Archief Twentse Textielfamilies

Routebeschrijving Website Contact opnemen met de organisatie

Archief Twentse Textielfamilies Het Archief Twentse Textielfamilies beheert een aantal familiearchieven van Twentse textielfamilies.

𝐄𝐞𝐧 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞𝐧𝐝𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐫 𝐢𝐧 𝐕𝐢𝐜𝐭𝐨𝐫𝐢𝐚𝐚𝐧𝐬 𝐋𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧- - - - - - - - - - - - 𝐕𝐨𝐨𝐫 𝐯𝐞𝐞𝐥 𝐝𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐫𝐬 𝐮𝐢𝐭 𝐝𝐞 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞...
14/10/2026

𝐄𝐞𝐧 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞𝐧𝐝𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐫 𝐢𝐧 𝐕𝐢𝐜𝐭𝐨𝐫𝐢𝐚𝐚𝐧𝐬 𝐋𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧
- - - - - - - - - - - -

𝐕𝐨𝐨𝐫 𝐯𝐞𝐞𝐥 𝐝𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐫𝐬 𝐮𝐢𝐭 𝐝𝐞 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞𝐧𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐬 𝐡𝐨𝐨𝐫𝐝𝐞 𝐞𝐞𝐧 𝐯𝐞𝐫𝐛𝐥𝐢𝐣𝐟 𝐢𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐛𝐮𝐢𝐭𝐞𝐧𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐛𝐢𝐣 𝐡𝐮𝐧 𝐨𝐩𝐯𝐨𝐞𝐝𝐢𝐧𝐠. 𝐙𝐨'𝐧 𝐩𝐞𝐫𝐢𝐨𝐝𝐞 𝐬𝐭𝐨𝐧𝐝 𝐯𝐚𝐚𝐤 𝐢𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐭𝐞𝐤𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐭𝐚𝐚𝐥𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫𝐰𝐢𝐣𝐬, 𝐜𝐮𝐥𝐭𝐮𝐮𝐫 𝐞𝐧 𝐩𝐞𝐫𝐬𝐨𝐨𝐧𝐥𝐢𝐣𝐤𝐞 𝐨𝐧𝐭𝐰𝐢𝐤𝐤𝐞𝐥𝐢𝐧𝐠. 𝐏𝐨𝐩𝐮𝐥𝐚𝐢𝐫𝐞 𝐛𝐞𝐬𝐭𝐞𝐦𝐦𝐢𝐧𝐠𝐞𝐧 𝐰𝐚𝐫𝐞𝐧 𝐃𝐮𝐢𝐭𝐬𝐞 𝐬𝐭𝐞𝐝𝐞𝐧 𝐚𝐥𝐬 𝐃𝐫𝐞𝐬𝐝𝐞𝐧, 𝐰𝐚𝐚𝐫 𝐝𝐞 𝐣𝐨𝐧𝐠𝐞 𝐯𝐫𝐨𝐮𝐰𝐞𝐧 𝐥𝐞𝐬𝐬𝐞𝐧 𝐯𝐨𝐥𝐠𝐝𝐞𝐧, 𝐦𝐮𝐬𝐞𝐚 𝐛𝐞𝐳𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐧 𝐞𝐧 𝐡𝐮𝐧 𝐚𝐫𝐭𝐢𝐬𝐭𝐢𝐞𝐤𝐞 𝐯𝐚𝐚𝐫𝐝𝐢𝐠𝐡𝐞𝐝𝐞𝐧 𝐨𝐧𝐭𝐰𝐢𝐤𝐤𝐞𝐥𝐝𝐞𝐧. 𝐂𝐨𝐫𝐧𝐞𝐥𝐢𝐚 𝐖𝐢𝐥𝐡𝐞𝐥𝐦𝐢𝐧𝐚 ‘𝐖𝐢𝐦𝐦𝐢𝐞’ 𝐭𝐞𝐫 𝐊𝐮𝐢𝐥𝐞 (𝟏𝟖𝟔𝟐-𝟏𝟗𝟑𝟕) 𝐤𝐨𝐨𝐬 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐞𝐞𝐧 𝐦𝐢𝐧𝐝𝐞𝐫 𝐠𝐞𝐛𝐫𝐮𝐢𝐤𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐞 𝐛𝐞𝐬𝐭𝐞𝐦𝐦𝐢𝐧𝐠. 𝐈𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐯𝐨𝐨𝐫𝐣𝐚𝐚𝐫 𝐯𝐚𝐧 𝟏𝟖𝟖𝟔 𝐯𝐞𝐫𝐛𝐥𝐞𝐞𝐟 𝐳𝐢𝐣 𝐨𝐧𝐠𝐞𝐯𝐞𝐞𝐫 𝐭𝐰𝐞𝐞 𝐦𝐚𝐚𝐧𝐝𝐞𝐧 𝐢𝐧 𝐋𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧, 𝐝𝐞𝐬𝐭𝐢𝐣𝐝𝐬 𝐡𝐞𝐭 𝐛𝐫𝐮𝐢𝐬𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐡𝐚𝐫𝐭 𝐯𝐚𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐁𝐫𝐢𝐭𝐬𝐞 𝐰𝐞𝐫𝐞𝐥𝐝𝐫𝐢𝐣𝐤. 𝐇𝐚𝐚𝐫 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧, 𝐝𝐢𝐞 𝐧𝐮 𝐯𝐢𝐚 𝐡𝐞𝐭 𝐚𝐫𝐜𝐡𝐢𝐞𝐟 𝐭𝐞 𝐫𝐚𝐚𝐝𝐩𝐥𝐞𝐠𝐞𝐧 𝐳𝐢𝐣𝐧, 𝐠𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐞𝐞𝐧 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐫𝐞𝐬𝐬𝐚𝐧𝐭 𝐢𝐧𝐤𝐢𝐣𝐤𝐣𝐞 𝐢𝐧 𝐡𝐚𝐚𝐫 𝐝𝐚𝐠𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐬 𝐥𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐭𝐞𝐫 𝐩𝐥𝐚𝐚𝐭𝐬𝐞. 𝐓𝐞𝐠𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐞𝐫𝐭𝐢𝐣𝐝 𝐥𝐚𝐭𝐞𝐧 𝐳𝐞 𝐝𝐞 𝐛𝐞𝐥𝐚𝐧𝐠𝐬𝐭𝐞𝐥𝐥𝐢𝐧𝐠 𝐳𝐢𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐖𝐢𝐦𝐦𝐢𝐞 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐡𝐚𝐧𝐝𝐞𝐥 𝐞𝐧 𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫𝐧𝐞𝐦𝐞𝐫𝐬𝐜𝐡𝐚𝐩, 𝐞𝐞𝐧 𝐞𝐢𝐠𝐞𝐧𝐬𝐜𝐡𝐚𝐩 𝐰𝐚𝐚𝐫𝐯𝐚𝐧 𝐡𝐚𝐚𝐫 𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞 𝐥𝐚𝐭𝐞𝐫 𝐧𝐨𝐠 𝐩𝐫𝐨𝐟𝐢𝐣𝐭 𝐳𝐨𝐮 𝐡𝐞𝐛𝐛𝐞𝐧.

Wimmie was een dochter van textielfabrikant Nicolaas Hermanus ‘Nico’ ter Kuile (1836-1915) en Anna Catherina Blijdenstein (1837-1899). Haar opleiding bracht haar al vroeg buiten Enschede. In 1880 vertrok zij naar de kostschool van de dames Wor in De Steeg, waarna zij lessen volgde in Weimar. Nadat in 1885 de eerste vrouw van haar oom Benjamin Willem ‘Wim’ Blijdenstein (1839 – 1914) was overleden, ondersteunde Wimmie hem bij het huishouden in zijn Hilversumse Villa Vogelenzang.

Het duurde niet lang voordat Wimmie opnieuw naar een verblijf in het buitenland verlangde. Oom Wim, die als directeur van de bank B.W. Blijdenstein & Co. regelmatig in Londen verbleef, werd op pad gestuurd om een passend onderkomen voor haar te vinden. Ze zou als ‘paying guest’ bij een familie van stand kunnen verblijven. In maart 1886 schreef hij haar dat hij een geschikte familie had gevonden, die in een goede buurt en in een groot huis vlak bij de parken woonde. De man des huizes had verliezen geleden, waardoor het gezin zich wat moest behelpen. Wim had de familie Nelson bezocht en kon hen zeker aanbevelen. De kosten bedroegen £16, destijds ongeveer 200 gulden, en daarvoor was alles inbegrepen. Bovendien kon Wimmie mee naar partijtjes, diners en bals.

𝘐𝘬 𝘩𝘦𝘣 𝘔𝘳𝘴. 𝘕𝘦𝘭𝘴𝘰𝘯 𝘦𝘦𝘯 𝘷𝘪𝘴𝘪𝘵𝘦 𝘨𝘦𝘮𝘢𝘢𝘬𝘵 𝘦𝘯 𝘷𝘰𝘯𝘥 𝘩𝘢𝘢𝘳 𝘦𝘦𝘯 𝘬𝘯𝘢𝘱 𝘣𝘪𝘫-𝘥𝘦-𝘩𝘢𝘯𝘥 𝘷𝘳𝘰𝘶𝘸𝘵𝘫𝘦 𝘷𝘢𝘯 𝘰𝘮𝘴𝘵𝘳𝘦𝘦𝘬𝘴 30 𝘫𝘢𝘢𝘳. 𝘐𝘬 𝘨𝘦𝘭𝘰𝘰𝘧 𝘥𝘢𝘵 𝘪𝘬 𝘫𝘦 𝘥𝘦𝘻𝘦 𝘨𝘦𝘭𝘦𝘨𝘦𝘯𝘩𝘦𝘪𝘥 𝘨𝘦𝘳𝘶𝘴𝘵 𝘬𝘢𝘯 𝘳𝘦𝘤𝘰𝘮𝘮𝘢𝘯𝘥𝘦𝘳𝘦𝘯.

Begin mei 1886 was het zover. Wimmie reisde waarschijnlijk via Vlissingen met de nachtboot naar Queenborough en vervolgens met de trein naar Londen. Oom Wim reisde met haar mee. Van slapen kwam weinig terecht, uit angst zeeziek te worden hield Wimmie zichzelf de hele nacht wakker. Om half zes stonden ze op, waarna Wim met groot genoegen ‘ham and eggs’ at. Wimmie moest daar nog even niet aan denken en was blij weer aan land te zijn. Vanaf de haven ging het snel. Om half negen ’s morgens stonden Wimmie en haar oom al op de stoep bij de familie Nelson, die hen hartelijk ontving in hun woning in Earl’s Court.

