07/08/2026
The Hill Tracts of Arakan (1881) -Major W. Gwynne Hughes ၏ စာအုပ်ထဲမှ မြို (Mro) လူမျိုးအကြောင်း
ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ (Arakan Hill Tracts) ၊ ၁၈၈၁ ခုနှစ် ၊ Government Press, Rangoon ထုတ်ဝေမှု
၁။ စာအုပ်အကျဉ်းချုပ်
The Hill Tracts of Arakan ကို ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် Major W. Gwynne Hughes, F.R.G.S. (British Burma ၏ Deputy Commissioner နှင့် ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ Hill Tracts ၏ Superintendent ဟောင်း) က ရေးသားခဲ့ပြီး Rangoon ရှိ Government Press မှ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ Hughes သည် ၁၈၇၁ မှ ၁၈၈၀ ခုနှစ်အထိ (၁၈၇၅–၇၆ လပ်ရက်အနားယူချိန်မှလွဲ၍) ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ၏ Superintendent အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ စာအုပ်ကို အခန်း ၆ ခန်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ မြိုလူမျိုးနှင့်ပတ်သက်သော အချက်အလက်အများစုမှာ Chapter III “Ethnological” (စာမျက်နှာ ၁၀–၃၃) ထဲတွင် ပါဝင်သည်။
(Hughes, 1881, Contents page — Chapter III “Ethnological” ကို စာမျက်နှာ ၁၀ တွင် စတင်ကြောင်း titlepage/contents list ပါ ဇယားအရ ကိုးကား)
၂။ လူမျိုးစုခွဲခြားမှုတွင် မြို
Hughes က ရခိုင်တောင်တန်းဒေသအတွင်း အခွန်ဆက်နေသော (tributary) လူမျိုးစုခြောက်စုကို ဤသို့ စာရင်းပြုစုသည် —
(၁) Kamees or Kumees
(၂) Mros
(၃) Chins
(၄) Choungthas
(၅) Chaws
(၆) Koons။ “မြို” (Mros) ကို ဒုတိယနေရာတွင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။
(Hughes, 1881, p.10 — စာပိုဒ်အစ- “The tributary tribes residing within the administrative boundary of the Hill tracts may be classified as below” ဟူသော စာကြောင်းမှ)
၃။ Kamee နှင့် Mro — “တစ်မျိုးတစ်တွင်း” ဟူသော အမြင်
Hughes ၏ အဓိက ပြဆိုချက်တစ်ခုမှာ Kamee နှင့် Mro တို့ကို လူမျိုးတစ်မျိုးတည်း (“one family”) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သူ့အဆိုအရ Kamee-Mro ပေါင်းစုစုသည် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး ရခိုင်တောင်တန်းဒေသရှိ လူမျိုးစုအားလုံးတွင် အကြီးဆုံးအုပ်စု ဖြစ်သည်။
ယခင်က တောင်ကုန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မြောက်ဘက်မှ အင်အားကြီးသည့် လူမျိုးစုများ၏ ထိုးစစ်ဆင်မှုများကြောင့် မြစ်ကမ်းဘေးများသို့ ဆင်းလာခဲ့ရသည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့ကို အနွယ် (clan) ၂၂ နွယ်ခွဲထားပြီး တစ်နွယ်စီတွင် ကွဲပြားသော ခေါင်းဆောင်ရှိသည်။ ဒေသရွှေ့ပြောင်းခံရမှုကြောင့် ရိုးရာအနွယ်ခေါင်းဆောင်စနစ် ယိုယွင်းသွားခဲ့ကြောင်း ဆက်လက်ဖော်ပြသည်။
ကျေးရွာခေါင်းဆောင်ကို ရခိုင်စကားဖြင့် “Toungtja-min” ဟုခေါ်ကြောင်း၊ ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားတွင် အခြားစကားလုံးတစ်လုံးဖြင့် ဆိုလိုကြောင်း Hughes ကရေးသားသည် (OCR စာမူတွင် ၎င်းစကားလုံး၏ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ မရှင်းလင်းသဖြင့် မူရင်းရင်းမြစ်ကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရန် လိုအပ်သည်)။
(Hughes, 1881, p.11 — စာပိုဒ်အစ- “The Kamees, including the Mros (for they are of one family), amounting to over 10,000, form the largest division of the tribes” ဟူသော စာကြောင်းမှ)
