14/06/2026
𝗔𝗡 𝗠𝗔𝗦𝗔𝗞𝗘𝗥 𝗦𝗔 𝗗𝗔𝗘𝗧 𝗔𝗦𝗜𝗡 𝗔𝗡 𝗣𝗔𝗚𝗛𝗜𝗥𝗢𝗡𝗚 𝗣𝗔𝗠𝗕𝗔𝗡𝗪𝗔𝗔𝗡
___
𝙉𝙤𝙩𝙚: Saysay Bikol is republishing translated—and updated—versions of articles originally written in English and previously published here, for the benefit of the wider Bikol audience. Please note that the original English pieces are continuously revised as new information and data become available. New articles will continue to be published in English for everyone’s use. Dyos mabalos po!
___
Ipinasaksi kan Daet Massacre na nangyari kan 14 Hunyo 1981 an ringis kan diktadurya ni Marcos Sr. Ipinahiling kan pangyayaring ini sa kasaysayan kan rehiyon saka nasyon an makuring kamugtakan kan mga Pilipino sa irarom kan martial law dangan an panahon pagkatapos kaini.
Dawa ngani tinapos na ni Ferdinand Marcos Sr. an martial law kan Enero 1981, dai man naghupa an mga byolensya katakod kaini. Hiniling kan dakol na mga namamanwaan an lakdang na ini sarong pasali o moro-moro sana tanganing maipaluwas na lehitimo an saiyang rehimen. Inportante an kamawutan na ini huli ta kan panahon na idto, pagkatapos kan pagbisita ni Papa Juan Pablo II kaidtong Pebrero 1981, an saiyang administrasyon nasa tahaw nanggad nin pagsiyasat kan bilog na kinaban. Sa irarom kan administrasyon ni Marcos, biyong nagrùrô an Pilipinas sa makuring krisis sa ekonomiya, naglangkabang mga katiwalian, dangan mahiwasan na pagratak sa mga diretsong pantawo. Huli kaini, nagparadakol man an mga protesta dangan nagkusog an anggot kan mga namamanwaan dara kan eleksyon sa pagkapresidente Hunyo kan taon man sanang idto—na susog sa kadakol sagin-sagin man sana asin madaya g estratehiya para magdanay pa si Marcos sa kapangyarihan.
Sa Bikol, nagguno nin dakulang suporta an pagboykot sa paagi kan koordinasyon kan Kilusang Mamamayan para sa Tunay na Demokrasya (KMTD). Urog pang naglangkaba an mga protesta huli kan mga nainot nang byolensya kan militar, pati na an madugong pag-atake sa demonstrasyon nin mga parauma sa Guinyangan, probinsya kan Quezon, kaidtong Pebrero 1981.
Hunyo 14 kan nagtiripon an ribu-ribong nagpoprotesta sa Freedom Park sa Daet, Camarines Norte tanganing tuninong na ipahayag an saindang pagkontra asin agrangay. An mga yaraon duman harali sa pagtaraid na mga banwaan. Nag-aragi sinda sa mga alternatibong ruta tanganing makalikay sa mga checkpoint kan militar. Maabot 3,000 sagkod 4,000 katawo, dakol mga sibilyan hali sa mga baryo, kan sinda harani na sa destinasyon, sinabat sinda kan mga myembro kan Philippine Constabulary (PC) sa Barangay Camambugan, na may rayong sarong kilometro hali sa Freedom Park.
Nagpuon an tensyon sa pag-ultanan kan duwang grupo mantang sinasadol kan mga suldadong hali sa 242nd PC Company, sa panginot ni Kapitan Joseph Malilay, na magsuruwayan o maglain-lain subuot an mga nagmamartsa. Pagkatapos kan komprontasyon, pinurbaran kan mga nagpoprotesta na tuninong na magpadagos sana mantang magkakaraputan. Inordenan ni Malilay an mga tawuhan nya na direktang paputukan an mga nagmamartsa. Tulos na nagadan digdi an apat katawo, nagkarulugadan man an labi sa kwarenta sainda. Susog sa report, mayong armas an mga biktima dangan malinaw na mayo sindang darang anuman na pisikal na hunâ.