𝘋𝘢𝘢𝘳 𝘣𝘦𝘯 𝘪𝘬 𝘯𝘶 𝘢𝘭 𝘨𝘰𝘦𝘥 𝘦𝘯 𝘸𝘦𝘭 𝘪𝘯 𝘓𝘰𝘯𝘥𝘦𝘯. 𝘏𝘰𝘦𝘸𝘦𝘭 𝘪𝘬 𝘩𝘦𝘵 𝘯𝘶 𝘩𝘢𝘢𝘴𝘵 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘨𝘰𝘦𝘥 𝘣𝘦𝘨𝘳𝘪𝘫𝘱𝘦𝘯 𝘬𝘢𝘯 𝘥𝘢𝘵 𝘪𝘬 𝘪𝘯 𝘻𝘰’𝘯 𝘨𝘳𝘰𝘰𝘵𝘦 𝘴𝘵𝘢𝘥 𝘣𝘦𝘯, 𝘸𝘢𝘯𝘵 𝘩𝘦𝘵 𝘪𝘴 𝘩𝘪𝘦𝘳 𝘯𝘰𝘨 𝘸𝘦𝘭 𝘦𝘦𝘯 𝘥𝘦𝘧𝘵𝘪𝘨𝘦 𝘦𝘯 𝘴𝘵𝘪𝘭𝘭𝘦 𝘣𝘶𝘶𝘳𝘵, 𝘻𝘰𝘥𝘢𝘵 𝘫𝘦 𝘨𝘦𝘦𝘯 𝘨𝘦𝘷𝘰𝘦𝘭 𝘷𝘢𝘯 𝘦𝘦𝘯 𝘨𝘳𝘰𝘰𝘵𝘦 𝘴𝘵𝘢𝘥 𝘬𝘳𝘪𝘫𝘨𝘵.

Eenmaal daar bracht Wimmie haar dagen met de familie door en nam zij deel aan verschillende sociale activiteiten, zoals muziekavonden en diners. Ook ontbijt, lunch en avondeten gebruikte ze samen met het gezin. Wat er op tafel verscheen, beschreef Wimmie tot in detail. Enerzijds verbaasde zij zich over de zuinigheid van mevrouw Nelson, die bijvoorbeeld derde klas reisde. Anderzijds brandde op alle verdiepingen van het huis helder gaslicht, wat Wimmie maar onnodig vond.

Tijdens haar verblijf trok Wimmie er geregeld op uit om de bezienswaardigheden van Londen te verkennen, zoals het Crystal Palace en de Londense dokken, waar zij een enorme wijnkelder en een hal vol ivoor en kaneel zag. Verder bezocht zij Greenwich, reisde zij met de Londense Underground en ging zij naar een opslagplaats van Wedgwood en het zogenoemde Japannersdorp (Japanese Village). Op de verjaardag van koningin Victoria bekeek zij de illuminatie (feestverlichting) op representatieve gebouwen en langs belangrijke straten in Londen. Ook een concert in de in 1871 geopende Royal Albert Hall maakte indruk: zoiets groots had zij nog nooit gezien. Er waren duizenden mensen, maar volgens Wimmie merkte je daar niets van.

Een andere indrukwekkende ervaring was een bezoek aan de Colonial and Indian Exhibition in South Kensington. Een van de doelen van de tentoonstelling was het stimuleren van de handel en het eenheidsgevoel tussen de verschillende delen van het Britse Rijk. Voor bezoekers voelde het alsof zij in één dag een reis door het hele Britse Rijk maakten, van India en Ceylon tot Canada, Australië en de Caraïben. Koningin Victoria opende de tentoonstelling op 4 mei 1886. Tot de sluiting in november trok zij uiteindelijk ruim 5,5 miljoen bezoekers.

𝘐𝘯 𝘥𝘦 𝘐𝘯𝘥𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘢𝘧𝘥𝘦𝘦𝘭𝘪𝘯𝘨 𝘷𝘢𝘯 𝘥𝘦 𝘵𝘦𝘯𝘵𝘰𝘰𝘯𝘴𝘵𝘦𝘭𝘭𝘪𝘯𝘨 𝘻𝘢𝘨 𝘪𝘬 𝘢𝘭𝘭𝘦𝘳𝘭𝘦𝘪 𝘴𝘰𝘰𝘳𝘵𝘦𝘯 𝘷𝘢𝘯 𝘪𝘯𝘥𝘪𝘨𝘰, 𝘥𝘢𝘵 𝘻𝘰𝘶 𝘪𝘦𝘵𝘴 𝘷𝘰𝘰𝘳 𝘰𝘯𝘻𝘦 𝘏𝘦𝘴 𝘨𝘦𝘸𝘦𝘦𝘴𝘵 𝘻𝘪𝘫𝘯 𝘦𝘯 𝘥𝘢𝘯 𝘸𝘢𝘴 𝘦𝘳 𝘦𝘦𝘯 𝘮𝘰𝘰𝘪𝘦 𝘴𝘦𝘳𝘳𝘦, 𝘮𝘦𝘵 𝘢𝘭𝘭𝘦 𝘣𝘭𝘰𝘦𝘮𝘦𝘯, 𝘥𝘪𝘦 𝘥𝘢𝘢𝘳 𝘪𝘯 𝘐𝘯𝘥𝘪ë 𝘪𝘯 ’𝘵 𝘸𝘪𝘭𝘥 𝘨𝘳𝘰𝘦𝘪𝘦𝘯, 𝘥𝘢𝘵 𝘩𝘢𝘥 𝘮𝘢 𝘮𝘰𝘦𝘵𝘦𝘯 𝘻𝘪𝘦𝘯, 𝘥𝘢𝘵 𝘸𝘢𝘴 𝘯𝘰𝘨 ’𝘵 𝘮𝘰𝘰𝘪𝘴𝘵𝘦 𝘷𝘢𝘯 𝘢𝘭𝘭𝘦𝘴.

Toen Wimmie een kijkje nam in het Britse parlement, had zij een bijzondere ontmoeting: ze zat naast mevrouw Gladstone, de vrouw van William Ewart Gladstone (1809-1898), viervoudig premier van het Verenigd Koninkrijk. Op dat moment vervulde hij het ambt voor de derde keer. Het was het jaar waarin Gladstone zijn eerste poging deed om Ierland zelfbestuur te geven. Deze mislukte en leidde tot zijn aftreden.

𝘏𝘦𝘣 𝘪𝘬 𝘢𝘭 𝘷𝘦𝘳𝘵𝘦𝘭𝘥 𝘥𝘢𝘵 𝘪𝘬 𝘪𝘯 ’𝘵 𝘱𝘢𝘳𝘭𝘦𝘮𝘦𝘯𝘵 𝘣𝘦𝘯 𝘨𝘦𝘸𝘦𝘦𝘴𝘵 𝘦𝘯 𝘥𝘢𝘵 𝘪𝘬 𝘯𝘢𝘢𝘴𝘵 𝘮𝘦𝘷𝘳𝘰𝘶𝘸 𝘎𝘭𝘢𝘥𝘴𝘵𝘰𝘯𝘦 𝘩𝘦𝘣 𝘨𝘦𝘻𝘦𝘵𝘦𝘯? 𝘋𝘢𝘢𝘳 𝘣𝘦𝘯 𝘪𝘬 𝘷𝘳𝘦𝘴𝘦𝘭𝘪𝘫𝘬 𝘵𝘳𝘰𝘵𝘴 𝘰𝘱.

Oom Wim introduceerde Wimmie bij zijn medewerkers en contacten uit de bankwereld. Zo mocht zij een dag met hem mee naar de City, een overleg bijwonen en aanschuiven bij een lunch, wat zij als bijzonder prettig ervoer.

Tijdens haar verblijf in Londen kon ze goed opschieten met ‘Brink’, die haar regelmatig gezelschap hield. Dit was Adrianus Brink, een belangrijke figuur binnen de bank van haar oom. Een jaar later werd hij, samen met Helmich Ledeboer en de broers Adam en Jan Berent Roelvink, aangesteld als besturend en medeaansprakelijk vennoot van de Twentsche Bankvereeniging B.W. Blijdenstein & Co.

… 𝘥𝘢𝘯 𝘩𝘦𝘣 𝘪𝘬 𝘢𝘭𝘵𝘪𝘫𝘥 𝘻𝘰’𝘯 𝘱𝘭𝘦𝘻𝘪𝘦𝘳 𝘮𝘦𝘵 𝘉𝘳𝘪𝘯𝘬, 𝘩𝘪𝘫 𝘬𝘢𝘯 𝘻𝘶𝘭𝘬𝘦 𝘷𝘳𝘦𝘴𝘦𝘭𝘪𝘫𝘬 𝘭𝘢𝘯𝘨𝘦 𝘷𝘦𝘳𝘩𝘢𝘭𝘦𝘯 𝘥𝘰𝘦𝘯, 𝘪𝘬 𝘩𝘦𝘣 𝘵𝘦𝘨𝘦𝘯𝘸𝘰𝘰𝘳𝘥𝘪𝘨 𝘯𝘰𝘨𝘢𝘭 𝘩𝘦𝘦𝘭 𝘷𝘢𝘢𝘬 𝘩𝘦𝘵 𝘨𝘦𝘯𝘰𝘦𝘨𝘦𝘯 𝘷𝘢𝘯 𝘻𝘪𝘫𝘯 𝘨𝘦𝘻𝘦𝘭𝘴𝘤𝘩𝘢𝘱…

Dat zij ook oog had voor de zakelijke belangen van haar familie, blijkt uit de belangstelling die zij toonde voor het bedrijf van Mr. Nelson, waarover zij haar ouders schreef. Mr. Nelson beheerde de administratie van een winkelketen waarvan de omvang indruk maakte op Wimmie. Met 4.000 werknemers en een omzet van 14.000 pond per dag was het een onderneming op een schaal die zij niet kende. Ze besloot om tijdens een bezoek na te vragen of de winkelketen wellicht ook belangstelling had voor de producten van haar vader. Vanuit Enschede werden daarop stofstalen opgestuurd. Nadat Mr. Nelson deze had bekeken, liet Wimmie haar moeder weten dat de ‘boezeroenstof’ helaas niet in Engeland aan de man te brengen was.

Toen ze van haar vriendin Lida Jannink (1863-1936) hoorde dat haar vader, Engbert Jannink (1836-1911), eveneens in Londen was geweest, vroeg ze zich af wat hij daar had gedaan. Misschien had hij er iets verkocht. Het werd tijd dat pa ook eens naar Londen kwam om zaken te doen.

