14/08/2025
✍️✍️धतुरा (Datura metel)। ✍️✍️
धतुरा (वैज्ञानिक नाम: Datura metel) सोलानासी (Solanaceae) परिवारमा पर्ने एक बहुवर्षीय झाडी हो। नेपालमा यसलाई 'धतुरा' भनिन्छ भने संस्कृतमा कनक र शिवप्रिय जस्ता नामले पनि चिनिन्छ। यसलाई अङ्ग्रेजीमा Devil's Apple वा Thorn Apple भनेर पनि सम्बोधन गरिन्छ। नेपालमा यसका दुई मुख्य प्रजाति, सेतो धतुरा (Datura stramonium) र कालो धतुरा (Datura metel) पाइन्छन्।
धतुराको खेती र वातावरण
धतुरालाई नेपालको १,२०० मिटरसम्मको उचाइमा खेती गर्न सकिन्छ। यसको खेतीका लागि उपयुक्त वातावरण निम्नअनुसार रहेको छ:
* हावापानी र तापक्रम: धतुरालाई उष्ण, उपोष्ण र तल्लो शीतोष्ण क्षेत्रको हावापानी उपयुक्त हुन्छ। यसका लागि १०° सेल्सियसदेखि २८° सेल्सियससम्मको तापक्रम सबैभन्दा राम्रो मानिन्छ।
* वर्षा: वार्षिक सरदर १,००० मि.मि. वर्षा हुने क्षेत्रमा यसको खेती राम्रो हुन्छ।
* माटो: दोमट माटोमा यो बिरुवा सबैभन्दा राम्रो फस्टाउँछ, तर अन्य किसिमको माटोमा पनि यसको खेती गर्न सकिन्छ।
* स्थान: यसलाई तुसारो र छहारीले असर गर्ने भएकाले घमाइलो र खुला ठाउँ आवश्यक पर्छ।
धतुराको बिरुवा बीउ वा डाँठको कटिङबाट सजिलै उमार्न सकिन्छ। बीउलाई सीधै जमिनमा रोप्न सकिन्छ वा पहिले नर्सरीमा बेर्ना उमारेर पछि खेतमा सार्न सकिन्छ। त्यसैगरी, डाँठको टुक्रा काटेर रोपेर पनि नयाँ बिरुवा तयार गर्न सकिन्छ।
धतुराका फाइदा, बेफाइदा र औषधीय गुणहरू
धतुराको प्रयोग सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ किनकि यो अत्यन्तै विषालु हुन्छ। यसको कुनै पनि भाग, खासगरी बीउ, पात र फूलको सेवनले गम्भीर स्वास्थ्य समस्या वा मृत्युसमेत हुन सक्छ। त्यसैले, यसको प्रयोग विज्ञको सल्लाह बिना गर्नु हुँदैन।
यद्यपि, परम्परागत उपचार विधिमा धतुराका केही औषधीय गुणहरूलाई उपयोगमा ल्याइन्छ:
* श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या: यसको पात र फूललाई दम, खोकी र श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्यामा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
* दुखाइ कम गर्न: यसको तेल बाथ र शरीरको दुखाइ कम गर्नका लागि मालिस गर्न प्रयोग गरिन्छ।
* रसायनिक गुणहरू: धतुरामा स्कपोलामाइन (scopolamine), हायोसायामाइन (hyoscyamine) र एट्रोपीन (atropine) जस्ता रासायनिक तत्वहरू पाइन्छन्। यी तत्वहरूले शरीरको स्नायु प्रणालीमा असर गर्छन् र यीमध्ये केहीलाई आधुनिक औषधि विज्ञानमा पनि प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि, स्कपोलामाइनको कम मात्रालाई 'मोसन सिकनेस' (motion sickness) र केही ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल समस्याहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
सङ्कलन र भण्डारण
धतुराको फल परिपक्व भएपछि यसको सङ्कलन गरिन्छ। फलभित्र रहेका बीउहरूलाई बाहिर निकालेर राम्रोसँग सुकाउनुपर्छ। यसका पात र फूललाई पनि सुकाएर भण्डारण गर्न सकिन्छ। बीउ, पात र फूलहरूलाई सुकिसकेपछि हावा नछिर्ने र चिसो नहुने ठाउँमा भण्डारण गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
धतुरा एक आकर्षक तर खतरनाक बिरुवा हो। यसमा रहेका औषधीय गुणहरूका कारण यसलाई परम्परागत र आधुनिक दुवै चिकित्सामा अध्ययन गरिँदै आएको छ। यद्यपि, यसको विषालु गुणले गर्दा यसको प्रयोगमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। यसलाई केवल विज्ञको प्रत्यक्ष निगरानीमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। यसको सुन्दरताको कारण यसलाई बगैँचामा सजाउन सकिए पनि यसको सम्भावित खतराका बारेमा सधैँ सजग रहनु आवश्यक छ।
*References:*
1. Duke, J. A. (2002). _Handbook of Medicinal Herbs_. CRC Press.
2. Evans, W. C. (2009). _Trease and Evans' Pharmacognosy_. Saunders Elsevier.
3. Wink, M., & van Wyk, B. E. (2008). _Mind-Altering and Poisonous Plants of the World_. Timber Press.
!
