30/08/2026
SUNGAI SEBAGAI METAFORA UNTUK MALAYSIA
Ada sesuatu tentang sungai yang saya fikir boleh menjadi cara yang berguna untuk kita memahami Malaysia, khususnya ketika kita menyambut Hari Merdeka. Sungai tidak mengenali sempadan yang dilukis oleh manusia merentasi sesuatu landskap. Ia tidak tahu di mana sebuah daerah berakhir dan daerah yang lain bermula, di mana bidang kuasa sesebuah pihak berkuasa tempatan bermula atau berakhir, atau di mana sempadan negeri telah dilukis pada peta. Air mengalir mengikut sifat muka bumi, dan apa yang berlaku di hulu akhirnya menjadi realiti bagi mereka yang tinggal di hilir.
Mungkin Malaysia juga begitu.
Kita membahagikan diri kita kepada negeri, daerah, kawasan pilihan raya, komuniti etnik, komuniti agama, kelas ekonomi dan kelompok politik. Kita mewujudkan institusi dan bidang kuasa untuk mengurus bahagian-bahagian yang berbeza dalam negara, dan semuanya mempunyai tempat serta fungsinya. Tetapi di sebalik semua pembahagian ini, kita tetap saling terhubung melalui sistem yang tidak mengenali sempadan yang kita cipta. Apa yang berlaku di satu bahagian Malaysia akhirnya akan memberi kesan kepada bahagian Malaysia yang lain, sama ada kita mengakui hubungan itu atau tidak.
Hal ini amat jelas dalam soal sungai. Jika seseorang mencemarkan sungai di hulu, mereka yang tinggal di hilir tidak mempunyai pilihan sama ada mahu menerima pencemaran itu atau tidak. Mereka hanya menerima apa yang sampai kepada mereka. Mereka menerima air yang tiba di hadapan rumah mereka, membawa bersamanya segala yang telah berlaku di hulu. Begitu juga dengan banjir, pemendapan kelodak, penebangan hutan dan kemerosotan ekosistem. Apa yang dilakukan oleh sesebuah komuniti di hulu menjadi realiti alam sekitar bagi komuniti yang lain di hilir.
Namun, ini bukan sekadar pengajaran tentang alam sekitar. Ia juga merupakan pengajaran tentang kewarganegaraan dan pembinaan negara.
Keputusan yang korup pada hari ini boleh mewujudkan kos yang terpaksa ditanggung oleh rakyat selama berpuluh-puluh tahun. Pembangunan yang dirancang dengan buruk di hulu boleh menyebabkan banjir di hilir. Kemusnahan hutan boleh menjejaskan keselamatan air jauh dari tempat pokok-pokok itu ditebang. Sesuatu dasar yang mengukuhkan ketidaksamaan boleh menghasilkan kesan sosial untuk beberapa generasi. Institusi yang dilemahkan hari ini mungkin menjadi beban kepada rakyat yang tidak mempunyai sebarang peranan dalam melemahkannya. Dalam setiap keadaan ini, akhirnya ada seseorang di hilir yang terpaksa mewarisi akibat daripada keputusan yang dibuat di hulu.
Kita semua berada di hilir daripada keputusan orang lain, dan akan sentiasa ada orang lain yang berada di hilir daripada keputusan yang kita buat.
Sebab itulah saya fikir kita perlu melihat Malaysia sebagai sebuah lembangan sungai, bukannya sekadar himpunan wilayah dan komuniti. Sesebuah sungai tidak boleh difahami hanya dengan melihat bahagian air yang berada di hadapan kita. Jika kita mahu memahami mengapa sungai itu tercemar, mengapa ia sering dilanda banjir, mengapa biodiversitinya semakin berkurangan atau mengapa ekosistemnya gagal berfungsi, kita perlu melihat ke hulu. Kita perlu memahami keseluruhan lembangan sungai dan hubungan antara bahagian-bahagiannya.
Mungkin kita juga patut melakukan perkara yang sama terhadap masalah negara kita. Kita sering menangani masalah pada titik di mana masalah itu menjadi kelihatan, bukannya menjejaki kembali puncanya ke tempat ia bermula. Kita melihat sungai yang tercemar dan bercakap tentang membersihkan sungai, tetapi mungkin kita juga perlu bertanya apa yang sedang berlaku di hulu. Kita melihat ketidaksamaan dan bertanya bagaimana kekayaan boleh diagihkan semula, tetapi mungkin kita juga perlu bertanya apakah struktur dan insentif yang sebenarnya menghasilkan ketidaksamaan itu sejak awal. Kita melihat kegagalan institusi dan bertanya siapa yang patut dihukum, tetapi mungkin kita juga perlu bertanya apakah yang membolehkan institusi tersebut menjadi terjejas pada mulanya.
Sungai mengajar kita untuk melihat ke hulu.
Ia juga mengajar kita sesuatu tentang kepelbagaian. Malaysia bukan satu aliran yang seragam. Ia merupakan sebuah sistem anak-anak sungai, yang masing-masing mempunyai watak, sejarah dan sumbangan tersendiri kepada keseluruhannya. Persekutuan Tanah Melayu, Sabah dan Sarawak tidak memasuki Malaysia dengan sejarah, budaya, landskap atau keadaan politik yang sama. Begitu juga komuniti kita. Kita tidak perlu menjadi serupa untuk menjadi sebahagian daripada negara yang sama, sebagaimana sungai tidak perlu menghapuskan anak-anak sungainya untuk menjadi satu sungai.