Ook vroeg Wimmie haar moeder of de Stroinks hun fabriek weer zouden opbouwen. Hiermee doelde ze waarschijnlijk op de fabriek van J. Stroink & Co. in Gronau, die in 1884 door brand was verwoest. Daarnaast vroeg ze namens haar oom Wim of de fabriek van Stroink & Blijdenstein, die in die periode in financiële moeilijkheden verkeerde, al was verkocht. Niet veel later werd de stoomweverij van dit inmiddels geliquideerde bedrijf overgenomen door Ter Kuile & Morsman, de firma van haar vader.

- - - - - - - - - - - -

De Londense brieven laten naast haar interesse in cultuur zien dat ze ook oog had voor handelsmogelijkheden. Volgens de familieoverlevering bleef zij dat haar hele leven doen. Ze hield haar drie broers, die na haar vader de leiding over Nico ter Kuile en Zonen op zich namen, op één lijn. Ook schoof ze geregeld aan bij vergaderingen, ging ze mee op zakenreis en bemiddelde ze tussen haar broers; haar advies werd veelal opgevolgd.
- De brieven van Wimmie zijn te lezen op de website van het ATT onder het Familiearchief Ter Kuile, inventarisnummer 7008. Ze zijn chronologisch geordend. Iedere brief bevat een beknopte beschrijving van de inhoud, trefwoorden en een overzicht van de personen die aan bod komen.
- Broer Benjamin J. ter Kuile (1863–1945) verbleef eveneens enige tijd in Engeland om werkervaring op te doen in fabrieken in Manchester en omgeving. Ook hij doet in verschillende brieven verslag van zijn ervaringen, deze zijn terug te vinden onder inventarisnummer 7007. De brieven van vader Nico ter Kuile, geschreven als reactie hierop, zijn inmiddels te vinden in het bedrijfsarchief van de familie Van Heek, onder inventarisnummer 3962. Zie ook het eerdere Facebook bericht van 28 februari 2026.
- Wim Blijdenstein liet in 1883 in Hilversum de 34 kamers tellende Villa Vogelenzang bouwen. Opvallend was de hoge toren, vanwaar men bij helder weer de toenmalige Zuiderzee kon zien. In 1898 werd de ommuurde fruit- en groentetuin van het landgoed ingericht als pinetum. Dit Pinetum Blijdenstein bestaat nog altijd als botanische tuin en is het hele jaar door tegen een kleine vergoeding te bezoeken. De villa werd in 1930 gesloopt.

𝐀𝐮𝐭𝐞𝐮𝐫: : 𝐌𝐚𝐫𝐭𝐢𝐣𝐧 𝐆𝐞𝐫𝐫𝐢𝐭𝐬𝐞𝐧

𝐁𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐚𝐚𝐧 𝐉𝐨𝐚𝐧 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 (𝟏𝟖𝟕𝟕-𝟏𝟗𝟕𝟓) 𝐨𝐧𝐥𝐢𝐧𝐞-------------𝐈𝐧 𝐝𝐞 𝐯𝐨𝐫𝐢𝐠𝐞 𝐛𝐢𝐣𝐝𝐫𝐚𝐠𝐞 𝐬𝐭𝐨𝐧𝐝 𝐡𝐞𝐭 𝐮𝐢𝐭𝐠𝐞𝐛𝐫𝐞𝐢𝐝𝐞 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐯𝐞𝐫𝐬𝐥𝐚𝐠 𝐜𝐞𝐧𝐭𝐫𝐚...
29/09/2026

𝐁𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐚𝐚𝐧 𝐉𝐨𝐚𝐧 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 (𝟏𝟖𝟕𝟕-𝟏𝟗𝟕𝟓) 𝐨𝐧𝐥𝐢𝐧𝐞
-------------

𝐈𝐧 𝐝𝐞 𝐯𝐨𝐫𝐢𝐠𝐞 𝐛𝐢𝐣𝐝𝐫𝐚𝐠𝐞 𝐬𝐭𝐨𝐧𝐝 𝐡𝐞𝐭 𝐮𝐢𝐭𝐠𝐞𝐛𝐫𝐞𝐢𝐝𝐞 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐯𝐞𝐫𝐬𝐥𝐚𝐠 𝐜𝐞𝐧𝐭𝐫𝐚𝐚𝐥 𝐝𝐚𝐭 𝐃𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 (𝟏𝟖𝟒𝟎–𝟏𝟗𝟎𝟕) 𝐢𝐧 𝟏𝟖𝟓𝟗 𝐯𝐚𝐧 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬 𝐧𝐚𝐚𝐫 𝐙𝐰𝐢𝐭𝐬𝐞𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐦𝐚𝐚𝐤𝐭𝐞. 𝐃𝐢𝐞 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐥𝐮𝐬𝐭 𝐳𝐢𝐞𝐧 𝐰𝐞 𝐨𝐨𝐤 𝐛𝐢𝐣 𝐚𝐧𝐝𝐞𝐫𝐞 𝐥𝐞𝐝𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞. 𝐙𝐨 𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫𝐧𝐚𝐦 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐧𝐞𝐞𝐟 𝐉𝐨𝐚𝐧 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 (𝟏𝟖𝟕𝟕–𝟏𝟗𝟕𝟓) 𝐢𝐧 𝟏𝟗𝟎𝟐–𝟏𝟗𝟎𝟑 𝐞𝐞𝐧 𝐰𝐞𝐫𝐞𝐥𝐝𝐫𝐞𝐢𝐬. 𝐄𝐞𝐫𝐝𝐞𝐫 𝐡𝐚𝐝 𝐡𝐢𝐣, 𝐳𝐨𝐚𝐥𝐬 𝐦𝐞𝐞𝐫 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞𝐧𝐳𝐨𝐧𝐞𝐧, 𝐰𝐞𝐫𝐤𝐞𝐫𝐯𝐚𝐫𝐢𝐧𝐠 𝐨𝐩𝐠𝐞𝐝𝐚𝐚𝐧 𝐢𝐧 𝐋𝐚𝐧𝐜𝐚𝐬𝐡𝐢𝐫𝐞, 𝐡𝐞𝐭 𝐜𝐞𝐧𝐭𝐫𝐮𝐦 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐄𝐧𝐠𝐞𝐥𝐬𝐞 𝐭𝐞𝐱𝐭𝐢𝐞𝐥𝐢𝐧𝐝𝐮𝐬𝐭𝐫𝐢𝐞. 𝐍𝐚𝐚𝐬𝐭 𝐉𝐨𝐚𝐧𝐬 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐯𝐞𝐫𝐬𝐥𝐚𝐠 𝐢𝐬 𝐛𝐢𝐧𝐧𝐞𝐧 𝐝𝐞 𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞 𝐯𝐞𝐞𝐥 𝐜𝐨𝐫𝐫𝐞𝐬𝐩𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧𝐭𝐢𝐞 𝐛𝐞𝐰𝐚𝐚𝐫𝐝 𝐠𝐞𝐛𝐥𝐞𝐯𝐞𝐧. 𝐃𝐞 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐠𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐞𝐞𝐧 𝐛𝐞𝐞𝐥𝐝 𝐯𝐚𝐧 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐯𝐞𝐫𝐛𝐥𝐢𝐣𝐟 𝐢𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐛𝐮𝐢𝐭𝐞𝐧𝐥𝐚𝐧𝐝, 𝐦𝐚𝐚𝐫 𝐯𝐨𝐨𝐫𝐚𝐥 𝐨𝐨𝐤 𝐯𝐚𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐝𝐚𝐠𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐬 𝐥𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐢𝐧 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐠𝐞𝐛𝐨𝐨𝐫𝐭𝐞𝐬𝐭𝐚𝐝 𝐎𝐥𝐝𝐞𝐧𝐳𝐚𝐚𝐥 𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐜𝐨𝐧𝐭𝐚𝐜𝐭𝐞𝐧 𝐦𝐞𝐭 𝐚𝐧𝐝𝐞𝐫𝐞 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐭𝐞𝐱𝐭𝐢𝐞𝐥𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐬. 𝐌𝐞𝐯𝐫𝐨𝐮𝐰 𝐄. (‘𝐏𝐞𝐩𝐢’) 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 𝐡𝐞𝐞𝐟𝐭 𝐝𝐞 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐝𝐢𝐞 𝐦𝐞𝐭 𝐧𝐚𝐦𝐞 𝐉𝐨𝐚𝐧𝐬 𝐦𝐨𝐞𝐝𝐞𝐫 𝐭𝐮𝐬𝐬𝐞𝐧 𝟏𝟖𝟖𝟖 𝐞𝐧 𝟏𝟗𝟎𝟑 𝐚𝐚𝐧 𝐡𝐞𝐦 𝐬𝐜𝐡𝐫𝐞𝐞𝐟, 𝐮𝐢𝐭𝐠𝐞𝐭𝐲𝐩𝐭 𝐞𝐧 𝐦𝐞𝐭 𝐡𝐞𝐭 𝐀𝐫𝐜𝐡𝐢𝐞𝐟 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐓𝐞𝐱𝐭𝐢𝐞𝐥𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐬 𝐠𝐞𝐝𝐞𝐞𝐥𝐝. 𝐙𝐞 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐧𝐮 𝐯𝐢𝐚 𝐨𝐧𝐳𝐞 𝐨𝐧𝐥𝐢𝐧𝐞 𝐢𝐧𝐯𝐞𝐧𝐭𝐚𝐫𝐢𝐬 𝐭𝐞 𝐥𝐞𝐳𝐞𝐧.

𝐂𝐥𝐚𝐫𝐚 𝐌𝐚𝐫𝐢𝐚 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧-𝐌𝐮𝐥𝐥𝐞𝐫 (𝟏𝟖𝟓𝟐–𝟏𝟗𝟐𝟔)

De meeste brieven zijn geschreven door Joans moeder, Clara Maria Gelderman-Muller. Zij werd op 20 november 1852 in Amsterdam geboren als oudste dochter van de koopman Johann Werner Anton Ludwig (‘Joan’) Muller (1811–1890) en Anna Maria Franciska Fernandina Emma Diepenbrock (1827–1886).

Haar vader was verbonden aan het Amsterdamse handelshuis James Barge & Co., dat zich bezighield met handel, rederij en verzekeringen. Via de scheepvaart bestonden zakelijke banden met Twentse fabrikanten. Zo waren James Barge & Co, de firma G. & H. Salomonson uit Almelo en H.P. Gelderman uit Oldenzaal in 1856 ieder voor een aandeel betrokken bij de bark Maria Adolfina. Het schip voer onder meer naar Java.

De familie Muller had een rooms-katholieke achtergrond, maar Joan liet zijn kinderen volgens de inventaris van het familiearchief Muller zelf hun godsdienst kiezen. Ook op politiek gebied had hij uitgesproken liberale opvattingen en was hij een aanhanger van Thorbecke.

