12/10/2025
ပုံရဲ့အောက်ဖက်က မေးခွန်းကို အားလုံးဖြေကြည့်စေချင်ပါတယ်။ ဒီမေးခွန်းဟာ အတွေးအခေါ်ပိုင်းဆိုင်ရာဝိရောဓိတွေထဲမှာ လူပြောအများဆုံးမေးခွန်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ “ရထားပြဿနာ (Trolley Problem)” ပါ။ မေးခွန်းကိုဖတ်ပြီးတဲ့အချိန်မှာတော့ စာဖတ်သူ ၁၀ ယောက်မှာ ၉ ယောက်က လူ ၁ ယောက်ပဲအဆုံးခံမှာပေါ့ဆိုတဲ့ ကနဦးအဖြေတစ်ခုကို အရင်စဥ်းစားမိကြမယ်ထင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တကယ်တမ်း အဖြေဟာ အဲ့လောက်မရိုးရှင်းပါဘူး။ Trolley Problem ဟာ အခြေအနေတစ်ခုမှာ လူများစုအတွက် လူနည်းစုကို ရင်းသင့်သလားဆိုတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာဒွိဟကို အဖြေရှာတဲ့မေးခွန်းဖြစ်ပြီး ကျွန်တော်တို့လူသားတွေအနေနဲ့ ပုံထဲကလို ဘေးကျပ်နံကျပ်ပြဿနာမျိုးကြုံလာရတဲ့အခါ ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်ချက်ချမလဲဆိုတာကို စူးစမ်းလေ့လာဖို့အတွက် အသုံးပြုကြပါတယ်။
Trolley Problem မှာ ဓမ္မဓိဌာန်ကျတဲ့အဖြေဆိုတာမရှိပါဘူး။ ဥပမာ - မောင်းသူမဲ့ယာဥ်ထုတ်လုပ်တဲ့ကုမ္ပဏီတွေအနေနဲ့ လမ်းဖြတ်ကူးသူကို တိုက်မိနိုင်တဲ့အခြေအနေမျိုးမှာ ဒရိုင်ဘာအစား အလိုအလျောက်မောင်းနှင်ပေးနေတဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲလ်က ဒရိုင်ဘာလုံခြုံရေးအတွက် လမ်းကူးသူကို စတေးပြီး ဝင်တိုက်သွားမလား၊ လမ်းကူးသူလုံခြုံရေးအတွက် ယာဥ်ကို လမ်းဘေးထိုးမောင်းပြီး ဒရိုင်ဘာအသက်ကို စတေးမလားဆိုတဲ့ Trolley Problem တစ်မျိုးကို ကြုံတွေ့နေရဆဲဖြစ်ပါတယ်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း Dunkirk ကမ်းခြေက မဟာမိတ်တပ်သားတွေကို ကယ်ထုတ်တဲ့ ဒိုင်နမိုစစ်ဆင်ရေးမှာ စစ်သား ၃ သိန်းကျော်ကို ကယ်ထုတ်နိုင်ဖို့ ဗြိတိန်တော်ဝင်လေတပ်က လေတပ်သားတွေဟာ ဂျာမန်တပ်တွေနဲ့ယှဥ်တိုက်ဖို့ အင်အားမမျှမှန်းသိသိရက် အသက်စတေးခံပြီး အာရုံလွှဲပေးခဲ့ရတာဟာလည်း ဥပမာကောင်းတစ်ခုပါပဲ။
ဒါတွေဟာ ကျွန်တော်တို့ အပေါ်ယံကြည့်လိုက်ရင်တော့ အများကောင်းကျိုးအတွက် လူနည်းစုကို စတေးရတာဟာ လက်တွေ့ကျသယောင်ဖြစ်ပေမယ့် အဲ့ဒီလူနည်းစုမှာ ကိုယ်ချစ်ရတဲ့သူ၊ မိသားစုဝင်၊ သူငယ်ချင်းတွေ ပါသွားခဲ့မယ်ဆိုရင်ကော အများကောင်းကျိုးအတွက်ဆိုတဲ့ခေါင်းစဥ်အောက်မှာ လက်ပိုက်ကြည့်နေနိုင်ပါ့မလား။ လူများစုအတွက် လူနည်းစုကို စတေးရတာဟာ တကယ်ပဲ သမာသမတ်ကျရဲ့လား။ ဒါမှမဟုတ် နောက်တစ်ဖက်ကကြည့်လိုက်တဲ့အခါ ရထားလမ်းပေါ်က လူ ၅ ယောက်က ဒုစရိုက်သမား ၅ ယောက်ဖြစ်နေပြီး တစ်ဖက်က လူ ၁ ယောက်က အပြစ်ကင်းစင်တဲ့ပြည်သူတစ်ယောက်ဖြစ်နေလို့ လူ ၁ ယောက်အတွက် လူ ၅ ယောက်ကိုရင်းလိုက်ပြန်ရင်ရော တရားပါ့မလား။ တစ်ဖက်ကမ်းက လူ ၁ ယောက်က ကိုယ်အချစ်ရဆုံးလူဖြစ်နေရင်ရော ဘယ်လိုဆက်ဖြစ်မလဲ။
တကယ်လို့သာ ခင်ဗျားက လူနည်းစုထဲလည်းမပါ၊ လူများစုထဲမှာလည်းရှိမနေဘဲ သူတို့အားလုံးရဲ့ ကံကြမ္မာကို အဆုံးအဖြတ်ပေးရမယ့် လီဗာဆွဲရမယ့်လူဆိုရင်ရော။
