لوڪ ادب: 1981ع) به مثالي حيثيت رکن ٿا. ڊاڪٽر اياز قادري 15 ڊسمبر 1997ع تي وفات ڪئي ۽ کيس لاڙڪاڻي ۾ آبائي ڳوٺ ۾ دفن ڪيو ويو .

Sindh Vision

14/04/2026

03/04/2026

17/03/2026

05/03/2026

20/02/2026

18/02/2026

22/01/2026

26/12/2025

20/12/2025

15/12/2025

Address

Telephone

Website

Alerts

Contact The Organization

Shortcuts

Share

Category