Op 12 april 1877 trouwde Clara in Amsterdam met de protestantse textielfabrikant Christiaan Mauritz Gelderman uit Oldenzaal. De verschillende geloofsachtergronden stonden hun huwelijk niet in de weg. Uit Clara’s brieven blijkt bovendien dat zij in Oldenzaal nauw contact onderhield met de predikant en belangstelling had voor kerkelijke aangelegenheden. De banden tussen beide families werden in 1884 verder versterkt toen Clara’s zuster Augusta Adolphina Muller trouwde met Christiaans broer Herman Johan Hendrik Gelderman.

Clara en Christiaan kregen vijf kinderen: de zonen Joan en Herman en de dochters Emma, Mien en Annie. Het gezinsleven werd op 6 september 1888 ingrijpend veranderd door het overlijden van Christiaan. Clara bleef met haar jonge kinderen achter in villa De Haer in Oldenzaal, die Christiaan in 1881 had laten bouwen. Haar schoonzuster A.C.W. (‘Cato’) Gelderman-Eekhout had een week eerder eveneens haar echtgenoot, Arnold Willem Gelderman, verloren. Uit de correspondentie spreekt een hechte band tussen de beide weduwen en hun zwager en schoonzuster Diederich en Pauline Gelderman-Ort.

Voor de zonen Joan en Herman bleef een toekomstige plaats in de familiefirma H.P. Gelderman & Zonen in beeld. Hun opleiding was daarop volledig gericht. De Nederlandsche School voor Nijverheid en Handel in Enschede en praktische werkervaring in Lancashire waren voor Twentse fabrikantenzonen een vanzelfsprekende keuze. Tijdens Joans verblijf in het buitenland hield Clara hem per brief op de hoogte van het leven thuis.

𝐖𝐚𝐚𝐫 𝐬𝐜𝐡𝐫𝐞𝐞𝐟 𝐦𝐞𝐧 𝐨𝐯𝐞𝐫?

De bijna 200 brieven gaan over veel meer dan familieaangelegenheden. Ze bevatten berichten over reizen, onderwijs, sport, de fabriek, vriendschappen en gebeurtenissen in Oldenzaal en daarbuiten. Drs. Philip Gelderman (1944-2025) gebruikte een deel van de correspondentie bij het schrijven van zijn geschiedenis van H.P. Gelderman & Zonen; zijn zuster werkte de brieven daarvoor uit. Juist de persoonlijke observaties en kleine bijzonderheden in de brieven maken de collectie ook voor ander historisch onderzoek waardevol.

𝐕𝐫𝐢𝐞𝐧𝐝𝐬𝐜𝐡𝐚𝐩𝐩𝐞𝐧 𝐦𝐞𝐭 𝐡𝐞𝐭 𝐄𝐧𝐬𝐜𝐡𝐞𝐝𝐞𝐬𝐞 𝐭𝐞𝐱𝐭𝐢𝐞𝐥𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐮

Uit de brieven blijkt dat de familie Gelderman goede contacten onderhield met Enschedese fabrikantenfamilies. Een terugkerende rol is weggelegd voor ‘de heer en mevrouw Scholten’; het kinderloze echtpaar Gijs W. Scholten (1849-1930) en Julia B. Jordaan (1850-1931). Het echtpaar had in 1898 hun huis aan de markt in Enschede verkocht en overwoog zich aan de Brink in Deventer te vestigen. Na de verkoop kregen zij echter snel spijt, zodat zij genoodzaakt waren op korte termijn elders in Enschede een huis te huren. Opmerkelijk is ook de belangstelling van Julia Scholten-Jordaan voor fotografie, een bezigheid die aan het einde van de negentiende eeuw nog betrekkelijk weinig vrouwen beoefenden. Op 21 augustus 1897 schreef Clara aan Joan, die toen in Engeland verbleef:

𝘔𝘦𝘷𝘳. 𝘪𝘴 𝘥𝘳𝘶𝘬 𝘢𝘢𝘯 𝘩𝘦𝘵 𝘱𝘩𝘰𝘵𝘰𝘨𝘳𝘢𝘱𝘩𝘦𝘦𝘳𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘬𝘢𝘯 𝘻𝘪𝘫 𝘩𝘦𝘵 𝘯𝘶 𝘷𝘦𝘦𝘭 𝘮𝘰𝘰𝘪𝘦𝘳 𝘥𝘢𝘯 𝘷𝘦𝘳𝘭𝘦𝘥𝘦𝘯 𝘫𝘢𝘢𝘳; 𝘩𝘦𝘵 𝘪𝘴 𝘫𝘢𝘮𝘮𝘦𝘳 𝘥𝘢𝘵 𝘨𝘦 𝘩𝘦𝘵 𝘯𝘶 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘦𝘦𝘯𝘴 𝘵𝘦 𝘴𝘢𝘮𝘦𝘯 𝘥𝘰𝘦𝘯 𝘬𝘶𝘯𝘵, 𝘥𝘢𝘯 𝘻𝘰𝘶𝘥𝘵 𝘨𝘦 𝘩𝘦𝘵 𝘮𝘦𝘵𝘦𝘦𝘯 𝘨𝘰𝘦𝘥 𝘭𝘦𝘦𝘳𝘦𝘯.
`
Joans jongere broer Herman woonde later, toen hij de Nederlandsche School voor Nijverheid en Handel bezocht, ten huize van het bevriende echtpaar Scholten in Enschede.

𝐕𝐞𝐫𝐥𝐨𝐯𝐢𝐧𝐠𝐞𝐧 𝐞𝐧 𝐡𝐮𝐰𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐞𝐧 𝐛𝐢𝐧𝐧𝐞𝐧 𝐡𝐞𝐭 𝐬𝐨𝐜𝐢𝐚𝐥𝐞 𝐧𝐞𝐭𝐰𝐞𝐫𝐤

In Oldenzaal trok de familie onder meer op met de families Van Wulfften Palthe, Molkenboer en Stork. Joan werd nauwgezet op de hoogte gehouden van gebeurtenissen in die kring. De brieven vertellen over geboorten, huwelijken, overlijdens en verlovingen, maar laten soms ook zien hoe de schrijvers daarover dachten.

Zo schreef Annie, Joans jongste zus, op 19 april 1903 over de verbroken verloving van Johan Molkenboer:

𝘔𝘦𝘷𝘳𝘰𝘶𝘸 𝘻𝘢𝘭 𝘸𝘦𝘭 𝘣𝘭𝘪𝘫 𝘻𝘪𝘫𝘯, 𝘥𝘢𝘵 𝘩𝘦𝘵 𝘻𝘰𝘰𝘷𝘦𝘳 𝘪𝘴 𝘨𝘦𝘬𝘰𝘮𝘦𝘯. 𝘔𝘢𝘢𝘳 𝘥𝘢𝘵 𝘻𝘦 𝘥𝘢𝘢𝘳 4 𝘫𝘢𝘢𝘳 𝘰𝘷𝘦𝘳 𝘷𝘦𝘳𝘴𝘱𝘪𝘭𝘥 𝘩𝘦𝘣𝘣𝘦𝘯; 𝘦𝘦𝘯 𝘷𝘰𝘭𝘨𝘦𝘯𝘥𝘦 𝘬𝘦𝘦𝘳 𝘻𝘢𝘭 𝘩𝘪𝘫 𝘯𝘶 𝘸𝘦𝘭 𝘷𝘰𝘰𝘳𝘻𝘪𝘤𝘩𝘵𝘪𝘨𝘦𝘳 𝘻𝘪𝘫𝘯 !

Clara meldde diezelfde dag dat de verloving was verbroken ‘omdat ze zoo verschillend over godsdienst dachten’, maar voegde eraan toe dat dit volgens haar ‘wel niet de ware reden’ zou zijn. De brieven geven hier dus niet alleen een verklaring die in de familie rondging, maar ook Clara’s twijfel daaraan.

Ook verlovingen in het Enschedese textielmilieu komen voorbij. Harry Roelvink en Geertrui Stroink, een nichtje van het bevriende echtpaar Scholten, kwamen kort na de bekendmaking van hun verloving bij Clara op de thee en bezochten in Oldenzaal eveneens Diederich en Pauline Gelderman. Over de verloving van Laura Roessingh schreef Clara in 1897 dat Joan die vermoedelijk al in Tubantia had gelezen. Vervolgens voegde zij informatie toe die niet in de krant stond, namelijk:

𝘏𝘪𝘫 𝘪𝘴 𝘯𝘰𝘨 𝘧𝘢𝘮𝘪𝘭𝘪𝘦 𝘷𝘢𝘯 𝘩𝘢𝘢𝘳 𝘮𝘰𝘦𝘥𝘦𝘳.

𝐌𝐚𝐧𝐢𝐞𝐫𝐞𝐧 𝐞𝐧 𝐯𝐫𝐢𝐞𝐧𝐝𝐢𝐧𝐧𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐝𝐨𝐜𝐡𝐭𝐞𝐫𝐬

Voor de geboren Amsterdamse zal het hechte Enschedese familienetwerk een vreemde gewaarwording zijn geweest. De lat lag bij Clara in ieder geval hoog. In 1897 schreef zij aan haar zoon Joan in Engeland dat zij hoopte dat hij ‘een volmaakt gentleman’ zou worden en niet ‘zoo onverschillig voor manieren, als de menschen in Enschede en zooals men licht wordt als men niet met nette dames omgaat’.

Uit de brieven blijkt tevens met wie haar dochters omgingen. Onder hun vriendinnen bevonden zich een barones thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg en Saar van Steyn, dochter van de intendant van Paleis Het Loo. In 1902 ontving Annie, een van Clara’s dochters, een brief van Saar, die daarin vertelde dat zij met koningin Wilhelmina had geschaatst en de groeten overbracht.

𝐊𝐚𝐫𝐞𝐥 𝐌𝐮𝐥𝐥𝐞𝐫 𝐞𝐧 𝐝𝐞 𝐛𝐮𝐢𝐭𝐞𝐧𝐩𝐥𝐚𝐚𝐭𝐬𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭𝐞𝐧

Clara’s broer, architect Karel Joan Muller (1857–1942), komt geregeld in de correspondentie voor. Zijn werk in Twente en de jacht bracht hem in contact met verschillende fabrikantenfamilies. De brieven zijn daardoor ook interessant voor de bouwgeschiedenis van hun huizen.