Sa saiyang kolum sa Balalong kaidtong 26 Hunyo 1981, sinurat kan beteranong abogado nin diretsong pantawo asin editor na si Luis General Jr.:
“Dai tutukaron digdi an mas lantad na katutuuhan na nakapalaman sa trahedyang maninigong apudon sa kasaysayan bilang Daet Massacre. An garapal na pagratak sa halaga kan buhay nin tawo, urog na sa karapatan sa tuninong na pagtiripon dangan paglatag nin mga inagrangay; an kawaran nin disiplina kan mga dapat ngani disiplinadong mga tawuhan kan PC na dai nanggad mapugulan an saindang gatol na kibliton an gatilyo—gabos ini abang linaw na mahihiling dawa sa inot na mga report manungod sa insidente kan makarima-rimang Domingong idto…”
Dugang pa ni Atty. General:
“Malinaw na napatutuuhan an mga minasunod: (1) an mga nagpaputok sa mga kaibahan sa boycott march mga ‘tawong dai midbid’ kan mga raliyista; mga tawuhan sinda kan PC sa pamamayo ni Capt. Joseph Malilay; (2) an martsa, na inayunan nin maabot sa 3,000 sagkod 4,000 katawo, matuninong sinda, na dai mababa sa duwang grupo; mayo nin sisay man sainda an nagpaputok laban sa mga tawuhan kan PC; gabos na putok naghali sa PC, dangan si Malilay an inot na nagpaputok gamit an saiyang baby armalite na nakatutok paibaba sa bagong sementong tinampo kan Daet diversion road; (3) an mga binawian nin buhay dangan idtong mga grabeng nagkarulugadan iyo idtong yaon sa walang parte kan inutan kan mga nagmamartsa; dangan (4) dakol an kababaihan saka nagkapirang mga kaakian an kaibahan sa mga nagmamartsa.”
“Tano nakaabot sa siring kaini kakuring lakdang an PC tanganing pugulan an martsa? Mayo nanggad nakakatao nin tultol na kasimbagan digdi. Alagad mayo sindang ligal na basehan tanganing gibuhon an siring na pagpugol. Siring na sana sa sinabi ni Gobernador Fajarillo: mayong awtoridad hali sa Comelec an pagbagat sa martsa, na malinaw man na sarong gibong pampulitika katakod kan eleksyon kan Hunyo 16. Pwedeng tuyawon an mga nagmamartsa na mayo sindang permiso, alagad kun ini man sarong pagbalgar, sayod daw ining dahilan tanganing manggadan nin mga tawo?”
Pagkatapos kan masaker, rinalamag saka dinarakop kan mga suldado an mga raliyistang nagpurbar magdurulag. Tinakot sinda dangan binantaan nin kun ano pang mga byolensya. Maisog na inatubang ni Grace Vinzons-Magana, namamayo kan KMTD, an mga opisyal kan militar tanganing ihurot nanggad an tulos na pagpabulong sa mga nagkarulugadan dangan hayag na kinondena an byolensyang ginibo kan mga ini sa mga sibilyan.
Mayo nanggad nang nakuang mga litrato kan nasabing insidente. Mayong peryodista o brodkaster na yaon duman. Pinurbaran kan rehimen ni Marcos Sr. na iladawan an masaker bilang sarong engkwentro kan militar sa mga armadong rebelde. Alagad pinahimutikan ini sa mga imbestigasyon kan mga organisasyon sa diretsong pantawo, urog na kan Task Force Detainees of the Philippines, na nagpatotoo na tinuyo asin mayong magkakanigong dahilan an paggamit nin pwersang nakakagadan laban sa mga sibilyan na mayong armas.
Urog na naglangkaba an anggot kan publiko matapos an insidente. Nagsirbi ining makot o gatong sa mas mahiwas na pakilaban sa rehimen ni Marcos. Dawa ngani mayong hustong paninimbagan an ipinataw sa mga sangkot na opisyal, an Daet Massacre nagin simbolo nin sistematikong pagratak sa diretsong pantawo sa irarom kan diktadura ni Marcos. Nagin inspirasyon ini sa durungan na paghiro na dai naghaloy nagpangyari sa People Power Revolution kaidtong 1986.
An apat na biktima kan Daet Massacre—sinda Elmer Lis Lagarteja, Jose Esteban Alcantara, Benjamin Buena Suyat, saka Rogelio Salayon Guevarra—nagin mga panalmingan nin isog nin ordinaryong namamanwaan sa pag-atubang sa byolensya asin pagringis. Ipinasaksi kan saindang sakripisyo an importanteng papel nin mga paghiro na naggigikan sa mga namamanwaan sa pakilaban sa pang-aapi nin mga rehimen.
___
Tandâ, a Bikol word meaning both ‘marker’ and ‘to keep in mind,’ is Saysay Bikol's way of looking back and reflecting on key historical events that shaped society and the region—highlighting moments where regional involvement played a vital role.
___
MGA SUSUGAN
Bantayog ng mga Bayani. "Daet Massacre." Retrieved from https://www.bantayog.org/
Doyo, Maria Ceres. “Martial law massacres” in Philippine Daily Inquirer, September 22, 2016 .
“J.A.M. Carpio and G.Vinzons-Magana vs. E. Guevarra.” G.R. No. L-57439, August 27, 1981 .
Human Rights Violations Victims’ Memorial Commission. “Pag-alala sa Daet Massacre ng 1981.” .
Luis General Jr. “Causes of Daet Massacre” in his column “Yesterday in Today” in Balalong, June 26, 1981.
___
