VOICE of the desert

Directions Website

VOICE of the desert 🌿 Peaceful regional cooperation — Eurasian movement in combating Desertification. 🐫

“ЦӨЛЖИЛТ ААЖМААР БИШ, ЭРС ТҮРЭМГИЙ БАЙНА”Эхний яриандаа би монголын говь хээрийн бүсэд үзсэн харсан зүйлээ ярьсан. Энэ у...
09/09/2026

“ЦӨЛЖИЛТ ААЖМААР БИШ, ЭРС ТҮРЭМГИЙ БАЙНА”
Эхний яриандаа би монголын говь хээрийн бүсэд үзсэн харсан зүйлээ ярьсан. Энэ удаадаа цөлжилтөд уул уурхайн нөлөөтэй эсэх талаар зарим нэгэн жишээ ярьяа.
6 сарын 30-ны оройхон бид Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумаас 100 гаруй км яваад Гурван Баянгийн говьд байх Бадрах Энержийн ураны хайгуулын кэмпд хүрэв. Кэмпийн үүд орчимд байх гүний өрмийн худгаас ус авч буй усны тэрэгний жолооч биднийг ихэд сэжиглэнгүй харж байна. Ойрмогхон байх гэрт шагайвал нэг залуу зүүн орноос ухасхийн босоод, мэндийн зөрөөгүй шахам, “Юун хүмүүс вэ? Та нар яах гэж яваа юм?” гэж байна..
“Бид говь нутагт цөлжилтийн нөхцөл байдал, говийн байгал, мөн цөлжилтийн эсрэг хийж буй ажил үйлсийн тухай баримтат киноны зураг авч яваа “Цөлийн дуу хоолой” нэртэй экспедиц. Юуны өмнө зам асууя. Энэ говийн хамгийн тод замыг дагахаар явсаар танай аль нэгэн кэмп рүү оччихоод болохгүй байна. Аль замаар нь явбал Зүүнбаян орох вэ? Хоёрт, энэ танай кэмпээс холгүй харагдаж байгаа ойжуулсан газрыг үзэж, зураг бичлэг авьяа”.
Улаанбадрах сумаас гарахын өмнө газрын зураг харахад кэмпийн ойролцоо мод тарьсан томоохон талбай харагдаж байсан юм.
“Өө үгүй үгүй. Юу зураг авах вэ? Юун дураараа юм”
“Бид зүгээр л танай тарьсан модны зураг л авна шүү дээ. Тэр зөндөө их талбайд мод харагдаж байна. Энд ямар нэгэн өөр зорилго байхгүй, баримтат киноны зураг” гэх мэтээр жаахан учирлав. Залуу харуул нь бололтой юм. Жаахан аярч, гайхаж байснаа нэг утас өгч, “Энэ хүнтэй ярь” гэлээ. Дуу хоолой нь нас залуувтар бололтой нэгэн утас авч байна. Учир зорилгоо хэлбэл “Манайх ямар нэгэн зураг авхуулдаггүй ээ. Та нар бушуухан яв” гэж байна. Яагаад зураг авхуулдаггүй талаар ямар нэгэн тайлбар хэлсэнгүй.
Урантай холбоотой хэл ам, хэрүүл тэмцэл ихээс тийм адайр ааштай болцгоосон биз гэж бодох ч тарьж ургуулсан мод бутныхаа зургийг авхуулахаас яагаад цааргалдгийн учрыг олсонгүй. Иймэрхүү үзэгдлийн араас юу төрдөг вэ гэхээр сэжиг л төрдөг юм.
Энэ явдлын өмнөхөн бид Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын Агаруут багийн малчин С.Жамбалсэнгэтэй уулзсан юм. Тэрбээр “Манай урдхан Модон харын кемп гээд байгаа, хятад ирээд арваад жил болж байна. Хайрга авах гэхээр тэднээс зөвшөөрөл авдаг гэх юм. Уг нь бидний л өсөж төрсөн, монголын л нутаг баймаар юм. Юу болоод байгааг ойлгох юм алга. Хайргаа ч авч чадахгүй болох нь. Уул уурхай яах вэ, авдаг юм аа, авна биз. Харин тэр овоолсон шороогоо буцаагаад булчихгүй юм, сэргээчихгүй юм. Тэр их хэцүү байна. Булаг ус их ширгэж байна. Кемп байгаа газар Баянбулаг гээд сайхан булаг байсан, тэр ширгэсэн. Баруун тийшээ өвөл, зунгүй оргилж байдаг Хангийн булаг гэж байдаг, муудсан сурагтай. Манай энд жижиг булгууд ер нь бараг л байхгүй болж байна. Буцаагаад сэргээчихдэг бол, болдог бол ганц хоёр мод суулгачихдаг болоосой” хэмээн ярьсан юм.
Харин бид Гурван Баянгийн говьд ганц хоёр мод байтугай хэдэн зуугаар нь суулгасантай таараад зураг авах гэсэн биш хөөгддөг юм байна. Хэрвээ одоо Бадрах Энержийнхэн үүнийг харж буй бол тайлбараа өгнө буй за.