Op 18 september 1902 schreef Clara aan Joan:

𝘖𝘰𝘮 𝘒𝘢𝘳𝘦𝘭 𝘩𝘦𝘦𝘧𝘵 𝘯𝘶 2 𝘷𝘪𝘭𝘭𝘢’𝘴 𝘪𝘯 𝘉𝘭𝘰𝘦𝘮𝘦𝘯𝘥𝘢𝘢𝘭, 𝘦𝘦𝘯 𝘸𝘪𝘯𝘬𝘦𝘭𝘩𝘶𝘪𝘴 𝘪𝘯 𝘈𝘮𝘴𝘵𝘦𝘳𝘥𝘢𝘮 𝘷𝘦𝘳𝘣𝘰𝘶𝘸𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘥𝘦 𝘷𝘪𝘭𝘭𝘢 𝘷𝘢𝘯 𝘓. 𝘷𝘢𝘯 𝘏𝘦𝘦𝘬; 𝘥𝘶𝘴 𝘯𝘰𝘨 𝘢𝘭 𝘷𝘦𝘦𝘭 𝘵𝘦 𝘥𝘰𝘦𝘯! 𝘝𝘢𝘯𝘮𝘪𝘥𝘥𝘢𝘨 𝘮𝘰𝘦𝘵 𝘩𝘪𝘫 𝘰𝘱 𝘥𝘦 𝘒𝘭𝘪𝘦𝘷𝘦𝘳𝘪𝘬 𝘬𝘰𝘮𝘦𝘯 𝘣𝘪𝘫 𝘙𝘪𝘤𝘩𝘢𝘳𝘥 [𝘷𝘢𝘯 𝘞𝘶𝘭𝘧𝘧𝘵𝘦𝘯] 𝘗𝘢𝘭𝘵𝘩𝘦 𝘥𝘪𝘦 𝘩𝘦𝘵 𝘩𝘶𝘪𝘴 𝘸𝘢𝘵 𝘨𝘳𝘰𝘰𝘵𝘦𝘳 𝘸𝘪𝘭 𝘮𝘢𝘬𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘻𝘪𝘫𝘯 𝘢𝘥𝘷𝘪𝘦𝘴 𝘷𝘳𝘢𝘢𝘨𝘵. 𝘖𝘰𝘬 𝘩𝘰𝘰𝘳𝘥𝘦 𝘪𝘬 𝘷𝘢𝘯 𝘚𝘤𝘩𝘰𝘭𝘵𝘦𝘯, 𝘥𝘢𝘵 𝘩𝘦𝘵 𝘩𝘶𝘪𝘴 𝘷𝘢𝘯 𝘏𝘢𝘳𝘳𝘺 𝘵𝘦𝘳 𝘒𝘶𝘪𝘭𝘦 𝘻𝘰𝘰 𝘨𝘰𝘦𝘥 𝘣𝘦𝘷𝘢𝘭𝘵, 𝘥𝘢𝘵 𝘍𝘳𝘪𝘵𝘴 𝘚𝘤𝘩𝘰𝘭𝘵𝘦𝘯 𝘯𝘦𝘵 𝘻𝘰𝘰 𝘦𝘦𝘯 𝘸𝘪𝘭 𝘣𝘰𝘶𝘸𝘦𝘯.

Met ‘de villa van L. van Heek’ wordt De Wiem aan de Hengelosestraat 40 in Enschede bedoeld, die Muller voor Ludwig van Heek ontwierp. Het huis van Harry ter Kuile is te identificeren als De Boekel, het in 1901 naar Mullers ontwerp gebouwde landhuis aan de Slaghekkeweg 18 in Lonneker.

De passage over Frits Scholten is bijzonder interessant. Zij legt vast dat hij in 1902 een huis wilde bouwen naar het voorbeeld van De Boekel. Waarschijnlijk betreft dit De IJzerhaar, de buitenplaats aan de Oldenzaalsestraat 700 die aan Muller wordt toegeschreven. De twee huizen vertonen zekere gelijkenis.

Ook de Palthetoren komt in de brieven voor. Op 7 juni 1903 logeerde Karel bij zijn zuster in Oldenzaal. Hij had het volgens Clara erg druk en ‘zucht er geweldig onder’. Zij vervolgde:

𝘏𝘪𝘫 𝘣𝘰𝘶𝘸𝘵 𝘰.𝘢. 𝘦𝘦𝘯 𝘵𝘰𝘳𝘦𝘯 𝘷𝘢𝘯 23 𝘮𝘦𝘵𝘦𝘳 𝘩𝘰𝘰𝘨 𝘷𝘰𝘰𝘳 𝘈𝘳𝘯𝘰𝘭𝘥 𝘗𝘢𝘭𝘵𝘩𝘦; 𝘸𝘢𝘵 𝘦𝘦𝘯 𝘥𝘸𝘢𝘢𝘴 𝘥𝘸𝘪𝘯𝘨 !

Clara doelde op het landhuis De Sprengenberg bij Haarle, dat Muller ontwierp voor Arnold A.W. van Wulfften Palthe. De toren kreeg later onder meer een functie als sterrenobservatorium.

𝐄𝐞𝐧 𝐄𝐧𝐠𝐞𝐥𝐬𝐞 𝐥𝐞𝐬 𝐢𝐧 𝐆𝐨𝐨𝐫

Een ander opmerkelijk bericht gaat over Derk Jan Bunschoten (1873–1947), die in 1901 directeur werd van de Twentsche Stoombleekerij in Goor. Hoewel hij in Delft had gestudeerd, had hij nog weinig ervaring in het buitenland opgedaan. Op 18 januari 1903 schreef Clara dat haar Engelse huisgenote of gouvernante Marion James naar Bunschoten in Goor zou gaan, omdat hij graag beter Engels wilde leren spreken.

Ook sport en reizen keren regelmatig terug. Er wordt geschreven over tennis en atletiek, terwijl Herman in de transcriptie wordt geprezen als speler van P.W. (Prinses Wilhelmina) in Enschede.

𝐃𝐞 𝐮𝐢𝐭𝐠𝐞𝐭𝐢𝐤𝐭𝐞 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐨𝐧𝐥𝐢𝐧𝐞

De correspondentie biedt een rijk en soms verrassend persoonlijk inkijkje in het leven van de familie Gelderman rond 1900. Tegelijkertijd bevat zij gegevens die van belang kunnen zijn voor onderzoek naar andere Twentse families, buitenplaatsen, architectuur, onderwijs en het sociale leven van de fabrikantenkring.

De circa tweehonderd uitgetikte brieven zijn te raadplegen via de online inventaris van het 𝐀𝐫𝐜𝐡𝐢𝐞𝐟 𝐓𝐰𝐞𝐧𝐭𝐬𝐞 𝐓𝐞𝐱𝐭𝐢𝐞𝐥𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐬, onder 𝐭𝐨𝐞𝐠𝐚𝐧𝐠𝐬𝐧𝐮𝐦𝐦𝐞𝐫 𝟏𝟕: 𝐃𝐢𝐠𝐢𝐭𝐚𝐥𝐞 𝐬𝐭𝐮𝐤𝐤𝐞𝐧 𝐚𝐟𝐤𝐨𝐦𝐬𝐭𝐢𝐠 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧.

– Wist u dat u in de online inventaris kunt zoeken op meerdere personen en onderwerpen, eventueel gecombineerd met geboorte- en overlijdensjaren en/of een periode? Ook kunt u de zoekresultaten filteren op periode of archief. Wilt u de inventaris van een specifiek archief bekijken? Selecteer dan in het hoofdscherm ‘Archiefoverzicht’.

– Clara Gelderman-Muller woonde met haar kinderen in villa De Haer in Oldenzaal (zie afbeelding). Meer weten over de familie Gelderman? Lees dan vooral Sociaal-economische geschiedenis van de textielfabriek H.P. Gelderman & Zonen van drs. Philip Gelderman. Dit boek is gratis te lezen op de website van de Gelderman Stichting.

𝐀𝐮𝐭𝐞𝐮𝐫: Derk Jordaan

𝐄𝐞𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬 𝐯𝐚𝐧 𝐃𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 𝐧𝐚𝐚𝐫 𝐙𝐰𝐢𝐭𝐬𝐞𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐢𝐧 𝟏𝟖𝟓𝟗- - - - - - -𝐈𝐧 𝐝𝐞𝐳𝐞 𝐯𝐚𝐤𝐚𝐧𝐭𝐢𝐞𝐩𝐞𝐫𝐢𝐨𝐝𝐞 𝐢𝐬 𝐡𝐞𝐭 𝐚𝐚𝐫𝐝𝐢𝐠 𝐨𝐦 𝐬𝐭𝐢𝐥 𝐭𝐞 𝐬...
03/08/2026

