02/05/2026
ලාල්කාන්ත සහ සමාජ ප්රාග්ධනය: සංකල්පීය පදනම්, ප්රධාන චින්තකයින්, සහ
සමකාලීන අදාළත්වය
මේ දිනවල ලංකාවේ ඇතැමුන්ගේ හාස්යජනක මාතෘකාවක් වී ඇති ‘සමාජ ප්රාග්ධනයට’ සාධාරණයක් කිරීම මෙම එක්රැස් කර ලියා ඉදිරිපත් කිරීමේ අරමුනයි. විටින් විට මතුවන ප්රකාශ සහ ව්යවහාර අපට වැදගත් වන්නේ ඒවා පිලිබඳ ඇති මූලධාර්මික, න්යායික, සහ ශාස්ත්රීය පදනම් කෙරෙහි අවධානය යොමු වුනොත් ය යන්න මගේ අදහසයි. එසේම මෙරට රාජ්ය ප්රතිපත්තිමය සංවාදයට එවැනි සොයාබැලීමක් අත්යාවශ්ය ය. අප එවැනි පදනමකින් ලාල්කාන්ත සහෝදරයාට ස්තුතිවන්ත විය යුත්තේ විශ්වවිද්යාලවලටත් නිසි ලෙස සමාජ අවධානයට ලක් කිරීමට නොහැකි වූ සංකල්පයක් පිලිබඳ ඇවිස්සීමක් ඔහු කළ නිසාය. ඉතින් අප ඒ පිළිබඳව සොයා බලමු.
සමාජ ප්රාග්ධනය සංකල්පයක් ලෙස සමාජ විද්යාවන්හි, විශේෂයෙන් සමාජ විද්යාව සහ දේශපාලන විශ්ලේෂණය තුළ, වඩාත්ම බලගතුය. පුළුල් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි, සමාජ ප්රාග්ධනය යනු අන්යෝන්ය ප්රතිලාභ සඳහා සම්බන්ධීකරණය සහ සහයෝගීතාවයට පහසුකම් සපයන සමාජ සබඳතා, ජාල, සම්මත, සහ විශ්වාසය තුළ අන්තර්ගත සම්පත් ය. භෞතික හෝ මානව ප්රාග්ධනය මෙන් නොව, සමාජ ප්රාග්ධනය සහජයෙන්ම සම්බන්ධී (relational) එකකි. එය පවතින්නේ පුද්ගලයන් තුළම නොව, ඔවුන්ගේ සමාජ සබඳතාවල ව්යුහය සහ ගුණාත්මකභාවය තුළ ය. පියරේ බෝර්ඩියෝ (Pierre Bourdieu), ජේම්ස් කෝල්මන් (James Coleman), සහ රොබට් පට්නම් (Robert Putnam) ඇතුළු ප්රධාන චින්තකයින් කිහිප දෙනෙකු කලින් කලට මෙම සංකල්පයට වෙනස් නමුත් අනුපූරක ප්රවේශයන් වර්ධනය කර ඇත.
න්යායික ගොඩනැගීමක් ලෙස සමාජ ප්රාග්ධනයේ මූලාරම්භය සමාජ ඒකාබද්ධතාවය සහ ප්රජා ජීවිතය පිළිබඳ මුල් සමාජ විද්යාත්මක අවධානයන් දක්වා දිව යයි. සමාජ ප්රාග්ධනය යනු, පියරේ බෝර්ඩියෝ විසින් අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි, කල් පවතින සබඳතා ජාලයක් හිමිකර ගැනීමට සම්බන්ධ “සැබෑ හෝ විභව සම්පත්වල එකතුව” යි. සරලව කිවහොත්, මෙයින් අදහස් කරන්නේ පුද්ගලයන්ට තමන් දන්නා දෙයින් පමණක් නොව, ඔවුන් දන්නා අයගෙන්ද වාසි ලබා ගත හැකි බවයි. සමාජ සබඳතා - පවුලේ අය, මිතුරන්, හෝ වෘත්තීය සම්බන්ධතා සමඟ වේවා, අවස්ථා, තොරතුරු, සහ සහාය සඳහා ප්රවේශය සපයන වටිනා වත්කම් ලෙස ක්රියා කරයි.