С.Жамбалсэнгэ гуай яриандаа уул уурхайн кемп байгаа газарт ус худаг, булаг ширгээд байгааг дурдсан. Энэ хэр бодитой вэ? Ийм яриатай олонтаа таарав.
Өмнөговь аймгийн Цогт-Овоо сумын урд талын Бортээг багийнхан бол маш тодорхой ярьж байлаа. 2013 оноос Тавантолгой компани энэ бүс нутагт өрөм тавьж, 5 гүн өрмийн худгийг Бортээг багийн нутагт гаргасан боловч багийнхан нийтээрээ эсэргүүцэж байгаад ашиглуулсангүй. Худаг бол гарах нь гарсан. Гэвч тус багийн нутгийн урд захаар, Цогтцэций сумын нутагт 14 гүний өрмийн цахилгаан худаг гаргажээ. Одоо тэдгээр гүний худгуудаас минутад 6 тонн шахдаг асар том хоёр хоолойгоор 3000 тоннын усан сан руу дамжуулаад усаа шахаж байгаа гэнэ.
Таван толгойн Дулааны цахилгаан станцын мэргэжилтнүүд малчдад тайлбарлахдаа “Эдгээр гүн өрмийн худгууд гаргах нь хөрсний усанд ямар ч нөлөө байхгүй. Бид доор байгаа усыг л авна гэсэн. Бараг метр хэмжээний ус байлаа гэхэр 1 мм-ийг л ашиглана гэсэн үг” хэмээн жишин тайлбарлаж байжээ.
Ер нь Хүрэнтооромоос Хөнжилийн зүүн хоолой дагасан асар том гүний усны сав буй ажээ.
Гэтэл бодит байдал огт өөрөөр эргэсэн гэнэ. Бортээг багийн Наймдайн хөндий нь отрын бүс нутаг байж. Наймдайн худаг нь хэдэн мянган мал ирээд өдөр шөнөгүй услахад эхний хоёр кольцоноос доош ордоггүй тийм л ус ихтэй.
2013 оноос Наймдайн худгийн өнөөх их ус шавхардаг болоод, 2022 оноос бүр 8 тэмээ ч усалж хүчрэхээ больжээ. Аргаа барсан нутгийнхан нийлээд худгаа ухаж, лайвдаж, элс шороог нь хэдэнтээ гаргаж үзжээ. Гээд болсонгүй. Мянга мянгаараа мал багширч байдаг Наймдайн худаг одоо орхигдож, элс шороонд дарагджээ.
Бортээг багийн малчин Т.Пүрэвдорж ярьж байна. “Бид тэгээд өнөөх ТТ компанийн гүний өрмийн худаг руу орохоос өөр аргагүй болсон. Гэтэл компаниас үе үе хүмүүс ирж, компанийн худагт зөвшөөрөлгүй, дураараа халдлаа гэх мэтээр хэл ам хийдэг. Усгүй болсон бид тэгээд өөр яах юм бэ? Хатаж үхэх үү? Ингэж гүний усаа ихээр ашигладаг нь зөв юм уу? Хэн хариулах вэ?”.
Тус багийн засаг дарга С.Отгонбаатар “Ганц Наймдайн худаг ч биш, энэ хавийн бүх худгуудын ус эрс багассан. Ихэнх нь ширгэсэн. Аргаа бараад л малчид маань компанийн гүний өрмийн худаг руу очиж байна. Малчид маань өөр яах юм бол? Нутгаа хаяад нүүх үү? Нүүе гэхэд хаашаа нүүх юм бэ? Очих газар байгаа юу?” хэмээн ХЭН НЭГНЭЭС асууж байлаа.
Тэрбээр цааш нь “Хөрс, бэлчээр улам хуурайшиж байна. Хуурайших хэрээр бороо хур орох нь магадлал бага болно. Ургадаг ургамал ч цөөрлөө, сийрэгжлээ. Хогийн ургамал оронд нь гардаг болов. Энэ өөрчлөлт аажмаар биш, эрс түрэмгий байна. Энэ янзаар бол миний дараагийн дараагийн үе болоход энэ говь нутаг эзэнгүй болно”.
“Эзэнгүй болно”. Энэ үг яг л шөвгөөр хатгаад авах шиг болов.
Компанийн удирдлагууд, төрийн томчууд ирээд “Малчдаа дэмжинэ” л гэдэг юм. Бас ТВ-ээр ч тэгээд л ярьцгаадаг. Дэмжиж болно, гэвч усгүй, бэлчээргүй болоод ирэхээр бид мянган дэмжлэг аваад яах ч юм билээ хэмээн тус багийн малчид гайхаж байлаа.
Ганц Цогт-Овоогийн 5, Цогтцэцийн 14 худаг биш, энэ хөндийгөө дагаад зүүн тийшээ Манлай, Загийн усны заагаар ч олон худаг гаргасан байна билээ.
Ингэхэд гүний усны хэт ашиглалт нь хөрсний усанд нөлөөтэй юу? Манайхан хоёр тал болчихоод их маргадаг.
Говь нутгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Р.Сэддоржоос энэ талаар асуухад “Ямар ч эргэлзээгүй. Гүний усны хэт ашиглалт хөрсний усанд ноцтой нөлөөтэй” гэв.
