02/01/2026
𝗥𝗜𝗭𝗔𝗟’𝗦 𝗟𝗔𝗦𝗧 𝗣𝗢𝗘𝗠, 𝗜𝗡 𝗕𝗜𝗞𝗢𝗟
Translated by Rodolfo Guevara Dato
__
The Bikol translations of Dr. José Rizal’s final poem—now widely known as “Mi último adiós”—form an important part of the collection of Bikolnon historian Ignacio Meliton. Among these are translations by General Simeon Ola, Lorenzo Rosales Sr., Mar**no A. Nicomedes, Jose Figueroa, Rodolfo G. Dato, and several others, reflecting the breadth of Bikol literary engagement with Rizal’s valedictory work.
On this day of commemoration of Rizal’s martyrdom, Saysay Bikol shares with the public the translation by Rodolfo Guevara Dato (1899–1955) of Baao, Camarines Sur—a lawyer, educator, writer, and the first Dean of the College of Liberal Arts of the University of Nueva Caceres. Dato’s original rendering follows a quatrain structure and employs an earlier Bikol orthography. For this presentation, Saysay Bikol has taken the respectful liberty of presenting the poem into octets, a choice that more clearly reveals its underlying iambic hexameter, while also updating the spelling to a more contemporary Bikol.
__
Paaram saimo dagang minamahal,
runáng nawilihan na gayo kan Aldaw.
Mutya ka nin dagat digdi sa sirangan,
maugmang irukán na nasayang lamang.
Sakóng idudulot sa saimo ngunyan,
buhay kong mabublay, tagob kapungawan,
na minsan matibay, panóng kaugmahan,
sa karahayan mo dulot ko giraray.
Sa tahaw kan lantad nin mga labanán,
daing ar**no, daing kamunduan,
an buhay nin iba simo dinudusay,
minsan pa kun an saindang madatngan,
madaóg, mangan, mabuhay,
iyan kadaugan o kapanganahan,
ano man mangyari saindang pigmarhay
kun iyo an hagad nin inang banwaan.
Ako magagadan ta nakikita na
sa satuyang langit iyan umaaga,
kun kaipuhan mo an dikit na tugma
nganing an sirangan totoong magpula,
sa aldaw na ini buhay nasasadya,
kaya an dugo ko tulos pabulúsa,
asin tibaad man kan sirang nin aga
an sakuyang dugo maliwanagan pa.
An mga mawot ko kan ako aki pa,
kan ako dakula asi makusog na,
na sa huring aldaw ika ko makita
dagat nin sirangan mutyang mahalaga,
an mga mata mo dai na nin luha
an angog halangkaw ta dai nin digta
daing kahaditan ikang daradara
ta daing ano man na ikasupog ka.
Mawot nin buhay ko, malaad na hurot,
hagad nin puso ko mabuhay ka lugod,
mabuhay ka banwa, iyo ko an mawot,
na ako mapukan ika makalayog,
na ako magadan tanganing madagos
ika na mabuhay ako na sa kutkot,
sa lindong kan kangit nin dagang maimbod
sagkod nuarin pa ako magtuturog.
Kun sa linubngan ko saimong makita
sa tahaw nin duot an burak magbutwa,
ranihan sa nguso, hadkan mong talaga,
an burak na iyan kalag ko man sana;
sakong mamamati minsan yaon na
sa rarom nin kutkot, malipot na daga
an kabinian mo na nakakaranga
asin an imbong man nin simong ginhawa.
Tuguting an Bulan ako man makita,
an saiyang tingraw sako ipadara.
Siring man an ilaw kaiyan umaaga
nganing ako abton kan liwanag ninda.
Asin kun sa Krus ko magtugdon man bagá
an gamgam ta buót maghingalò siya,
tuguting maghuni nin makauugma
kan katuninungan na pagmamawot ta.
Tuguting an Aldaw paraon an uran,
luminaw sa langit na daing kabarang.
Susog sa sakuyang mga panambitan,
katuod, tuguting ako paghibian.
Kun sa mga hapon násulnop an Aldaw,
igwa nin mamibi sakong pagkagadan,
pangadyi man banwa na sakong makamtan
sa mahal na Dyos an katiwasayan.
Simong ipamibi sa nagkagaradan
na dai magkamit kayan kapaladan,
idtong nagtirios mga kasakitan,
inang naghihibi mga kapaitan,
idtong mga ilo, nabalo siring man,
idtong napipiot mga bilangguan
asin mamibi ka, o inang banwaan,
an katalingkasan simo nang makamtan.
Asin kun patos na kan diklom nin banggi
an mga linubngan, tùlang na lang digdi,
an walat na bantay kadtong nag-aragi,
an katuninungan harí pagribuki.
Alagad kun simong madangog sakali
an mga tinugtog na makawiwili,
laúmon mo, banwa, mayong iba kundi
akong nag-aawit sa saimo ngani.
Asin kun lubong ko malingawan biyo,
ta mayo nin tanda na Krus man o gapo,
tuguting agíhan tarom nin arado
tanganing an daga marúnot na túyo,
na daing paglikay, daing ar**no
ngani man padagos sakong kabukabo,
magbalik sa dati magin takop mo,
ta iyo an mawot, iyo an isip ko.
Kun siring minsan pa ako lingawan mo,
duros, langtad, ampas pag-aagihan ko,
sa simong talinga magin nangad ako,
tugtog na malagting, baragay na gayo.
Hamot, ilaw, kolor, awit na totoo,
asin inagrangay ngani sa saimo,
bilang pagirumdom sa gabos na tawo,
danay sinasambit pagtubod kong biyo.
Dagang namumutan asin pigsakitan,
danguga man ngunyan an sakong paaram.
Paaram sa gabos na mga namùtan,
paaram saindo na sakong magurang,
ta ako na ngani pasiring na duman
sa mayong mabangis, mayong kauripnan,
na iyan pagtubod di nakakagadan
ta an Dyos tang mahal an hadi na tunay.
Mga magurang ko asin mga tugang,
mga katuod ko kan aki pang sadang,
paaram saindo asin salamat man
ta an paghingalo sakong makakamtan.
Paaram saimo babaying namutan,
katuod kong gayo, sakong karangahan.
Paaram sa gabos na mga linalang,
ta sa pagkagadan an kahingalúan.
__
SOURCE
General, Luis Ruben M., et al., eds. Readings in Bikol Culture. 2nd ed. Naga City: University of Nueva Caceres Press, 2024.
__