බෝර්ඩියෝ “සැබෑ actual” සහ “විභව potential” සම්පත් අතර වෙනස හඳුනා ගනී. සැබෑ සම්පත් යනු උපදෙස්, මූල්ය ආධාර, හෝ චිත්තවේගීය සහයෝගය වැනි පවතින සබඳතාවලින් කෙනෙකුට ලැබෙන සෘජු ප්රතිලාභ වේ. අනෙක් අතට, විභව සම්පත් යනු අනාගතයේ දී මෙම ජාල හරහා ඇති විය හැකි අවස්ථාවන් වෙත යොමු වන ඒවාය. “කල් පවතින ජාලයක්” පිළිබඳ අදහස අවධාරණය කරන්නේ මෙම සබඳතා තාවකාලික නොවන බවයි; ඒවා කාලයත් සමඟ ස්ථාවර සහ නඩත්තු වන අතර, ඒවා වාසිදායක විශ්වාසදායක මූලාශ්ර බවට පත් කරයි.
උදාහරණයක් ලෙස, රැකියාවක් සොයන උපාධිධාරියෙකු සලකා බලන්න. ඔවුන්ට කීර්තිමත් සමාගමක සේවය කරන සමීප මිතුරෙකු සිටී නම්, එම සම්බන්ධතාවය රැකියා පුරප්පාඩු පිළිබඳ අභ්යන්තර තොරතුරු හෝ සේවායෝජකයාට නිර්දේශයක් පවා ලබා දිය හැකිය. මෙම අවස්ථාවේ දී, රැකියා අවස්ථාව පැන නගින්නේ පුද්ගලයාගේ සුදුසුකම් වලින් පමණක් නොව, ඔවුන්ගේ සමාජ සම්බන්ධතාවයෙනි. මේ අනුව, සබඳතා ජාලයම පුද්ගලික දියුණුව සඳහා බලමුලු ගැන්විය හැකි ප්රාග්ධනයේ - සමාජ ප්රාග්ධනයේ - ආකාරයක් බවට පත්වේ.
මේ ආකාරයෙන්, බෝර්ඩියෝ ඉස්මතු කරන්නේ, සමාජ ප්රාග්ධනය අසමාන ලෙස බෙදී ඇති බවත්, සෑම කෙනෙකුටම එකම ගුණාත්මක ජාල වෙත ප්රවේශ නොමැති බවත්ය. එබැවින්, ජීවන අවස්ථා හැඩගැස්වීමේදී සමාජ සම්බන්ධතා තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරමින්, සමාජයේ අවස්ථා සහ අසමානතාවයන් යන දෙකම ශක්තිමත් කරයි.
ජේම්ස් කෝල්මන් (1988) වඩාත් කෘත්යමය දෘෂ්ටිකෝණයකින් සමාජ ප්රාග්ධනයට ප්රවේශ වේ. සමාජ ව්යුහයක් තුළ ක්රියාවන්ට පහසුකම් සැලසීමේ හැකියාව අනුව කෝල්මන් සමාජ ප්රාග්ධනය සංකල්පනය කරයි. බැඳීම්, අපේක්ෂා, විශ්වසනීයත්වය, සහ තොරතුරු නාලිකා වැනි අංග ඔහු අවධාරණය කරයි. කෝල්මන්ට, සමාජ ප්රාග්ධනය ඵලදායී වේ; එය පුද්ගලයන්ට, විශේෂයෙන් පවුල්, සහ ප්රජාවන් තුළ, වෙනත් ආකාරයකින් අත් කරගත නොහැකි ඉලක්ක සපුරා ගැනීමට හැකියාව ලබා දෙයි. ශක්තිමත් පවුල් සහ ප්රජා ජාලයන් ශිෂ්ය ප්රතිඵල වැඩි දියුණු කරන බව සැලකෙන අධ්යාපනික පර්යේෂණවල ඔහුගේ සංකල්පනය විශේෂයෙන් බලගතු වේ. බෝර්ඩියෝ මෙන් නොව, කෝල්මන් බල අසමානතා කෙරෙහි අඩු අවධානයක් යොමු කරන අතර සමාජ සබඳතාවල ධනාත්මක, ඒකාබද්ධ කෘත්යයන් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කර ඇත.