Гадаргын доорх усны давхаргууд хоорондоо нягт холбоотой байдаг тул гүний усыг шавхах үед хөрсний дээд хэсгийн чийгшил болон хөрсний усны түвшинд шууд өөрчлөлт ордог ажээ. Яагаад гэвэл гүний болон хөрсний ус нь гидрологийн организмын хувьд нэг систем.
Ямар ямар өөрчлөлт ордог вэ гэхээр,
- юуны өмнө хөрсний усны түвшин доошилно.
- хөрсний чийгшил буурах, хуурайшилт үүсэх:
- хөрсний суулт үүсэх:
- ургамал, экосистем доройтох:
Тэгвэл одоо яах вэ? Монголын төсөвт юугаар ч орлуулашгүй жин, үүрэгтэй ТТ төслөө зогсоох уу?
Р.Сэддорж гишүүн ярьж байна. “Орхон-Онги, Хэрлэн-Говь төслүүдийг нэн яаралтай эхлүүлэхгүй бол болохгүй болсон”.
Орхон болон Хэрлэн голын дунд, адаг урсгал орчмын бүс нутагт экологийн сүйрэл болно гэдэг шалтгаанаар олон жил яригдсан энэ хоёр төслийг эсэргүүцдэг нь олон. Яг л Сырьдарьяа, Амударьяа хоёр мөрний усны урсацад нөлөөлснөөр Арал тэнгис ширгэж, хүн төрөлхтний түүхэн дэх экологийн аймшигт сүйрэл болсон шиг юм болно хэмээн болгоомжилдог.
Гэвч өөр боломж бий гэнэ. Голын үндсэн урсацад нөлөөлөхгүйгээр үер, борооны усны илүүдлийг усан сан байгуулан нөөцлөөд, тэндээсээ суваг хоолойгоор дамжуулан говьд хүргэх боломжтой хэмээн тус төслийн талынхан итгэлтэй хэлж байна. Хоолойгоор дамжуулдаг нь усны хөрсөнд нэвчих болон ууршуулахгүй, алдагдалгүйгээр говьд хүргэх зорилготой. Аму мөрний усыг нь зүгээр л элсэн говь дундууд аварга суваг татаад урсгачихсан, бараг 60 хувь нь элсэнд шингэж, халуунд ууршиж...
Бас говь нутгаас сонгогдсон гишүүн Н.Наранбаатар Орхон-Онги төслийг яаралтай эхлүүлэхээр болсон тухай мэдэгдээд орхив.
Цөлжилтөд Уул уурхайн нөлөөллийн нэг том жишээ бол Онги гол юм. 2000-аад оны эхэн үеэс Онги голын эхэнд уул уурхайн компаниуд алт ухаад, там болгочихсон. Урсгалыг нь өөрчилж, хааж боож, шороо угаасан. 2008 он гэхэд ус ихтэй үедээ машин гаталгадаггүй байсан, 3 аймгийн 9 сумын нутгаар 435 км урсдаг, дотоод урсгалтай монголын нэгэн томоохон гол тасарсан. Голын сав газраар аж төрдөг хэдэн сумын ард иргэд Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын малчин Ц.Мөнхбаяраар толгойлуулан босоцгоосон. Тэсэхээ байгаад Мөнхбаяр уул уурхайн компанийн машин техник рүү буудсан, шоронд ч орсон.
Гэвч нэгэнт ширгэсэн гол дахиж сэргэхэд урт удаан хугацаа шаарддаг ажээ. Үе үе урсгал нь орж ирэх ч хатаж хуурайшиж, ангасан савруугаа шингээд, адагтаа хүрэхэд ихэд тамирддаг байна. Тус голын адагт байх Өмнөговь аймгийн Мандал-Овоо сумын засаг дарга Ж.Байгал, мөн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын засаг дарга Ж.Өлзийжаргал нар бүр нүдэнд харагдтал бидэнд ярьж өгөв.
Дундговь аймгийн нутаг хамгийн их цөлжилтөд өртсөн. Энэ хавар л гэхэд 60 хоног тасралтгүй шуурчээ. Энэ ярианд дунд хэн нэг нь “Аргагүй шүү дээ. Онги гол бол Дундговь аймгийн баруун хойт талаар эмжиж бүтэн урсдаг гол. Тэр гол байхгүй болохоор манай аймгийн нутагт чийг яаж ирэх юм бэ, хур бороо яаж орох юм бэ? Хуурайшчихаар шуурга яаж тогтох юм бэ?” гэж халаглав.
Тэгэхээр нэг л хариуцлагагүй уул уурхайн компанийн урхаг бүтэн аймгийн ард иргэд, ахуй амьдралд нөлөөлж байгаа хэрэг үү? Нэг гол ус, нуур цөөрөм хатахаар бүс нутагтаа хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумын тариаланч, уран дархан, соёлын өв тээгч С.Эрдэнээ гуай нэг сонин үг дуулгав. Тэрбээр “Эзнээгийн Гашуун нуур ширгэчихсэнээс хойш манай нутагт бороо орохоо байчихсан”.