၄။ ဘာသာစကားနှင့် “Kamee/Hamine” ဟူသော စကားလုံး၏ အနက်
Hughes က “Kamee” (“hamine” ဟုလည်း OCR တွင် ပေါ်သည်) ဟူသော စကားလုံးသည် မြိုဘာသာစကားနှင့် Kamee ဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးတွင် “လူ” (man) ဟု အနက်ရသည်ဟု ရှင်းပြသည်။ ဗမာလူမျိုးများက ဤစကားလုံးကို “ခွေးမြီး” ဟူသော အနက်နှင့် ကွက်တိကျိုးကြောင်းဆက်စပ်ဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း (ခါးဝတ်အထည်ကို ခွေးမြီးနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍) ၎င်းအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ မှားယွင်းကြောင်း၊ Captain Lewin အပါအဝင် စာရေးဆရာများစွာက ဤအမှားကို ထပ်ခါထပ်ခါ ကူးယူသုံးစွဲခဲ့ကြောင်း သူက ပယ်ချထားသည်။
(Hughes, 1881, p.12 — စာပိုဒ်အစ- “‘hamine,’ both in the Mro and Kamee languages, simply means man” ဟူသော စာကြောင်းမှ)
၅။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
အမျိုးသားဝတ်စုံနှင့်ပတ်သက်၍ Hughes က မြိုအမျိုးသားများ၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် Kamee များနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ခါးဝတ်အထည် (body-cloth) ပိုမိုကျဉ်းမြောင်းကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ဝတ်စုံမှာမူ Kamee နှင့် Mro နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ဆင်တူညီမျှသည်ဟု သတ်မှတ်ထားပြီး ရခိုင်အမျိုးသမီးဝတ်စုံနှင့်ဆင်တူသော်လည်း ပိုတိုသည့် ခါးဝတ်အထည်၊ ချောမွေ့သော သတ္တုကြိုးဖြင့် စည်းထားသော ခါးပတ်၊ ရင်ဘတ်ဖုံးရုံမျှသာ ဖုံးအုပ်ထားသော ရင်ဘက်အထည် တို့ပါဝင်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။
(Hughes, 1881, p.12 — စာပိုဒ်အစ- “The male dress of the Mros is similar to that of the Kamees, except that the body-cloth is so scanty as to be almost indecent” ဟူသော စာကြောင်းမှ)
၆။ ကိုယ်အမှတ်အသား (Tattooing)
Chin လူမျိုးစု၏ မျက်နှာအမှတ်အသားရေးထိုးခြင်းအကြောင်း ဆွေးနွေးသည့်နေရာတွင် Hughes က short footnote တစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြသည်မှာ — မီး (Mee) မြစ်ကမ်းရှိ မြိုလူမျိုးအနွယ်အနည်းငယ်ကလွဲ၍ အခြားလူမျိုးစုများ ကိုယ်အမှတ်အသား မရေးထိုးကြောင်း၊ ထိုမြိုအနွယ်များက ပါးပြင်၊ နဖူး၊ သို့မဟုတ် ရင်ဘတ်ပေါ်တွင် အမှတ်အသေးလေး သို့မဟုတ် ကြယ်ပုံကို အခါအားလျော်စွာ ရေးထိုးလေ့ရှိပြီး ၎င်းနှင့် သားရေမြောက်ခြင်း၊ အိမ်ထောင်ရေးဆိုင်ရာ ဂုဏ်ရည်များကို ဆက်စပ်တွေးထင်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ထို့အပြင် ထိုးစစ်ပြုလေ့ရှိသော Shandoos၊ Kamees နှင့် “Upper Pin Mros” (ပင်မြစ်အထက်ပိုင်းရှိ မြိုအနွယ်) တို့မှာမူ ကိုယ်အမှတ်အသား လုံးဝ မရေးထိုးကြောင်း မှတ်ချက်ပြုသည်။
(Hughes, 1881, p.13, footnote — စာကြောင်းအစ- “This word is used advisedly, for, with the exception of a few clans of the Mro tribe on the Mee river, none of the others tattoo” ဟူသော ခြေရေးမှတ်ချက်မှ)
၇။ Lemroo မြစ်ဝှမ်းမြိုများနှင့် Chin မြေယာအခွန်စနစ်