Malah, sungai itu wujud kerana anak-anak sungainya.
Mungkin ini cara yang lebih baik untuk kita memahami perpaduan. Perpaduan tidak semestinya bermaksud keseragaman. Ia boleh bermaksud hubungan. Ia boleh bermaksud komuniti yang berbeza mengekalkan identiti masing-masing sambil mengakui bahawa masa depan mereka saling berkait dengan masa depan orang lain. Ia boleh bermaksud apa yang berlaku kepada satu bahagian negara penting kepada bahagian negara yang lain, walaupun mereka yang terkesan berbeza daripada kita dari segi kaum, agama, budaya, bahasa, geografi atau pandangan politik.
Dan apabila sungai tidak sihat, keseluruhan lembangan akhirnya akan terjejas.
Sebuah sungai mungkin kelihatan indah di satu tempat tertentu walaupun telah mengalami kemerosotan yang serius di kawasan hulunya. Begitu juga, sesebuah negara boleh memiliki bangunan yang mengagumkan, lebuh raya, angka ekonomi yang memberangsangkan dan pencapaian teknologi, tetapi pada masa yang sama mengalami masalah yang lebih mendalam seperti rasuah, ketidaksamaan, kelemahan institusi, perpecahan sosial atau kemusnahan alam sekitar. Kemakmuran yang kelihatan pada satu bahagian sistem tidak semestinya memberitahu kita sama ada keseluruhan sistem itu benar-benar sihat.
Sebab itulah placemaking, bagi saya, tidak pernah sekadar mengenai menjadikan sesuatu tempat kelihatan lebih baik. Ia adalah tentang memahami hubungan yang membolehkan sesuatu tempat berfungsi. Sesebuah kejiranan wujud dalam sebuah bandar. Sesebuah bandar wujud dalam sesebuah wilayah atau kawasan tadahan. Sebuah bandar p**a wujud dalam sebuah lembangan sungai dan ekonomi. Dan kesemuanya wujud dalam tempat yang lebih besar yang kita panggil Malaysia. Jika kita memperbaiki satu bahagian tetapi pada masa yang sama merosakkan sistem yang menjadi asas kepadanya, kita sebenarnya tidak menyelesaikan masalah. Kita hanya memindahkan masalah itu ke tempat lain.
Oleh itu, pemulihan sungai memerlukan lebih daripada sekadar membersihkan air di hadapan kita. Ia memerlukan mereka yang berada di hulu dan hilir untuk menyedari bahawa mereka merupakan sebahagian daripada sistem yang sama. Ia memerlukan komuniti, perniagaan, pihak berkuasa tempatan, kerajaan negeri, agensi kerajaan Persekutuan, para saintis dan masyarakat sivil untuk menerima bahawa mereka mempunyai peranan yang berbeza tetapi tanggungjawab yang dikongsi bersama.
Mungkin Malaysia perlu menemui semula prinsip yang sama.
Kita tidak boleh terus mengatakan, “Itu bukan masalah saya,” hanya kerana masalah itu berlaku di tempat lain. Masalah Sabah bukan hanya masalah Sabah. Masa depan Sarawak bukan hanya urusan Sarawak. Apa yang berlaku dalam sesebuah komuniti luar bandar akhirnya memberi kesan kepada bandar. Apa yang berlaku di bandar akhirnya memberi kesan kepada kawasan luar bandar. Apa yang berlaku kepada hutan kita memberi kesan kepada sungai kita. Apa yang berlaku kepada sungai kita memberi kesan kepada komuniti kita. Apa yang berlaku kepada institusi kita memberi kesan kepada kita semua.
Kita adalah sebahagian daripada lembangan yang sama.
Dan mungkin itulah salah satu makna Merdeka yang perlu kita temui kembali. Kemerdekaan memberikan kita kedaulatan ke atas tempat ini, tetapi kedaulatan bukan sekadar hak untuk menentukan apa yang berlaku dalam sempadan kita. Ia juga merupakan tanggungjawab untuk memahami hubungan antara apa yang kita lakukan dengan apa yang berlaku kepada orang lain.
Malaysia yang sihat, seperti sungai yang sihat, tidak akan terbina dengan memaksa semua anak sungainya menjadi sama. Ia akan terbina dengan memastikan anak-anak sungai itu kekal sihat, terus terhubung, air dapat mengalir, dan apa yang berlaku di hulu tidak memusnahkan kehidupan mereka yang berada di hilir.
Selepas 69 tahun Merdeka dan 63 tahun Malaysia, mungkin itulah cabaran yang berada di hadapan kita: bukan untuk menjadikan semua orang sama, tetapi untuk belajar bagaimana kita boleh hidup sebagai sebuah sistem yang saling terhubung.
Kerana pada akhirnya, Malaysia bukan sekadar himpunan tempat. Malaysia ialah satu tempat yang terdiri daripada banyak tempat, dan kita semua berada di hulu dan hilir antara satu sama lain.
Itulah yang menjadikan kita sebuah negara.
Dan itulah juga yang menjadikan kita bertanggungjawab terhadap satu sama lain.