Эрдэнээ гуайн ярьж буй Эзнээгийн Гашуун нуур нь БНХАУ-ын Өвөрмонголын Автономит улсын Алшаа аймгийн Эзнээ хошуунд байх нуур юм. Манай хилийн Шивээ хүрэн боомтоос урагш, 50 орчим км газарт байх, Эзнээ голын цутгалаар бий болдог нуур. Хэмжээгээрээ манай Бөөнцагаан нууртай ойролцоо. Эрдэнээ гуайн нутаг Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумаас даруй 200 гаран км зайтай. Уг нуур яагаад ширгэсэн бэ гэхээр Кунлуны их уулсаас эх авдаг Эзнээ голын дунд урсгалыг Гансугийн орчимд боож, их хэмжээний тариаланд ашигласнаас болжээ. Өнгөрдөг хавар би Эзнээгээр тэнэж, Далайн хөвийн хөгшидтэй уулзаж явахад энэ түүхийг ярьж байлаа. Эзнээгийнхэн Төрийн түвшинд зарга хэлцээ болж байж, жаахан ус авдаг болсон гэсэн. Юутай ч Эзнээ гол жаахан мэлтэгнэсэн, шивэгнэсэн юм урсаж харагдсан.
Хэрвээ дархан Эрдэнэ гуайн яриаг зөв гэх аваас нэг ус булаг, цөөрөм, нуур ширгэх нь бүс нутагтаа ямар цар хүрээтэй гамшиг авчирдаг болохыг нотолно.
Бид уул уурхайтай холбоотой, тухайлбал, Оюутолгойн гүний усны ашиглалт, Ундайн голын хувь заяа гэх мэтчилэн өөр олон жишээ баримт, үзсэн харсанаа ярьж бичиж болох ч энэ хэдхэн жишээ энэ удаадаа хангалттай байх гэж бодож байна.
Юутай ч мэргэжлийн судлаачдын судалгааг иш татахгүйгээр хариуцлагагүй уул уурхай монгол орны бэлчээр нутгийн цөлжилтөд нөлөөлж байгаа юм байна гэсэн ойлголт төрсөн билээ.
Уул уурхайн ашиглалтын талбай нь манай нийт газар нутгийн 1.3% байдаг гэнэ. (1,700 гаруй тусгай зөвшөөрөл). Харин хайгуулын талбай 3.1% (3,000 орчим тусгай зөвшөөрөл).
Хэдий 100-ны нэг гаруйхан хувь ч нөлөөлөхдөө хүрвэл багадахгүй, бүс нутаг даяар нь хамран доройтуулах боломжтой. Олон жил ярьж, хэрэлдэж байна дөө, бид энэ талаар. Гэвч одоо нэг дорвитой шийдвэртэй арга хэмжээ авахгүй бол энэ янзаар хол явахгүй болох нь Өмнөговь аймгийн Цогт-Овоо сумын малчин Т.Пүрэвдоржийн яриаг сонсож суухад тод ойлгогдсон билээ.
Аа, тийм. Нэг зүйлийг заавал хэлэх хэрэгтэй. Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын төвд ирээд, 70 гаруй км-т байх Айлбаянгийн нүүрсний уурхайн бүсд нутагладаг айлын эзэгтэйтэй утсаар ярьсан юм.
Бүсгүй юу ярьсан бэ гэхээр "Та нар ирээд нүдээрээ үз. Та нарт аягалсан цайг уугаад ёзоорыг нь хараарай. Дор нь жижиг жижиг хар тунадас үлдэнэ. Бид ийм л орчинд амьдарч байна. Уушиг ам юу болж буйг мэдэх юм алга. Нүүе гэхэд хаашаа нүүхээ мэдэхгүй байна" гэсэн юм. Энэ нүүрсний уурхайн тоосжилтын тухай яриа болно. Харамсалтай нь бид очиж чадаагүй. Бензин ч дууссан, бензин авдаг мөнгө байгутай бор ходоодоо баясгах ч юм дууссан, нэлээн аяншсан байснаас тийш очиж чадаагүй. Намар үргэлжлүүлээд явна гэсэн бодолтойгоор Хөвсгөл сумаас өөр тийш хөдөлсөн билээ.
Энэ яриа маань цааш үргэлжилнэ. Энэ удаад зөвхөн Уул уурхайтай холбоотой асуудлыг хөндлөө. Анхааран сонссон та бүхэнд баярлалаа.
/COP17-д боломж гарвал хэдэн цувралаар яриа бэлдсэн юм/ Эхнийхийг нь монгол болон англиар нийт 3 салбар хуралдаанд ярьсан. Дараа нь боломж гарсангүй учир үүгээр цувралаар хүргэж байна.
Voice of the Desert экспедицийн ахлагч Б.Номинчимэд
/Дараагийн сэдвүүд нь Малын тоо толгой, малчдын ахуй амьдрал, хувь заяа, цөлжилтийн эсрэг хийж буй ажил үйлс, алдаа оноо, Арал тэнгис Аралкум цөл болсон сургамж гэх мэт болно/