ဒါဟာ အော်ပန်ဟိုင်းမား ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ပြဿနာတွေထဲက အကြီးမားဆုံးတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ဂျူးတစ်ယောက်အနေနဲ့ သူ့လူမျိုးသန်းပေါင်းများစွာ သတ်ဖြတ်ခံနေရတာကို ရပ်တန့်ခွင့်ရှိပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးကိုပါ အဆုံးသတ်နိုင်မယ့်လီဗာတစ်ခုကို သူဆွဲခွင့်ပေါ်လာခဲ့တယ်။ အနုမြူဗုံးအသုံးပြုပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် လူသိန်းဂဏန်းကို စတေးရမယ်ပေါ့။ ဒီလီဗာကို မဆွဲပြန်ရင်လည်း ဂျာမန်မြေက Heisenberg တို့သိပ္ပံပညာရှင်တသိုက်က သူ့ထက်မရှေးမနှောင်းမှာတင် အနုမြူဗုံးဖန်တီးသွားနိုင်တယ်။ ဂျပန်ကလည်း သူ့မဟာမိတ်တွေ ဘယ်လောက်စစ်ရှုံးရှုံး အလံဖြူထောင်ဖို့ အစီအစဥ်မရှိဘူးလို့ တင်းခံပြန်တယ်။ ဒီတော့ သူ့မှာ ရွေးချယ်စရာ အခြားနည်းလမ်းမရှိသလို ထွက်ပေါက်လည်းမရှိခဲ့ဘူး။
ဒီတော့ အော်ပန်ဟိုင်းမား လုပ်ရပ်က မှန်သလား။ ဒါက ဖြေရသိပ်ခက်ပါတယ်။ Trolley Problem တစ်ခုမှာ အမှန်၊ အမှားဆိုတာကို ကျွန်တော်တို့ ဘယ်လိုများခွဲခြားကြမလဲ။ သူမှန်တယ်လို့ ယူဆတဲ့လူတွေဆီကရတဲ့ လက်ခုပ်သံတွေနောက်ကွယ်မှာ ဂျပန်မြေပေါ်က ပြာမှုန်တွေနဲ့ လူသေအလောင်းတွေက အတိုင်းသားပဲမဟုတ်လား။ အသက်ပေးလိုက်ရတဲ့ဂျပန်ပြည်သူတွေအဖို့ အော်ပန်ဟိုင်းမား လုပ်ရပ်က မှန်ကောင်းမှန်ပါ့မလား။ အော်ပန်ဟိုင်းမား မှားတယ်လို့ပြောပြန်ရင်လည်း သူ့လိုလူတစ်ယောက်အတွက် ဒီလမ်းကလွဲပြီး ရွေးချယ်စရာဘာများရှိမှာလဲ။ စစ်ကြီးအပြီးမှာ အနုမြူလက်နက်အပြိုင်အဆိုင်တပ်ဆင်လာကြတာတွေအတွက် ဒီလီဗာစဆွဲခဲ့တဲ့ သူ့လက်မှာ ဘယ်လောက်အထိ တာဝန်ရှိနေခဲ့မလဲ။
ဒီဆောင်းပါးတိုဟာ မေးခွန်းတွေသိပ်များလွန်းနေလိမ့်မယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ Trolley Problem အတွက် ကျွန်တော့်ဆီမှာလည်း အဖြေမရှိလို့ပါပဲ။ ဒါရိုက်တာ Christopher Nolan ရဲ့ Oppenheimer ရုပ်ရှင်ကိုကြည့်အပြီးမှာ Trolley Problem တွေဟာ အဖြေကင်းမဲ့နေဆဲဆိုတာ ပိုသေချာသွားခဲ့တယ်။ အနုမြူဗုံးတို့ရဲ့ဖခင်ကြီးလို့ ဂုဏ်ပြုခံရတဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ယောက်ဟာ ကင်မရာကိုကြည့်ရင်း၊ သူဆွဲလိုက်တဲ့လီဗာကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့အကျိုးဆက်တွေကိုတွေးရင်း
❝ လူတချို့ရယ်မောခဲ့ကြတယ်
လူတချို့ငိုကြွေးခဲ့ကြတယ်
လူအတော်များများနှုတ်ဆိတ်သွားခဲ့ကြတယ် ❞
❝ ငါဟာ မရဏတရား
ကမ္ဘာတို့အားပျက်သုန်းစေသူဖြစ်ခဲ့ပြီ ❞
ဆိုတဲ့စကားကိုပြောရင်း အသံတွေကွဲအက်ပြီး မျက်ရည်ဝဲနေခဲ့တယ်။ ဒါဟာ Trolley Problem မှာ လီဗာကိုင်ပြီး သွေးစွန်းပေခဲ့ရသူတစ်ယောက်အနေနဲ့ ရှေ့ဆက်ဘာဖြစ်လာသလဲဆိုတာကို ကျွန်တော်တို့တွေ ဖန်သားပြင်ပေါ်မှာ မျက်မြင်တွေ့ကြရတာပဲဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ်သာ အော်ပန်ဟိုင်းမား လို လီဗာကိုင်ထားရသူတစ်ယောက်ဖြစ်လာတဲ့အခါ ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်ချက်ချမလဲ။ ဘယ်အချက်အလက်တွေကို ဦးစားပေးပြီး ရွေးချယ်မလဲ။ ကိုယ့်ဆုံးဖြတ်ချက်ကနေ ဆက်ပြီးဖြစ်လာမယ့် နောက်ဆက်တွဲအဖြစ်အပျက်တွေအပေါ် ဘယ်လိုအံတုဖြတ်သန်းမလဲ။ ကိုယ့်ရဲ့အမြင်တွေကို ကွန်းမန့်မှာပြောပြခဲ့ကြပါဦးခင်ဗျာ။