21/09/2026
๐๐ข๐๐จ๐ | ๐ฆ๐๐ก๐๐๐ช๐๐ก๐ง๐ ๐ฌ ๐๐ช๐๐ง๐ฅ๐ข
Dalawang numero.
Ngunit para sa isang bansang may sugat na hindi basta naghihilom, hindi lamang ito simpleng bilang. Ito ay mga taong nawala, mga pamilyang naiwan, mga tinig na pinatahimik, at mga kuwentong patuloy na hinihintay na marinig.
Ngayong Setyembre 21, ginugunita ang ika-54 na anibersaryo ng paglagda ni Ferdinand Marcos Sr. sa Proclamation No. 1081 na nagdeklara ng martial law noong 1972. Sa mga sumunod na taon, malawak na naitala ang mga paglabag sa karapatang pantao sa ilalim ng kaniyang rehimen.
๐๐ฒ๐จ๐ง ๐ฌ๐ ๐๐ฆ๐ง๐๐ฌ๐ญ๐ฒ ๐๐ง๐ญ๐๐ซ๐ง๐๐ญ๐ข๐จ๐ง๐๐ฅ, ๐ญ๐ข๐ง๐๐ญ๐๐ฒ๐๐ง๐ ๐๐๐,๐๐๐ ๐๐ง๐ ๐ฉ๐๐ง๐ ๐ฎ๐ง๐๐ก๐ข๐ง๐ ๐๐ข๐ค๐ญ๐ข๐ฆ๐ ๐ง๐ ๐ฆ๐ ๐ ๐ฉ๐๐ ๐ฅ๐๐๐๐ ๐ฌ๐ ๐ค๐๐ซ๐๐ฉ๐๐ญ๐๐ง๐ ๐ฉ๐๐ง๐ญ๐๐จ; ๐ก๐ฎ๐ฆ๐ข๐ ๐ข๐ญ-๐ค๐ฎ๐ฆ๐ฎ๐ฅ๐๐ง๐ ๐๐,๐๐๐ ๐๐ง๐ ๐ง๐๐๐ซ๐๐ฌ๐ญ๐จ, ๐ค๐๐ซ๐๐ฆ๐ข๐ก๐๐ง ๐๐ฒ ๐๐ซ๐๐ข๐ญ๐ซ๐๐ซ๐ฒ๐จ ๐๐ญ ๐ฐ๐๐ฅ๐๐ง๐ ๐ฐ๐๐ซ๐ซ๐๐ง๐ญ ๐จ๐ ๐๐ซ๐ซ๐๐ฌ๐ญ; ๐๐,๐๐๐ ๐๐ง๐ ๐๐ฎ๐ฆ๐๐ง๐๐ฌ ๐ง๐ ๐ญ๐จ๐ซ๐ญ๐ฎ๐ซ๐; ๐๐ญ ๐,๐๐๐ ๐๐ง๐ ๐ฉ๐ข๐ง๐๐ญ๐๐ฒ ๐ง๐ ๐ฆ๐ข๐ฅ๐ข๐ญ๐๐ซ ๐๐ญ ๐ฉ๐ฎ๐ฅ๐ข๐ฌ๐ฒ๐.
Ngunit sa likod ng bawat bilang ay may pangalan.
May isang anak na naghihintay sa pag-uwi ng kaniyang magulang. May pamilyang nawalan ng haligi. May estudyanteng natutong manahimik dahil delikado ang magsalita. May mamamahayag na kailangang timbangin ang bawat salitang ilalathala. At may mga ordinaryong Pilipinong ang tanging kasalanan ay ang magtanong, tumutol, o mapagkamalang kalaban ng pamahalaan.
Dito nagiging mapanganib ang pagtingin sa Martial Law bilang isang simpleng kabanata lamang sa aklat-aralin. Kapag ang kasaysayan ay binawasan ng mga pangalan at karanasan, nagiging madali itong gawing kuwento na maaaring baguhin ayon sa kung sino ang nagsasalaysay.
Hindi nangangahulugang pare-pareho ang karanasan ng bawat Pilipino noong panahong iyon. Ngunit hindi rin maaaring burahin ang mga dokumentadong paglabag dahil lamang may ibang alaala o pananaw tungkol sa panahong iyon. Mismong Amnesty International ay nagdokumento ng malawak na pattern ng arbitraryong pag-aresto at pagkakakulong, torture, enforced disappearance, pagpatay, at iba pang paglabag sa karapatang pantao.
Marahil, ito ang paalala na ang kalayaan ay hindi minana upang basta ipagpalit sa limot. Ang malayang pamamahayag, karapatang magpahayag ng saloobin, at kakayahang magtanong sa mga nasa kapangyarihan ay hindi mga bagay na dapat ituring na permanente. Ang mga ito ay mga karapatang kailangang kilalanin at pangalagaan.
Sa panahon ng social media, mas mabilis kumalat ang impormasyon. Kasabay nito, mas mabilis ding kumalat ang maling impormasyon. Isang maling pahayag na paulit-ulit na ibinabahagi ay maaaring magmukhang katotohanan; isang mahalagang kuwento na hindi naipasa ay maaaring tuluyang mawala.
Hindi lamang ito ika-54 na taon mula nang ideklara ang Martial Law.
Ito ay 54 na taon ng pag-alala, pagtatanong, pag-aaral, at pakikipagbuno sa isang bahagi ng kasaysayan na hindi dapat pinipili lamang kung alin ang komportableng tandaan.
Dahil ang kasaysayan ay hindi lamang tungkol sa mga taong nasa larawan. Tungkol din ito sa mga taong wala na sa larawan, ngunit hindi dapat mawala sa ating alaala.
Huwag nating hayaang mabaon sa lupa.