БИД АЙСАН, ЦОЧИРДСОН. ЮУНААС ТЭР ВЭ ГЭЖ ҮҮ?Ярианыхаа эхэнд би та бүхэнд нэг зураг үзүүлье. Энэ зураг дээр би нэгэн цагт ...
09/09/2026

БИД АЙСАН, ЦОЧИРДСОН. ЮУНААС ТЭР ВЭ ГЭЖ ҮҮ?
Ярианыхаа эхэнд би та бүхэнд нэг зураг үзүүлье. Энэ зураг дээр би нэгэн цагт ус урсаж байсан одоо хатсан сайр болсон нэгэн бяцхан булгийн эрэг дээр сууж байна.
Намайг бага байхад үүгээр ус урсдаг байв.
Хойд урд хавтгайгаар мал сүрэг багширч, өглөө оройд үхэр тугалын мөөрөх, хонь хурганы шуугиан, тоглон наадах хүүхдүүдийн цовоо дуу энэ хөндийгөөр дүүрэн байдаг байлаа.
Одоо энэ булаг ус хатсан. Энд үхэр малын дуу, хүүхдийн инээд наадам сонсогдохоо больсон. Газрын өнгө ч бүүдгэр, саарал, гундуу:
Урд өмнө ямар байсныг санаж байгаа хүний ​​хувьд үүнийг харах нь тийм амар биш. Миний бага нас энэ бяцхан булгийн эрэг дээр аз жаргалтай өнгөрсөн. Гэвч би одоо ийм хатаж хувхайрсан ор мөр дээр зогсоод тэр үеэ эргэн санахаар өөрийн эрхгүй зүрх шимширдэг. Яагаад гэдгийг та бүхэн ойлгож байгаа гэж найдаж байна.
Энд нэг зүйлийг онцгойлон хэлье. Энэ бол зөвхөн энэ жижигхэн булгийн хувь заяа биш юм. Монгол орон даяар нилэнхүйдээ иймэрхүү байдалтай байгаа.
Манай "Цөлийн дуу хоолой" экспедиц саяхан Дундговь, Өмнөговь, Дорноговь, Өвөрхангай, Төв, Говь-Алтай, Баянхонгор, Ховд аймгуудаар аялсан бөгөөд бид очсон бараг бүх суманд ижил төстэй нөхцөл байдлыг харсан.
Өөрийн эрхгүй дотор нэг түгшүүр бий болчихсон.
Манай баг 6-р сарын 5-наас 7-р сарын 16-ны хооронд 8 аймгийн 30 орчим сумаар явлаа.
Бид 64 гаруй малчин, цэцэрлэгч, сайн дурынхан, засгийн газар, ТББ-ын хүмүүстэй уулзаж, цөлжилт болон түүнтэй холбоотой асуудлаар ярилцлага, хийж, 470 гаруй хүнтэй уулзаж, цөлжилтийн нөхцөл байдал, түүнтэй тэмцэхийн утга учрын талаар ярилцсан.
Хэн нэгэн санаа алдаж байгаад цөлжилтийн талаар ярихыг сонсох нэг хэрэг.
Харин нүдээрээ харж, чихээрээ сонсож, зүрхээрээ мэдрэх их өөр.
Монголын Говиор 6500 км аялж, хэдэн зуун хүнтэй уулзаж, ярилцсаны дараа бид энэхүү цөлжилт үнэхээр бодитой бөгөөд сэмхэн гэтэж буйг мэдрээд гайхаж, цочирдож, айсан.
Бид хаана ч очсон худгууд усгүй болж, горхи ширгэж, бэлчээр муудаж, малчид гайхаж, юу хийхээ мэдэхгүй байгааг харсан.
Өөр нэг явдлын талаар танд ярья.
Бид Говийн нэгэн худаг дээр ирэхэд 40 орчим тэмээ "Бид та нарыг удаан хүлээлээ шүү" гэж буй мэт бидний бараанаар босож, худаг руу ойртож, бидэн рүү итгэл дүүрэн харцаар харж байв.
Тэдгээр тэмээд хэдэн өдөр ингэж хэн нэгнийг ирэхийг хүлээж байсныг бид мэдэхгүй. Говь нутгаар явахад иймэрхүү үзэгдэл байнга давтагдаж байсан. Худаг бүхэн дээр тэмээ, морь, үхэр хэн нэгэн ирж услахыг хүлээж байв.
Тэдний нүд өрөвдмөөр. Бид чадах чинээгээрээ усалж явлаа.
Гэтэл зарим хүмүүс, цөөн хэдэн хүн биднийг ингэж услахад дургүй байсан. Маш их гайхсан, ЯАГААД?
Монголчуудын хар ус харамнадаггүй ард түмэн. Хар ус харамнахыг хамгийн адгийн явдал гэж үздэг шүү дээ, бид чинь.
Гэтэл тэдгээр малчид яагаад цангасан малыг услахад дургүй байдаг юм бол?
Анзаарвал асуудал байдаг аж. Хэрэв тэд бусад айлын болон зуйгуул малыг өөрсдийн бэлчээрт буй худгаас усалбал тэдний малын уух ус багасна. Худаг орчмын бэлчээр хомсдох болно. Монголын говь, тал хээрийн бүс нутагт усны эх үүсвэр ихэвчлэн бага, бэлчээр хомс болсон.
Энэхүү ган гачиг, бэлчээрийн хомсдол улам бүр эрчимжиж байна.
Ийм эдийн засгийн дарамт, байгалийн өөрчлөлтөөс болж цангасан малаа үргэлж усалдаг монгол заншил маань ноцтойгоор эвдэрч, өөрчлөгдөж магадгүй, магадгүй ч гэж, тийм л юм болоод эхэлжээ.
Өөр нэг санаа зовоосон зүйлийн талаар ярилцъя. Дорноговь аймгийн малчин Жамбалсэнгэ “Манай ойр хавийн таван залуу малчин малаа махны наймаачдад зарчихаад аймгийн төв рүү нүүсэн” гэв.