𝐄𝐞𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬 𝐯𝐚𝐧 𝐃𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 𝐧𝐚𝐚𝐫 𝐙𝐰𝐢𝐭𝐬𝐞𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐢𝐧 𝟏𝟖𝟓𝟗
- - - - - - -
𝐈𝐧 𝐝𝐞𝐳𝐞 𝐯𝐚𝐤𝐚𝐧𝐭𝐢𝐞𝐩𝐞𝐫𝐢𝐨𝐝𝐞 𝐢𝐬 𝐡𝐞𝐭 𝐚𝐚𝐫𝐝𝐢𝐠 𝐨𝐦 𝐬𝐭𝐢𝐥 𝐭𝐞 𝐬𝐭𝐚𝐚𝐧 𝐛𝐢𝐣 𝐫𝐞𝐢𝐳𝐞𝐧 𝐢𝐧 𝐞𝐞𝐧 𝐭𝐢𝐣𝐝 𝐰𝐚𝐚𝐫𝐢𝐧 𝐝𝐢𝐭 𝐧𝐨𝐠 𝐥𝐚𝐧𝐠 𝐧𝐢𝐞𝐭 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐞𝐞𝐧 𝐰𝐚𝐬 𝐰𝐞𝐠𝐠𝐞𝐥𝐞𝐠𝐝. 𝐈𝐧 𝐝𝐞 𝐧𝐞𝐠𝐞𝐧𝐭𝐢𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐞𝐞𝐮𝐰 𝐰𝐚𝐬 𝐞𝐞𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬 𝐝𝐨𝐨𝐫𝐠𝐚𝐚𝐧𝐬 𝐯𝐞𝐫𝐛𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧 𝐚𝐚𝐧 𝐞𝐞𝐧 𝐝𝐮𝐢𝐝𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤 𝐝𝐨𝐞𝐥, 𝐳𝐨𝐚𝐥𝐬 𝐡𝐚𝐧𝐝𝐞𝐥, 𝐨𝐩𝐥𝐞𝐢𝐝𝐢𝐧𝐠, 𝐟𝐚𝐦𝐢𝐥𝐢𝐞𝐛𝐞𝐳𝐨𝐞𝐤 𝐨𝐟 𝐡𝐞𝐫𝐬𝐭𝐞𝐥 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐠𝐞𝐳𝐨𝐧𝐝𝐡𝐞𝐢𝐝 𝐢𝐧 𝐞𝐞𝐧 𝐤𝐮𝐮𝐫𝐨𝐨𝐫𝐝. 𝐈𝐧 𝐝𝐞 𝐥𝐨𝐨𝐩 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐞𝐞𝐮𝐰 𝐫𝐚𝐚𝐤𝐭𝐞 𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫 𝐝𝐞 𝐦𝐞𝐞𝐫 𝐰𝐞𝐥𝐠𝐞𝐬𝐭𝐞𝐥𝐝𝐞 𝐛𝐮𝐫𝐠𝐞𝐫𝐢𝐣 𝐨𝐨𝐤 𝐡𝐞𝐭 𝐫𝐞𝐢𝐳𝐞𝐧 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐨𝐧𝐭𝐬𝐩𝐚𝐧𝐧𝐢𝐧𝐠 𝐠𝐞𝐥𝐞𝐢𝐝𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤 𝐦𝐞𝐞𝐫 𝐢𝐧 𝐳𝐰𝐚𝐧𝐠. 𝐕𝐨𝐨𝐫 𝐝𝐞 𝐤𝐨𝐦𝐬𝐭 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐬𝐩𝐨𝐨𝐫𝐰𝐞𝐠𝐞𝐧 𝐰𝐚𝐬 𝐫𝐞𝐢𝐳𝐞𝐧 𝐰𝐞𝐢𝐧𝐢𝐠 𝐜𝐨𝐦𝐟𝐨𝐫𝐭𝐚𝐛𝐞𝐥 𝐞𝐧 𝐯𝐨𝐨𝐫𝐚𝐥 𝐭𝐢𝐣𝐝𝐫𝐨𝐯𝐞𝐧𝐝. 𝐌𝐞𝐝𝐞 𝐯𝐚𝐧𝐰𝐞𝐠𝐞 𝐝𝐞 𝐥𝐚𝐧𝐠𝐞 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐝𝐮𝐮𝐫 𝐞𝐧 𝐝𝐞 𝐡𝐨𝐠𝐞 𝐤𝐨𝐬𝐭𝐞𝐧 𝐛𝐥𝐞𝐞𝐟 𝐦𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐚𝐤 𝐠𝐞𝐫𝐮𝐢𝐦𝐞 𝐭𝐢𝐣𝐝 𝐨𝐩 𝐝𝐞 𝐩𝐥𝐚𝐚𝐭𝐬 𝐯𝐚𝐧 𝐛𝐞𝐬𝐭𝐞𝐦𝐦𝐢𝐧𝐠. 𝐋𝐨𝐠𝐞𝐞𝐫𝐩𝐚𝐫𝐭𝐢𝐣𝐞𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐝𝐞𝐧 𝐝𝐚𝐚𝐫𝐝𝐨𝐨𝐫 𝐰𝐞𝐤𝐞𝐧 𝐝𝐮𝐫𝐞𝐧. 𝐓𝐨𝐜𝐡 𝐰𝐚𝐫𝐞𝐧 𝐞𝐫 𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫𝐧𝐞𝐦𝐞𝐧𝐝𝐞 𝐫𝐞𝐢𝐳𝐢𝐠𝐞𝐫𝐬 𝐝𝐢𝐞 𝐡𝐞𝐭 𝐨𝐧𝐠𝐞𝐦𝐚𝐤 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐥𝐢𝐞𝐟 𝐧𝐚𝐦𝐞𝐧 𝐨𝐦 𝐯𝐫𝐞𝐞𝐦𝐝𝐞 𝐬𝐭𝐫𝐞𝐤𝐞𝐧 𝐭𝐞 𝐛𝐞𝐳𝐨𝐞𝐤𝐞𝐧. 𝐄𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐡𝐞𝐧 𝐰𝐚𝐬 𝐝𝐞 𝐣𝐨𝐧𝐠𝐞 𝐃𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 𝐮𝐢𝐭 𝐎𝐥𝐝𝐞𝐧𝐳𝐚𝐚𝐥, 𝐝𝐢𝐞 𝐢𝐧 𝐝𝐞 𝐳𝐨𝐦𝐞𝐫 𝐯𝐚𝐧 𝟏𝟖𝟓𝟗 𝐞𝐞𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬 𝐧𝐚𝐚𝐫 𝐙𝐰𝐢𝐭𝐬𝐞𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫𝐧𝐚𝐦. 𝐃𝐢𝐞 𝐳𝐨𝐦𝐞𝐫 𝐬𝐩𝐞𝐞𝐥𝐝𝐞 𝐨𝐨𝐤 𝐝𝐞 𝐄𝐧𝐬𝐜𝐡𝐞𝐝𝐞𝐬𝐞 𝐟𝐚𝐛𝐫𝐢𝐤𝐚𝐧𝐭 𝐇𝐞𝐧𝐝𝐫𝐢𝐤 𝐉𝐚𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐇𝐞𝐞𝐤 (𝟏𝟖𝟏𝟒–𝟏𝟖𝟕𝟐) 𝐦𝐞𝐭 𝐝𝐞 𝐠𝐞𝐝𝐚𝐜𝐡𝐭𝐞 𝐝𝐢𝐭 𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐭𝐞 𝐛𝐞𝐳𝐨𝐞𝐤𝐞𝐧. 𝐃𝐞 𝐧𝐞𝐠𝐞𝐧𝐭𝐢𝐞𝐧𝐣𝐚𝐫𝐢𝐠𝐞 𝐃𝐢𝐞𝐝𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐆𝐞𝐥𝐝𝐞𝐫𝐦𝐚𝐧 𝐤𝐥𝐨𝐦 𝐝𝐚𝐚𝐫𝐨𝐩 𝐢𝐧 𝐝𝐞 𝐩𝐞𝐧 𝐞𝐧 𝐝𝐞𝐞𝐥𝐝𝐞 𝐮𝐢𝐭𝐯𝐨𝐞𝐫𝐢𝐠 𝐳𝐢𝐣𝐧 𝐫𝐞𝐢𝐬𝐞𝐫𝐯𝐚𝐫𝐢𝐧𝐠𝐞𝐧 𝐦𝐞𝐭 𝐡𝐞𝐦. 𝐙𝐢𝐣𝐧 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐟 𝐯𝐨𝐥𝐠𝐭 𝐡𝐢𝐞𝐫𝐨𝐧𝐝𝐞𝐫. 𝐃𝐞 𝐨𝐨𝐫𝐬𝐩𝐫𝐨𝐧𝐤𝐞𝐥𝐢𝐣𝐤𝐞 𝐛𝐫𝐢𝐞𝐟 𝐤𝐮𝐧𝐭 𝐮 𝐝𝐢𝐠𝐢𝐭𝐚𝐚𝐥 𝐫𝐚𝐚𝐝𝐩𝐥𝐞𝐠𝐞𝐧 𝐯𝐢𝐚 𝐨𝐧𝐳𝐞 𝐰𝐞𝐛𝐬𝐢𝐭𝐞.

𝘿𝙚 𝙛𝙖𝙢𝙞𝙡𝙞𝙚 𝙂𝙚𝙡𝙙𝙚𝙧𝙢𝙖𝙣 𝙞𝙣 𝙊𝙡𝙙𝙚𝙣𝙯𝙖𝙖𝙡

In het voorjaar van 1817 vestigde Philippus Johannes Gelderman zich met zijn gezin vanuit Gildehaus in Oldenzaal. Hij was werkzaam als katoenspinner en werd later ook eigenaar van een handweverij. Zijn zoon Hermannus Philippus Gelderman (1808–1888) bouwde de textielactiviteiten verder uit. In 1865 associeerde hij zich met zijn zoons – waaronder voornoemde Diederich – in de firma H.P. Gelderman & Zonen.

Daarnaast richtte Hermannus Philippus Gelderman in 1860 samen met Charles Theodorus Stork en Christoffel Willem Eekhout de katoenspinnerij Gelderman, Stork & Eekhout in Oldenzaal op. Ook de staatsman Johan Rudolph Thorbecke nam als commanditair of stil vennoot in deze onderneming deel. Als ‘blijk mijner erkentelijkheid’ stuurde Gelderman hem in oktober 1860 een korhoen.

De spinnerij werd in 1862 in bedrijf gesteld, juist tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog van 1861–1865. Door het wegvallen van een groot deel van de Amerikaanse katoenaanvoer ontstond katoenschaarste, waardoor de grondstof kostbaar werd. Hoewel H.P. Gelderman zelf voordeel had van de grote katoenvoorraden die hij gewoonlijk aanhield, had de nieuwe spinnerij het in haar eerste jaren moeilijk en werden aanzienlijke verliezen geleden.

Binnen het overwegend katholieke Oldenzaal vormden de protestanten, waaronder de familie Gelderman, een betrekkelijk kleine minderheid. De negentiende-eeuwse huwelijkspartners werden daarom veelal buiten de stad (en regio) gezocht. Opvallend is dat zij in die eeuw ook nauwelijks huwden binnen het protestantse Twentse textielmilieu. Een uitzondering vormde Arnold Willem Gelderman, die in 1868 trouwde met een dochter van de inmiddels overleden burgemeester en fabrikant Christoffel Willem Eekhout. Pas in de twintigste eeuw kwamen door huwelijken de eerste directe familiebanden met de ander Twentse textielfamilies tot stand (Blijdenstein en Jannink).

Hoewel zulke huwelijksverbindingen in de negentiende eeuw schaars waren, onderhielden de Geldermans wel degelijk nauwe zakelijke en vriendschappelijke contacten met andere Twentse fabrikantenfamilies. Ook op politiek gebied konden zij het goed met elkaar vinden. In het Archief Twentse Textielfamilies bevinden zich tal van documenten die licht werpen op hun onderlinge contacten en op het reilen en zeilen van de familie Gelderman.

Verscheidene archiefstukken getuigen bijvoorbeeld van de concurrentiestrijd tussen H.P. Gelderman & Zonen en D. & J.H. ter Horst in Rijssen. Beide ondernemingen legden zich toe op de vervaardiging van juteartikelen, waaronder koffiezakken voor Nederlands-Indië. Gelderman was daarnaast een concurrent van Van Heek & Co., ‘in drills vooral’, zoals Arnold Ledeboer in 1884 aan zijn broer Bram schreef. Bram Ledeboer, firmant van Van Heek & Co., was niet alleen een concurrent, maar tevens een goede vriend van Diederich Gelderman.

Die vriendschappelijke contacten bleven niet tot Twente beperkt. In Engeland sprak Diederich meermaals af met de broers Arnold en Bernard Ledeboer, die daar aan het hoofd stonden van een katoendrukkerij in Lancashire. In 1884 bezocht Diederich verschillende Engelse textiel- en machinefabrikanten in verband met een voorgenomen uitbreiding van de fabriek in Oldenzaal. ‘Over machinerie hebben woensdagavond niet gesproken; hij droomde al van niets anders & was er suf van’, schreef Arnold Ledeboer aan zijn broer Bram in Enschede.