රොබට් පට්නම්ගේ “Making Democracy Work” (1993) සහ “Bowling Alone” (2000) යන කෘති හරහා මෙම සංකල්පය පුළුල් ජනප්රියත්වයක් ලබා ගත්තේය. පට්නම් සිය අවධානය පුද්ගලයන්ගෙන් ප්රජාවන් සහ ජාතීන් වෙත මාරු කරමින් සමාජ ප්රාග්ධනය සම්බන්ධීකරණය සහ සහයෝගීතාවයට පහසුකම් සපයන ජාල, සම්මත, සහ විශ්වාසය වැනි සමාජ සංවිධානයේ ලක්ෂණ ලෙස අර්ථ දක්වයි. ඉතාලි කලාපීය ආණ්ඩු පිළිබඳ ඔහුගේ ප්රායෝගික පර්යේෂණවලින් පෙන්නුම් කරන්නේ සංගම්, සමාජ ශාලා, සහ ප්රජා සහභාගීත්වය හරහා මනිනු ලබන ඉහළ මට්ටමේ සිවිල් සහභාගීත්වයක් ඇති කලාප වඩාත් ඵලදායී ආණ්ඩුකරණයක් ඇති කිරීමට නැඹුරු වන බවයි. Bowling Alone හි පට්නම් තර්ක කරන්නේ පුද්ගලවාදය, තාක්ෂණික වෙනස්කම්, සහ අඩු සිවිල් සහභාගීත්වය වැනි සාධක හේතුවෙන් එක්සත් ජනපදයේ සමාජ ප්රාග්ධනය පහත වැටී ඇති බවයි. ඔහු “බන්ධන bonding” සහ “පාලම් bridging” සමාජ ප්රාග්ධනය අතර බලගතු වෙනස හඳුන්වා දෙයි. බන්ධන ප්රාග්ධනය යනු ශක්තිමත්, අභ්යන්තරව පෙනෙන සබඳතා (උදා: පවුල සහ සමීප මිතුරන්) වන අතර, එය අභ්යන්තර සහජීවනය ශක්තිමත් කරන අතර, එය සමහර විට පිටස්තර පුද්ගලයින් බැහැර කළ හැකිය. පාලම් ප්රාග්ධනය යනු විවිධ කණ්ඩායම් සම්බන්ධ කරන සහ පුළුල් සමාජ සහජීවනය පෝෂණය කරන දුර්වල, බාහිරව පෙනෙන සබඳතා වේ. විවිධ සමාජ කණ්ඩායම්වල පුද්ගලයින් අතර දුර්වල, වඩා දුරස්ථ සම්බන්ධතා මෙයට ඇතුළත් වේ. මෙම සබඳතා බාහිර නැඹුරුවක් සහිත වන අතර පුද්ගලයින්ට නව තොරතුරු, අවස්ථා, සහ පුළුල් දෘෂ්ටිකෝණ වෙත ප්රවේශ වීමට උපකාරී වේ.
මෙම පදනම් න්යායවාදීන්ට අමතරව, ෆ්රැන්සිස් ෆුකුයාමා (Francis Fukuyama, 1995) වැනි විද්වතුන් සමාජ ප්රාග්ධනයේ කේන්ද්රීය අංගයක් ලෙස විශ්වාසයේ කාර්යභාරය අවධාරණය කර ඇත. ෆුකුයාමා තර්ක කරන්නේ අධි විශ්වාසනීය සමාජවලට සංකීර්ණ ආර්ථික සංවිධාන සංවර්ධනය කිරීමට සහ ආර්ථික වර්ධනය පවත්වා ගැනීමට වඩා හොඳ හැකියාවක් ඇති බවයි. ඒ හා සමානව, නන් ලින් (Nan Lin, 2001) සමාජ ප්රාග්ධනය පිළිබඳ ජාල පාදක න්යායක් ඉදිරිපත් කරන අතර, සමාජ සබඳතා හරහා පුද්ගලයින් සම්පත් වෙත ප්රවේශ වන ආකාරය සහ බලමුලු ගන්වන ආකාරය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. ලින්ගේ ප්රවේශය ක්ෂුද්ර සහ සාර්ව මට්ටමේ විශ්ලේෂණයන් පාලම් කරයි. රැකියා සහ සමාජ සංචලනය වැනි අවස්ථාවන්ට ප්රවේශ වීමට ජාල ස්ථාන බලපාන ආකාරය ඉස්මතු කරයි.