Говь-Алтай аймгийн Чандмань сумын малчин Чинбат “Монголын хөдөө нутаг удахгүй эзгүйрч, хүн амгүй болно. Малчдын ихэнх нь одоо 40-өөс дээш настай болсон. Залуучууд улам бүр цөөрч байна. Бид ч бас нэгэн цагт малаа хариулж, хөдөө нутагт эзэн шиг амьдардаг байсан. Бидний үеийнхэн өнгөрөхөд миний хөдөө нутагт хэн үлдэх вэ?” гэж хэлэв.
Бидний уулзсан малчид бүгд л ийм зүйл ярьдаг.
2000 онд 34-өөс доош насны малчид нийт малчдын 56 хувийг эзэлж байсан бол 22 жилийн дараа буюу 2022 онд 27 хувь болж буурсан. 2022 оноос хойш бүр залуу малчид ч хот руу олноороо нүүдэллэж байна.
Малчидгүйгээр Монголыг төсөөлж чадахгүй байна. Бас нэг зүйл байна.
Дундговь аймгийн Хулд сумын малчин Хүрэлчулуун ингэж хэлэв.
"Мал махан тарга авахаа болсон. Махан тарга өгдөг ургамал нь ургахгүй юм чинь тэгэхгүй яах юм. вэ? Одоо чанаргүй, хогийн ургамал л ургаж байна. Мал улам бүр давжаарч байна.
Махных нь чанар ч муудчихлаа"
Муу мэдээнүүд ар араас нь дуулгаж байгаад уучлаарай. Бас сайн юм таарсаан.
Энэ бол Баярчимэг. Тэрээр Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотод мод үржүүлгийн газар - Агропарк байгуулж, амжилттай ажиллуулж байна. Тэрээр жил бүр хэдэн арван мянган модны суулгац тараадаг.
"Хэрэв би үүнийг хийхгүй бол хэн хийх вэ? Хэрэв би одоо хийхгүй бол оройтсон байх болно" гэж тэр хэлэв.
Энэ хөгшин бол Төмөрт: Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сум. Тэрээр сумын төвд цэцэрлэг байгуулж, дунд сургуулийн хүүхдүүдийг сургаж байна.
"Би ирээдүй хойч үедээ ганц бут ч болов үлдээхсэн гэж хичээж байна" гэж тэр хэлэв.
Энэ эмэгтэй бол Дуламсүрэн: Дундговь аймгийн Хулд сумын агрономич: Уг нь Хангайн хүн. Гэхдээ тэр сайн дураараа Говьд ирж, цэцэрлэгжүүлэлтэд оролцдог. "Цэцэрлэгжүүлэлт хаана ч хэрэгтэй байна, би тэнд ажиллах болно. Учир нь энэ бол миний ажил, миний амьдрал" гэж тэр хэлэв.
Тэд маш олон байна.
Сайн дурынхан. Хэн ч тэднийг албадаагүй. Хэн ч тэдэнд мөнгө төлөөгүй. Тэд бүх зардлыг өөрсдөө төлдөг. Тэд бол бахархам сайхан хүмүүс. Ийм хүмүүс хаа сайгүй байна. Тэд улам бүр олширч байна.
Тэд цөлжилтийн эсрэг кампанит ажилд олон нийтийг урамшуулж, үлгэр дуурайл үзүүлж байна.
Дараа нь бид Төв Ази руу явсан. Бид нэгэн цагт Узбекистаны Арал тэнгис байсан, одоо Аралкум нэртэй цөл болсон газар руу явсан.
Аралкум бол бид хүмүүс байгальд ямар их сэтгэлгүй, элэггүй хандсаны ул мөр, гүн гүнзгий шарх юм.
Бид айсан. Цочирдсон. Юунаас тэр вэ гэж үү?
Манай Монголын өмнөд бүс нутаг яг ийм цөл болох аюул холгүй байгаад мэдрээд тэр.
Тиймээс би энэ бодит байдлыг монголчуудад аль болох чангаар хэлэх хэрэгтэй гэдгээ ойлгосон.
Говьд нэгэн хөгшин шагайн чинээ чулуу заагаад "Энэ чулуу хүмүүс бидэнтэй адил оршин тогтнох эрхтэй. Гэхдээ хүмүүс бид өөрсдийгөө энэ чулууны эзэн гэж боддог.
Хэн бидэнд ийм эрх олгосон юм бэ? Хэн ч өгөөгүй. Энэ бол хамгийн муухай тэнэглэл" гэж хэлэв.
Бид хүмүүс байгалийн өчүүхэн хэсэг. Яг л элсний ширхэг шиг. Байгаль эх асар том юм.
Тийм учраас монголчууд байгалийн ертөнцийг бурхад адил шүтдэг. Энэхүү шүтлэг, ойлголт нь маш эртний бөгөөд монголчууд бидний ёс заншилд гүн гүнзгий үндэслэсэн байдаг.
Энэхүү уламжлалт соёл нь догматизм биш, харин мэдлэг байсан.
Одоо бид тэр эртний, анхдагч эрин үеийн мэдлэгээ эргэн санах хэрэгтэй. Эс тэгвээс бид өөрсдөө оршин тогтнох эрхгүй болох нь.
Цөлжилтийн талаар ярихаасаа өмнө, цөлжилтийн эсрэг ямар нэгэн зүйл хийхээсээ өмнө бид бүгд үүнийг бодох хэрэгтэй болчихжээ.
Эцэст нь бид Говьд ямар нэгэн зүйлийг маш тодорхой мэдэрсэн. Энэ юу вэ... Та юу гэж бодож байна вэ?
Говь цөлд усны үнэр шиг анхилуун үнэр, тансаг үнэр гэж үгүй.
Яриаг минь сонссон та бүхэнд баярлалаа. Мөн бидэнтэй хамт Их Говийн цөлөөр аялсан Цөлийн Дуу хоолой баг маань энд байна. Тэдэндээ маш их баярлалаа.
Б.Номинчимед: "Цөлийн дуу хоолой" экспедицийн ахлагч.
/COP17-ын салбар хуралдаанд иймэрхүү зүйл ярьсан болно.