Zeven jaar later berichtte ook hun neef Hennie van Heek aan zijn vader over de fabrieksuitbreidingen bij onder andere Gelderman. ‘Wanneer denkt u hier aan het bouwen?’, vroeg hij. ‘Dat zoude hier van onberekenbaar nut en voordeel zijn.’ De ontwikkelingen bij concurrerende bedrijven werden kennelijk met belangstelling gevolgd en konden aanleiding geven om ook in de eigen fabrieken tot uitbreiding en modernisering over te gaan.

De grondslag voor de vriendschappen tussen de Geldermans en verschillende Enschedese fabrikantenzonen werd mede gelegd in Deventer. In de jaren vijftig van de negentiende eeuw bezochten zij daar het gymnasium en woonden sommigen onder hetzelfde dak, onder meer bij de onderwijzer Levenkamp. Het was tussen de tieners overigens niet altijd pais en vree. Zo schreef Willem Stroink dat hij een jongere broer van Diederich brutaal vond en vreesde dat diens vader nog heel wat met hem te stellen zou krijgen.

In een latere generatie verschoof de opleiding van de Twentse fabrikantenzonen grotendeels van Deventer naar de Nederlandsche School voor Nijverheid en Handel in Enschede. Ook Hermannus Philippus ‘Hampa’ Gelderman (1870–1946) volgde daar onderwijs. Hij werd zelfs toegelaten tot de Enschedese club ’t Goorhuuske en was daardoor geregeld in de stad te vinden.

Het kwam weleens voor dat Hampa de laatste trein naar Oldenzaal miste. In dat geval kon stalhouder Van der Lande uitkomst bieden. Volgens een overgeleverde anekdote verscheen Hampa op een nacht voor diens gesloten deur en riep: ‘Ik bin Gelderman oet Oldenzel en wil noar hoes.’ Na enige tijd ging boven een raam open, waaruit een hoofd met slaapmuts tevoorschijn kwam. Van der Lande antwoordde: ‘En ik bin Van der Lande en blif in bed.’

𝙊𝙣𝙩𝙢𝙤𝙚𝙩𝙞𝙣𝙜𝙚𝙣 𝙞𝙣 𝙗𝙪𝙞𝙩𝙚𝙣𝙡𝙖𝙣𝙙𝙨𝙚 𝙠𝙪𝙪𝙧𝙤𝙤𝙧𝙙𝙚𝙣

Ook buiten Nederland liepen de leden van de Twentse fabrikantenfamilies elkaar geregeld tegen het lijf. Naast de genoemde ontmoetingen in Engeland gebeurde dat ook in Duitse kuur- en badplaatsen.

Uit een brief van Herman Blijdenstein blijkt dat hij in mei 1859 de heer Gelderman met zijn vrouw, zoon en dochter in de schouwburg van Hannover zag. Op 27 mei vond daar een feestvoorstelling plaats ter gelegenheid van de verjaardag van koning George V van Hannover. Blijdenstein herkende de zoon van Gelderman nog uit zijn studietijd in Deventer, al was deze door de doeken en sjaals die hij droeg moeilijk herkenbaar. De jongeman had last van zijn klieren en was met zijn ouders onderweg naar Oeynhausen, waar hij een badkuur zou volgen.
Een ander voorbeeld dateert uit de zomer van 1881. Keetje Ledeboer-Cort van der Linden ontmoette toen het gezin van Arnold Gelderman in Lippspringe, eveneens een bekend Duits kuuroord.

In de zomer van 1889 trof de 26-jarige Bernard van Heek Diederich Gelderman en diens gezin in Wiesbaden. ‘U kunt niet denken wat dit prettige lui zijn, overal inviteeren ze mij voor & doen me al het mogelijke ten plezier’, schreef Bernard opgewekt aan zijn ouders. Hij ontmoette de Geldermans vrijwel dagelijks en maakte met hen tochtjes naar o.a. een dorpje aan de Rijn en naar het luchtkuuroord Schlangenbad, met zijn ‘prachtige villa’s in een nauw dal tusschen de bergen’.

𝙃𝙚𝙩 𝙧𝙚𝙞𝙨𝙫𝙚𝙧𝙨𝙡𝙖𝙜 𝙫𝙖𝙣 𝘿𝙞𝙚𝙙𝙚𝙧𝙞𝙘𝙝 𝙂𝙚𝙡𝙙𝙚𝙧𝙢𝙖𝙣

Diederich Gelderman (1840–1907) bracht op 25 augustus 1859 uitvoerig verslag van zijn Zwitserse reis uit aan Hendrik Jan van Heek. Van Heek was een oom van de hiervoor genoemde Bernard en Hennie van Heek en van de broers Ledeboer.

De spoorwegen maakten een dergelijke reis juist in deze jaren aanzienlijk eenvoudiger. Sinds 1856 was Salzbergen via Rheine aangesloten op het verder naar het zuiden lopende Duitse spoorwegnet. Twente zelf kreeg echter pas in 1865 een spoorverbinding met Salzbergen. Diederich moest het eerste gedeelte van zijn reis dus nog over de weg afleggen, waarna hij vanuit Salzbergen tot Zwitserland per trein kon reizen.

Oldenzaal, 25 augustus 1859

Waarde Heer!

Ik verneem van Vader dat UEd. plan heeft om een reis naar Zwitserland te maken en van mij daarvoor enige inlichtingen wenste te bekomen, die ik u gaarne zo goed mogelijk wil mededelen. Ik geloof dat het beste zal zijn om U eerst onze reis te beschrijven en naderhand terug te komen op dat wat wij beter anders hadden kunnen doen.

Wij hebben de gehele toer juist in 14 dagen gedaan. Maandag 18 juli gingen wij om 1½ uur op het spoor te Salzbergen en kwamen, na drie dagen altijd doorgespoord te hebben, des avonds over Bazel te Bern. Bern is als stad niet bijzonder, doch heeft men van hier het eerste uitzicht op de schitterende sneeuwtoppen van de Alpen. Bezienswaardig zijn het Bondspaleis, de Münsterstrasse en de berengroeve. Des middags om ongeveer twee uur spoorden wij naar Thun, waar wij tot de volgende morgen bleven. Thun is een waar paradijs, en wij hadden hier minstens een dag langer moeten verwijlen.

De stoomboot bracht ons de andere morgen over het Thunermeer naar Unterseen, waar wij een rijtuig namen voor de gehele dag. In Interlaken hielden wij ons nog een ogenblik op, waarvan de ligging zeer prachtig is, alsmede de verdere weg van daar tot Lauterbrunnen; overal even woest en stout. In Lauterbrunnen ziet men de waterval, de Staubbach genaamd, die zeer mooi is en, doordien hij hoog valt (925 voeten), bijna in stof verandert.

Des middags om 4 uur kwamen wij in Grindelwald, welke plaats veel bezocht wordt, omdat men hier vlak bij, ja zelfs in de gletsjer kan komen. Deze gletsjers zijn het vreemdste wat men in Zwitserland ontmoet en men kan zich daarvan geen goed denkbeeld maken alvorens dezelve gezien te hebben. Men wandelt eerst door schone landerijen en tuinen en treedt dan plotseling in deze wereld van ijs, hetgeen waarlijk op ieder een treffende indruk moet maken.

Van hier gingen wij de volgende morgen te paard over de Scheideck (6000 voeten hoog) naar Meiringen en, ofschoon dit een vermoeiende toer is, wordt dezelve door al het schone wat men hier ziet ruimschoots beloond. De volgende morgen wandelden wij over de berg Brunig naar Lungern, van waar wij ons lieten brengen naar Alpnacht en van daar per stoomboot over het Vierwaldtstädtermeer naar Luzern.

Deze plaats is niet bezienswaardig en, doordien het regenachtig weer was en wij de Rigi niet konden beklimmen, maakten wij ons spoedig op weg naar Zürich. Deze plaats is heerlijk, vooral wat haar ligging betreft, en men doet er het best aan hier enige dagen te blijven, want men kan waarlijk nergens gaan waar het aangenamer en schoner is.

Van hier gingen wij, na enige dagen in de fabrieksdistricten doorgebracht te hebben, naar Schaffhausen, waar wij met zeer veel genoegen de Rijnval bezichtigden en vervolgens de reis naar huis weer aanvaardden.

Doordien wij weinig tijd voor onze reis bepaald hadden, geloof ik dat wij de toer zeer goed genomen hebben, maar indien u dezelfde route wilt nemen, raad ik u aan om enige dagen langer in Thun, Interlaken en Zürich te blijven. Ook geloof ik nog dat het beter geweest was dat wij de weg van Lauterbrunnen naar Grindelwald, in plaats van met het rijtuig, te paard over de Wengern Alpen hadden gedaan.

Bijgaand zend ik u een gids die, zoals UEd. zien zult, nogal uitvoerig is, en sta ik u dezelve gaarne voor deze reis af.
Mocht ik nog over het een of ander kunnen informeren, dan ben ik daartoe steeds gaarne bereid.