එවැනි පුළුල් ආකර්ෂණයක් තිබියදීත්, සමාජ ප්රාග්ධනය පිළිබඳ සංකල්පය විවේචනයට ද ලක්ව ඇත. එක් ප්රධාන විවේචනයක් වන්නේ එහි සංකල්පීය අපැහැදිලි භාවයයි. විවිධ විද්වතුන් සමාජ ප්රාග්ධනය විවිධ ආකාරවලින් නිර්වචනය කර මනින අතර එය ආනුභවික යෙදුමේ අභියෝගවලට මග පාදයි. ඊට අමතරව, විචාරකයින් තර්ක කරන්නේ සංකල්පය බොහෝ විට සම්මත නැඹුරුවක් සහිත බවත්, සමාජ ජාල සහජයෙන්ම ප්රයෝජනවත් යැයි උපකල්පනය කරන බවත්ය. බෝර්ඩියුගේ කෘතියෙන් යෝජනා කරන පරිදි, සමාජ ප්රාග්ධනය බැහැර කිරීමේ ලක්ෂණවලින් යුක්ත විය හැකිය. නිදසුනක් වශයෙන්, තදින් බැඳී ඇති ප්රජාවන් වෙනස්වීමට හෝ වෙනසට විරුද්ධ විය හැකිය, සුළුතර ජාතීන් කොන් කළ හැකිය, නැතහොත් වෙනස් කොට සැලකීමේ පිළිවෙත් ශක්තිමත් කළ හැකිය.
සමකාලීන පසුබිමක, විශේෂයෙන් දකුණු ආසියාව වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින කලාපවල, සමාජ ප්රාග්ධනය ඉතා අදාළ වේ. ශ්රී ලංකාව වැනි රටවල, අවිධිමත් ජාල, ඥාති සබඳතා, සහ ප්රජා සංවිධාන ආර්ථික පැවැත්ම, දේශපාලන බලමුලු ගැන්වීම, සහ සමාජ සුභසාධනය සඳහා තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. විශේෂයෙන් විධිමත් ආයතන දුර්වල හෝ අසමාන ලෙස බෙදා හැර ඇති සැකසුම් තුළ සමාජ ප්රාග්ධනය රැකියා, ණය, සහ තොරතුරු වෙත ප්රවේශ වීමට පහසුකම් සැලසිය හැකිය. ඒ සමඟම, වාර්ගික හෝ පවුල් සබඳතා වැනි බන්ධන සමාජ ප්රාග්ධනය මත අධික ලෙස රඳා පැවතීම සමාජ ඛණ්ඩනයට සහ දේශපාලන ධ්රැවීකරණයට දායක විය හැකිය. මේ අනුව, අන්තර්ග්රාහී සංවර්ධනය සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී ස්ථාවරත්වය සඳහා සමාජ ප්රාග්ධනයේ බන්ධන සහ පාලම් ආකාර අතර සමබරතාවයක් අත්යවශ්ය ය.
අප සමාලෝචනයකට යමු. සමාජ ප්රාග්ධනය යනු පුද්ගල සහ සාමූහික ප්රතිඵල හැඩගැස්වීමේදී සමාජ සබඳතාවල වටිනාකම ග්රහණය කරන බහුවිධ සංකල්පයකි. පියරේ බෝර්ඩියෝ අසමානතාවය ප්රතිනිෂ්පාදනය කිරීමේදී එහි භූමිකාව ඉස්මතු කරයී, ජේම්ස් කෝල්මන් එහි කෘත්යමය/ක්රියාකාරී ප්රතිලාභ අවධාරණය කරයී, රොබට් පට්නම් සිවිල් ජීවිතය සහ ආණ්ඩුකරණය සඳහා එහි වැදගත්කම අවධාරණය කරයි. ෆ්රැන්සිස් ෆුකුයාමා සහ නැන් ලින් වැනි චින්තකයින්ගේ පසුකාලීන දායකත්ව විවාදය තවදුරටත් පොහොසත් කරයි. අවසාන වශයෙන්, සමාජ සම්බන්ධතා ආර්ථික සංවර්ධනය, දේශපාලන සහභාගීත්වය, සහ සමාජ ඒකාබද්ධතාවයට බලපාන ආකාරය තේරුම් ගැනීමට සමාජ ප්රාග්ධනය බලගතු රාමුවක් සපයන අතරම, සමාජ ජාල තුළ අන්තර්ගත අසමානතා සහ බැහැර කිරීම් පිළිබඳව ද අනුග්රාහක දේශපාලනය සහ ආණ්ඩුකරණය පිළිබඳවද අපට බොහෝ ඉගැනුම් මතක් කර දෙයි.
ධම්ම දිසානායක
වැඩිදුර විමර්ශනයට:
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.
Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94(Supplement), S95–S120.
Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. Free Press.
Lin, N. (2001). Social capital: A theory of social structure and action. Cambridge University Press.
Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton University Press.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