04/09/2026

Говь цөлд усны үнэр шиг анхилуун, тансаг үнэр гэж үгүй юм билээ.

Speech at the COP17 sub-session.Good afternoonAt the beginning of my talk, I will show you a picture. In this picture I ...
04/09/2026

Speech at the COP17 sub-session.
Good afternoon
At the beginning of my talk, I will show you a picture. In this picture I am sitting on the bank of the dry spring where the waters once flowed.
When I was a child, water ran through this valley.
Herds gathered across the open plains to the north and south. In the evenings, cows and calves called to one another, sheep and lambs filled the air with their cries, and children ran and played across this lively homeland.
Now spring has been dry for several years. Families no longer settle here with their livestock. The land itself looks faded and weary.
For someone who remembers what this place once was, seeing it like this is deeply painful. I spent my childhood playing and being happy on the banks of this small river.
But now I feel afraid to remember those times.
I hope you all understand me. And this is not happening here alone.
Our Voice of the Desert Expedition have recently travelled through Dundgovi, Umnugovi, Dornogovi, Uvurkhangai, Tuv, and Bayankhongor, Gobi-Altai provinces, and we have witnessed similar conditions in almost every soum we visited.
It has become alarmingly common and may well be occurring across much of Mongolia.
Our team from June 5 to July 16 traveled through more than 20 soums in 8 provinces.
Our met with more than 64 herders, farmers, gardeners, volunteers, government and NGO officials, and conducted interviews and reports on desertification and related issues, met with more than 470 people to discuss the situation of desertification and the meaning of fighting it.
It's one thing to hear someone sigh and talk about the desertification of the land.
But it's another thing to see it with your own eyes, hear it with your own ears, and feel it with your own heart.
After traveling 6,500 kilometers through the Gobi Desert of Mongolia and meeting and talking to hundreds of people, we were surprised, shocked, and terrified to learn that this desertification was very real and imminent.
Everywhere we went, we saw that wells had run out of water, streams had dried up, pastures had deteriorated, and herders were surprised and didn't know what to do.
Let me tell you about another small incident.
When we arrived at a well in the Gobi, about 40 camels in the area approached the well as if to say, “We’ve been waiting for you,” and looked at us with trusting eyes.
We don’t know if these camels had been waiting like this for days. In general, this scene was repeated often when we traveled through the Gobi. At every well, camels, horses, or cows were waiting for someone to come and give them water.
Their eyes were very pitiful. We watered everything we could as best we could.
Some people, a few people, were not happy with us watering like this. At first, we were very surprised, WHY?
For Mongolians, it is considered a very bad thing to refuse to give water to animals and people.
We have a custom and tradition of watering thirsty animals when we come across them.
But why do they not like watering thirsty livestock.
If we look into it, it is because the well has a poor water supply and there is a lack of pasture.
If they water other families’ and ownerless animals in their own pastures at the well, the water for their own animals to drink will decrease.
And the pastures around the well will become scarce. In the Gobi and steppe regions of Mongolia, water sources are often low and pastures are scarce.
This drought and lack of pasture are becoming more and more intense.
Due to such economic pressures and natural changes, I had a worrying thought that our Mongolian custom to always water our thirsty animals, might be seriously disrupted and changed.
The fact that customs and values that have been passed down for centuries are changing is an indication of the seriousness of the situation.
Let's talk about another concern. Jambalsenge, a herdsman from Dornogovi aimag, said, “Five young herdsmen from our neighborhood sold their livestock to meat traders and moved to the center of the aimag.”
Chinbat, a herdsman from Chandman soum, Gobi-Altai aimag, said, “The Mongolian countryside will soon be deserted and depopulated. Most of the herdsmen are now over 40. There are fewer and fewer young people. We too once herded our livestock and lived like masters in the countryside. Who will be left in my countryside when our generation passes?"
All the herdsmen our meet talk about it.
In 2000, herders under the age of 34 accounted for 56 percent of all herders, but 12 years later, in 2022, it dropped to 27 percent. Since 2022, even younger herders have been migrating to cities in large numbers.
I can’t imagine Mongolia without herders in the countryside. There’s one more thing.
This is what Khurelchuluun, a herder from Khuld soum, Dundgovi aimag, said.
Livestock can no longer fatten. There are no fattening plants, so how can they? Good quality plants used to grow on pastures. Now bad, wasteful plants are growing. Livestock are getting smaller.
Because they eat only a few types of low-quality grass and plants, the quality of the animal's meat has also become very poor.
I always tell you bad news. Sorry.
Now let me tell you some good news.
This is Bayarchimeg. She has established and successfully operates a tree nursery - Agropark in Dalanzadgad city, Umnugovi aimag. She distributes tens of thousands of tree seedlings annually.
“If I don’t do it, who will? If I don’t do it now, it will be too late,” she said.
This old man is Tumurt: Khokhmort soum, Gobi-Altai aimag. He has established a garden in the soum center and is educating middle school children.
“I wish I could leave a single bush for future generations,” he said.
This woman is Dulamsuren: An agronomist from Khuld soum, Dundgovi aimag: She is originally from the Khangai region. But she voluntarily comes to the Gobi region and participates in gardening. “Wherever gardening is needed, I will work there. Because this is my job, my life,” she said.
There are so many of them.
Volunteers. No one has forced them. And no one has paid them. They even pay all the expenses themselves. They are holy men. There are such people everywhere. They are becoming more and more numerous.
They are inspiring the masses in the campaign against desertification and are setting an example.