UEd. een genoegelijke reis toewensende, noem ik mij met de meeste hoogachting,

UEd. Dw. Dien.
D. Gelderman

- - - - - - -

𝚅𝚘𝚘𝚛 𝚍𝚒𝚝 𝚊𝚛𝚝𝚒𝚔𝚎𝚕 𝚒𝚜 𝚐𝚎𝚋𝚛𝚞𝚒𝚔𝚝 𝚐𝚎𝚖𝚊𝚊𝚔𝚝 𝚟𝚊𝚗 𝚎𝚎𝚗 𝚊𝚊𝚗𝚝𝚊𝚕 𝚐𝚎𝚍𝚒𝚐𝚒𝚝𝚊𝚕𝚒𝚜𝚎𝚎𝚛𝚍𝚎 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚟𝚎𝚗 𝚞𝚒𝚝 𝚑𝚎𝚝 𝙰𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝚃𝚠𝚎𝚗𝚝𝚜𝚎 𝚃𝚎𝚡𝚝𝚒𝚎𝚕𝚏𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚜 (𝙰𝚃𝚃), 𝙴𝚗𝚜𝚌𝚑𝚎𝚍𝚎. 𝚄 𝚔𝚞𝚗𝚝 𝚍𝚎𝚣𝚎 𝚜𝚝𝚞𝚔𝚔𝚎𝚗 𝚒𝚗𝚖𝚒𝚍𝚍𝚎𝚕𝚜 𝚟𝚒𝚊 𝚘𝚗𝚣𝚎 𝚠𝚎𝚋𝚜𝚒𝚝𝚎 𝚒𝚗𝚣𝚒𝚎𝚗:
- 𝙰𝚃𝚃, 𝚝𝚘𝚎𝚐.𝚗𝚛. 𝟹 𝚂𝚝𝚞𝚔𝚔𝚎𝚗 𝚊𝚏𝚔𝚘𝚖𝚜𝚝𝚒𝚐 𝚞𝚒𝚝 𝚑𝚎𝚝 𝚋𝚎𝚍𝚛𝚒𝚓𝚏𝚜𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝚅𝚊𝚗 𝙷𝚎𝚎𝚔 & 𝙲𝚘, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟹𝟽𝟺𝟶, 𝙱𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙳. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚊𝚊𝚗 𝙷.𝙹. 𝚅𝚊𝚗 𝙷𝚎𝚎𝚔, 𝙾𝚕𝚍𝚎𝚗𝚣𝚊𝚊𝚕 𝟸𝟻 𝚊𝚞𝚐𝚞𝚜𝚝𝚞𝚜 𝟷𝟾𝟻𝟿.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟽 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝚃𝚎𝚛 𝙷𝚘𝚛𝚜𝚝, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟿𝟹𝟿, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙹. 𝚝𝚎𝚛 𝙷𝚘𝚛𝚜𝚝 𝚊𝚊𝚗 𝚣𝚒𝚓𝚗 𝚋𝚛𝚘𝚎𝚛𝚜, 𝚂𝚗𝚎𝚎𝚔 𝟸𝟿 𝚖𝚎𝚒 𝟷𝟾𝟼𝟿
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟻 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟺𝟻𝟹, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙷.𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛 𝚊𝚊𝚗 𝚣𝚒𝚓𝚗 𝚋𝚛𝚘𝚎𝚛 𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝟸𝟻 𝚏𝚎𝚋𝚛𝚞𝚊𝚛𝚒 𝟷𝟾𝟾𝟺.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟻 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟸𝟷𝟼, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙳. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚊𝚊𝚗 𝚍𝚎 𝚠𝚎𝚍𝚞𝚠𝚎 𝙰.𝙵.𝙲. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛-𝙷𝚊𝚛𝚝𝚞𝚗𝚐, 𝟷𝟷 𝚓𝚊𝚗𝚞𝚊𝚛𝚒 𝟷𝟾𝟿𝟽.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟻 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟸𝟸𝟾, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙹.𝙱. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛 𝚊𝚊𝚗 𝙷.𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝟿 𝚓𝚞𝚕𝚒 𝟷𝟾𝟾𝟷.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟻 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟺𝟻𝟹, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙷.𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛 𝚊𝚊𝚗 𝚣𝚒𝚓𝚗 𝚋𝚛𝚘𝚎𝚛 𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝟸𝟿 𝚏𝚎𝚋𝚛𝚞𝚊𝚛𝚒 𝟷𝟾𝟾𝟺.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟺 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙹𝚊𝚗𝚗𝚒𝚗𝚔, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟷𝟻, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙷.𝙹.𝙴. 𝚅𝚊𝚗 𝙷𝚎𝚎𝚔 𝚊𝚊𝚗 𝚣𝚒𝚓𝚗 𝚟𝚊𝚍𝚎𝚛 𝚎𝚗 𝚣𝚞𝚜 𝚃𝚒𝚗𝚒, 𝙱𝚘𝚎𝚔𝚎𝚕𝚘 𝟸𝟷 𝚓𝚞𝚕𝚒 𝟷𝟾𝟿𝟷.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟻 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟷𝟿𝟷, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙷.𝙶. 𝙱𝚕𝚒𝚓𝚍𝚎𝚗𝚜𝚝𝚎𝚒𝚗 𝙹.𝙱.𝚣𝚗 𝚊𝚊𝚗 𝙰. 𝙻𝚎𝚍𝚎𝚋𝚘𝚎𝚛, 𝙷𝚊𝚗𝚗𝚘𝚟𝚎𝚛 𝟷 𝚓𝚞𝚗𝚒 𝟷𝟾𝟻𝟿.
- 𝙰𝚃𝚃, 𝟺 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝙹𝚊𝚗𝚗𝚒𝚗𝚔, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟷𝟾, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙹.𝙱. 𝚅𝚊𝚗 𝙷𝚎𝚎𝚔 𝚊𝚊𝚗 𝚣𝚒𝚓𝚗 𝚘𝚞𝚍𝚎𝚛𝚜, 𝚆𝚒𝚎𝚜𝚋𝚊𝚍𝚎𝚗 𝟹𝟶 𝚓𝚞𝚕𝚒 𝟷𝟾𝟾𝟿.

𝙾𝚟𝚎𝚛𝚒𝚐𝚎 𝚋𝚛𝚘𝚗𝚗𝚎𝚗:
- 𝙽𝚊𝚝𝚒𝚘𝚗𝚊𝚊𝚕 𝙰𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏, 𝙳𝚎𝚗 𝙷𝚊𝚊𝚐; 𝟸.𝟸𝟷.𝟷𝟼𝟷 𝙵𝚊𝚖𝚒𝚕𝚒𝚎𝚊𝚛𝚌𝚑𝚒𝚎𝚏 𝚃𝚑𝚘𝚛𝚋𝚎𝚌𝚔𝚎, 𝚒𝚗𝚟.𝚗𝚛. 𝟽𝟷, 𝚋𝚛𝚒𝚎𝚏 𝚟𝚊𝚗 𝙷.𝙿. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚊𝚊𝚗 𝚍𝚛. 𝙹.𝚁. 𝚃𝚑𝚘𝚛𝚋𝚎𝚌𝚔𝚎, 𝙾𝚕𝚍𝚎𝚗𝚣𝚊𝚊𝚕 𝟷𝟺 𝚘𝚔𝚝𝚘𝚋𝚎𝚛 𝟷𝟾𝟼𝟶.
- 𝚆𝚒𝚕𝚝 𝚞 𝚖𝚎𝚎𝚛 𝚠𝚒𝚕𝚕𝚎𝚗 𝚠𝚎𝚝𝚎𝚗 𝚘𝚟𝚎𝚛 𝚍𝚎 𝚝𝚎𝚡𝚝𝚒𝚎𝚕𝚏𝚒𝚛𝚖𝚊 𝙷.𝙿. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 & 𝚉𝚘𝚗𝚎𝚗 𝚝𝚎 𝙾𝚕𝚍𝚎𝚗𝚣𝚊𝚊𝚕? 𝙾𝚙 𝚍𝚎 𝚠𝚎𝚋𝚜𝚒𝚝𝚎 𝚟𝚊𝚗 𝚍𝚎 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚂𝚝𝚒𝚌𝚑𝚝𝚒𝚗𝚐 𝚔𝚞𝚗𝚝 𝚞 𝚑𝚎𝚝 𝚒𝚗 𝟸𝟶𝟷𝟾 𝚟𝚎𝚛𝚜𝚌𝚑𝚎𝚗𝚎𝚗 𝚋𝚘𝚎𝚔 '𝙶𝚎𝚜𝚌𝚑𝚒𝚎𝚍𝚎𝚗𝚒𝚜 𝚟𝚊𝚗 𝚍𝚎 𝚝𝚎𝚡𝚝𝚒𝚎𝚕𝚏𝚊𝚋𝚛𝚒𝚎𝚔 𝙷.𝙿. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 & 𝚉𝚘𝚗𝚎𝚗 𝚒𝚗 𝙾𝚕𝚍𝚎𝚗𝚣𝚊𝚊𝚕' 𝚟𝚊𝚗 𝚍𝚛𝚜. 𝙿𝚑.𝙹. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚕𝚎𝚣𝚎𝚗.

𝚅𝚎𝚛𝚊𝚗𝚝𝚠𝚘𝚘𝚛𝚍𝚒𝚗𝚐 𝚊𝚏𝚋𝚎𝚎𝚕𝚍𝚒𝚗𝚐𝚎𝚗:
- 𝙴𝚎𝚗 𝚍𝚛𝚒𝚎𝚕𝚞𝚒𝚔 𝚖𝚎𝚝 𝚊𝚏𝚋𝚎𝚎𝚕𝚍𝚒𝚗𝚐𝚎𝚗 𝚟𝚊𝚗 𝙱𝚎𝚛𝚗, 𝚉ü𝚛𝚒𝚌𝚑 𝚎𝚗 𝚂𝚌𝚑𝚊𝚏𝚏𝚑𝚊𝚞𝚜𝚎𝚗 𝚘𝚖𝚜𝚝𝚛𝚎𝚎𝚔𝚜 𝟷𝟾𝟼𝟶, 𝚍𝚘𝚘𝚛 𝙳𝚎𝚎𝚟𝚒𝚍 𝙰𝙸 𝚐𝚎𝚐𝚎𝚗𝚎𝚛𝚎𝚎𝚛𝚍 𝚘𝚙 𝚋𝚊𝚜𝚒𝚜 𝚟𝚊𝚗 𝚋𝚎𝚜𝚝𝚊𝚊𝚗𝚍𝚎 𝚊𝚏𝚋𝚎𝚎𝚕𝚍𝚒𝚗𝚐𝚎𝚗, 𝟸𝟶𝟸𝟼.
- 𝙷𝚎𝚝 𝚙𝚘𝚛𝚝𝚛𝚎𝚝 𝚟𝚊𝚗 𝙳𝚒𝚎𝚍𝚎𝚛𝚒𝚌𝚑 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚒𝚜 𝚊𝚏𝚔𝚘𝚖𝚜𝚝𝚒𝚐 𝚞𝚒𝚝 𝚑𝚎𝚝 𝚟𝚘𝚘𝚛𝚗𝚘𝚎𝚖𝚍𝚎 𝚋𝚘𝚎𝚔 '𝙳𝚎 𝚝𝚎𝚡𝚝𝚒𝚎𝚕𝚏𝚊𝚋𝚛𝚒𝚎𝚔 𝙷.𝙿. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 & 𝚉𝚘𝚗𝚎𝚗' 𝚟𝚊𝚗 𝚍𝚛𝚜. 𝙿𝚑.𝙹. 𝙶𝚎𝚕𝚍𝚎𝚛𝚖𝚊𝚗 𝚞𝚒𝚝 𝟸𝟶𝟷𝟾.

- - - - - - -

Auteur: Derk Jordaan

Adres

Zonnebeekweg 114
Enschede
7546RH

Meldingen

Wees de eerste die het weet en laat ons u een e-mail sturen wanneer Archief Twentse Textielfamilies nieuws en promoties plaatst. Uw e-mailadres wordt niet voor andere doeleinden gebruikt en u kunt zich op elk gewenst moment afmelden.

Contact Opnemen Met De Organisatie

Stuur een bericht naar Archief Twentse Textielfamilies:

Snelkoppelingen

Delen