Chapter III အဆုံးပိုင်းအနီး (Chin ၏ မြေယာဆိုင်ရာ Civil Law ကို ရှင်းပြပြီးနောက်ပိုင်း) တွင် Hughes က “Mros of the Lemroo” ဟု သီးခြားခေါ်ဆိုထားသော Lemroo မြစ်ဝှမ်းဒေသရှိ မြိုလူမျိုးစုအနွယ်တစ်ခုအကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့သည် အစိုးရသို့ နှစ်စဉ်ဆက်သအခွန် (tribute) ပေးဆောင်ရသည့်အပြင်၊ မိမိတို့၏ joom (တောင်ယာ) ခုတ်ထွင်ရာတွင် Chin လူမျိုးစု၏ မြေပိုင်ဆိုင်မှု အခွင့်အရေးကို အသိအမှတ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ဆန်စပါး (paddy) သို့မဟုတ် အခြားပစ္စည်းဖြင့် Chin ခေါင်းဆောင်များထံ ဆက်သအခွန် (reditus) ပေးဆောင်ခဲ့ရကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဤသည်ကို Hughes က Kamee လူမျိုးစုတွင် ထိုကဲ့သို့ Chin မြေပိုင်ဆိုင်မှုကို အသိအမှတ်ပြုသည့် သက်သေအထောက်အထား လုံးဝမတွေ့ကြောင်းနှင့် တိုက်ရိုက် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြသည်။
(Hughes, 1881, p.33 — စာပိုဒ်အစ- “Even now, tribes of other races, notably the Mros of the Lemroo, in addition to their yearly tribute to Government, acknowledge the prescriptive title enjoyed by the Chins” ဟူသော စာကြောင်းမှ)
၈။ Chapter III အထွေထွေဖော်ပြချက်များ — မြိုအပါအဝင် လူမျိုးစုအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အချက်များ
Hughes ၏ Chapter III ကျန်ရှိသော အပိုင်းအများစုမှာ (ဘာသာရေး၊ သကြားထုတ်စနစ်၊ အိမ်ထောင်ရေး/ကွာရှင်းရေးဓလေ့၊ ကျွန်စနစ်၊ Kamee အနွယ်အတွက် ရေးဆွဲထားသော ရာဇဝတ်/တရားမဆိုင်ရာ ဓလေ့ဥပဒေများ) — ၎င်းတို့ကို “tributary tribes” အားလုံးနှင့် ဆက်စပ်၍ အထွေထွေအားဖြင့် ရေးသားထားပြီး မြိုလူမျိုးကို သီးခြားထုတ်နုတ်ဖော်ပြခြင်း မရှိပါ။
သို့သော် Hughes က Kamee နှင့် Mro ကို “one family” အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့်၊ စာမျက်နှာ ၂၅ တွင် “Kamee division of the tribes” အတွက်ဟု ဖော်ပြထားသည့် ဓလေ့ဥပဒေစုစည်းချက် (Mr. Davis, Superintendent of Hill tribes, ၁၈၆၆-၆၇ တွင် စုစည်းသည်) သည် မြိုလူမျိုးစုကိုပါ သက်ဆိုင်စေနိုင်သည်ဟု အနက်ဖွင့်ရနိုင်သော်လည်း၊ Hughes ကိုယ်တိုင်ကမူ ၎င်းအချက်ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မဖော်ပြခဲ့ပေ။
(Hughes, 1881, p.25 — စာပိုဒ်အစ- “A code of the hill laws for the Kamee division of the tribes… is given below” ဟူသော စာကြောင်းမှ ကောက်နုတ်သုံးသပ်ချက်)
၉။ ခေတ်သစ်ပညာရှင်များ၏ရှုထောင့်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရန် မှတ်ချက်
Hughes ၏ ၁၈၈၁ ခုနှစ် အုပ်ချုပ်ရေးအစီရင်ခံစာသည် ကိုလိုနီခေတ် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦး၏ လက်တွေ့မြင်ကွင်းအရ ရေးသားထားသော ရင်းမြစ်ဖြစ်၍၊ Kamee နှင့် Mro ကို “one family” အဖြစ် ရိုးရှင်းစွာ ပေါင်းစပ်သတ်မှတ်ချက်မှာ ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးရေးဆိုင်ရာ သုတေသနများ (SIL/Ethnologue ၏ Mro-Khami [cmr] နှင့် Khumi [cnk] ခွဲခြားမှု အပါအဝင်) နှင့် တိုက်ရိုက် ကိုက်ညီချက် မရှိချေ။
သို့ရာတွင် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းက ရခိုင်တောင်တန်းဒေသ အုပ်ချုပ်ရေးမှတ်တမ်းများက Kamee/Kwaymee (ခမီ) နှင့် Mro/Mros (မြို) ကို လက်တွေ့ဘဝတွင် အနီးကပ်ရောနှောနေထိုင်သည့် လူမျိုးစုနှစ်စုအဖြစ် မြင်ခဲ့ကြောင်းကိုမူ ဤအရင်းအမြစ်က ကောင်းစွာ သက်သေပြသည်။
ကိုးကားချက် (Reference)
Hughes, W. Gwynne, Major, F.R.G.S. The Hill Tracts of Arakan. Rangoon: Printed at the Government Press, 1881. [Internet Archive: hilltractsofarak00hughrich — https://archive.org/details/hilltractsofarak00hughrich ; full-text OCR: https://archive.org/stream/hilltractsofarak00hughrich/hilltractsofarak00hughrich_djvu.txt]
vi p., 1 l., 55, x p. 25 cm