We then went to Central Asia. We went to what was once the Aral Sea in Uzbekistan, now known as the Aralkum.
Aralkum is a deep scar and wound from how unloving we humans have been to nature.
WE WERE SCARED
What are we afraid of....
The danger of our Mongolian southern region becoming like this is not far away.
Therefore, I realized that I needed to tell this reality to the Mongolians as loudly as possible.

What is my conclusion?
In Gobi, an old man pointed to such a small stone and said, "This stone has the same right to exist as humans. But we humans think we are the owners of this stone.
Who gave us such a right? No one did. This is the worst kind of stupidity."
We humans are a small part of nature. Just like a grain of sand. But Mother Nature is immense.
That is why Mongolians worship the natural world like gods. This worship and understanding are very ancient, and the Mongolians are deeply rooted in our customs.
This traditional culture was not dogmatism, but knowledge.
Now we need to remember the knowledge of that ancient, primitive era. Otherwise, we ourselves would not have the right to exist.
I realized that before we talk about desertification, before we do anything against desertification, we need to think about it.
Finally, we felt something very clearly in Gobi. What is it... What do you think?
There is no scent as fragrant and intoxicating as the scent of water in the Gobi Desert.
Thank you all for listening to my story.
Also, our Voice of the Desert team, who traveled the Great Gobi Desert with us, is here. Thank you very much to them.
B.Nominchimed: Leader of Voice of the Desert expedition.

02/09/2026

ЦӨЛИЙН ДУУ ХООЛОЙ

ҮЗЭЛ САНААНААС ҮЙЛ ХЭРЭГ РҮҮ

“Цөлийн дуу хоолой” нь цөлжилт, газрын доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлыг зөвхөн байгаль орчны асуудал бус, хүн, малчин ахуй, соёл, амьдралын хэв маяг, ирээдүйтэй салшгүй холбоотой үнэт зүйл хэмээн харж, олон нийтийн ойлголт, оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой санаачилга юм.

Бидний хувьд цөлжилтийн эсрэг тэмцэл бол зөвхөн газрыг нөхөн сэргээх тухай биш. Газартайгаа хамт амьдрах уламжлалт мэдлэгийг хадгалах, байгалиа хамгаалах ухамсрыг түгээн дэлгэрүүлэх, малчдын дуу хоолойг сонсох, залуу үеийн оролцоог нэмэгдүүлэх, урлаг, бүтээлч сэтгэлгээ, орчин үеийн технологийг байгаль хамгаалалтай холбох тухай юм.

“Цөлийн дуу хоолой” нь хүн ба байгаль хоёрын харилцан хамаарал, хариуцлага, өв уламжлал, хамтын оролцоо гэсэн үнэт зүйлсийг эрхэмлэнэ.

Бид өнөөдрийн асуудлыг ярьж зогсохгүй, бодит үйл хэрэг, хамтын ажиллагаа, мэдлэг, инновац, бүтээлч санаачилгаар дамжуулан газраа сэргээж, амьдралаа хамгаалж, ирээдүйгээ бүтээхийг зорьдог.

Цөл бол дуугүй орон зай биш.
Тэнд байгаль, малчин, өв соёл, ирээдүйн тухай олон дуу хоолой бий.

Бид тэр дуу хоолойг сонсож, нэгтгэж, дэлхийд хүргэнэ.

Цөлийн дуу хоолой — үзэл санаанаас үйл хэрэг рүү.

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЖ,
ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРАЯ.

🌐 https://voiceofdesert.org/
🌐 http://www.green-mongolia.com/

.mn
COP17 Mongolia United Nations Convention to Combat Desertification

Address

Playtime Field, PC38+HW, ND - 3 Khoroo, Nalaikh
Ulaanbaatar
12612

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when VOICE of the desert posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category