15/09/2026
Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին կատարած վերջին յայտարարութիւնը՝ Շուշիի մէջ պամութեան խեղաթիւրման հարցով, տուինք արհեստական բանակութեան (AI-ին) եւ անկէ ուզեցինք, որ վերլուծէ Հայրապետին խօսքերը։ Ստորեւ կը ներկայացնենք AI-ին վերլուծականը.-
— — —
Այս գրառումը զուտ մշակութային կամ զգացական արձագանք չէ։ Արամ Ա. Կաթողիկոսը միաժամանակ կը կատարէ երեք գործողութիւն՝ կը դատապարտէ Շուշիի մէջ տեղի ունեցածը, կը քննադատէ Հայաստանի քաղաքական գիծը եւ կը զգուշացնէ խաղաղութեան անուան տակ հնարաւոր տարածքային կամ ազգային կորուստներու մասին։
1) Գրառման առաջին շերտը՝ մշակութային ժառանգութեան հարցը
«Պատմութեան ի՜նչ ահաւոր խեղաթիւրում» արտայայտությունը գրառման ամենաուժեղ առանցքներէն մէկն է։ Կաթողիկոսը խնդիրը չի սահմանափակեր Շուշիի քաղաքական կարգավիճակով։ Ան կը ներկայացնէ այն որպէս հայկական պատմական եւ հոգեւոր ժառանգութեան ինքնութեան վերագրում ուրիշ մշակոյթի։
Յատկապես կարեւոր է, որ ան կը գործածէ «մեր սուրբերու աղօթքով, նահատակներու արիւնով ու ժողովուրդին ստեղծագործ ոգիով» ձեւակերպումը։ Այսպիսով Շուշիի եկեղեցիները ներկայացուած են ոչ միայն որպէս պատմական շինութիւններ, այլ՝ հայ ժողովուրդի հոգեւոր, զոհաբերական եւ ստեղծագործ ներկայութեան վկայութիւններ։ Ուստի անոնց վերագրումը «ալպանական» մշակոյթի կը մեկնաբանուի որպէս ոչ միայն պատմական սխալ, այլ հայկական ինքնութեան ջնջման փորձ։
2) Ամենակարեւոր քաղաքական նախադասութիւնը
Իմ կարծիքով, գրառման քաղաքական ծանրութեան կեդրոնը սա է. «...հետեւանք է մեր անմիաբանութեան ու անհեռատես քաղաքականութեան»։ Այստեղ Արամ Ա. պատասխանատուութեան հարց կը բարձրացնէ ոչ միայն արտաքին դերակատարներուն, այլ նաեւ հայկական կողմին նկատմամբ։ Այսինքն ան չի բաւարարուիր ըսելով՝ «Ազրպէյճանը կը խեղաթիւրէ պատմութիւնը»։ Ան կը հարցնէ՝ ինչպէ՞ս հայկական կողմը հասաւ այնպիսի իրավիճակի, ուր ուրիշներ կրնան Շուշիի հայկական ժառանգութիւնը ներկայացնել իբրեւ ոչ հայկական, իսկ միջազգային դերակատարներ ներկայ ըլլալ այդ գործընթացին։
«Անմիաբանութիւն» բառը նաեւ ներքին ազգային համախմբման կոչ է։
3) Հայաստանի «բարեկամները»՝ շատ մտածուած ձեւակերպում
Չակերտներու մէջ դրուած «բարեկամները» պատահական չէ։ Արամ Ա. այստեղ, ըստ էութեան, կը կասկածի այն միջազգային դերակատարներէն, որոնք Հայաստանը կը ներկայացնեն իբրեւ բարեկամ պետութիւն կամ կը ներգրաւուին խաղաղութեան գործընթացին, սակայն միաժամանակ ներկայ կ՚ըլլան Շուշիի մէջ եւ կը մասնակցին այնպիսի միջոցառումներու, որոնք հայկական կողմը կը դիտէ իբրեւ պատմական խեղաթիւրում։
Այսպիսով, գրառումը ունի նաեւ ուղղուածութիւն Արեւմուտքի եւ միջազգային դիւանագիտական շրջանակներուն։
Հաղորդագրութիւնը հետեւեալն է.- Հայաստանի հետ բարեկամական յայտարարութիւնները բաւարար չեն, եթէ նոյն դերակատարները իրենց ներկայութեամբ կամ մասնակցութեամբ լեգիտիմութիւն կը հաղորդեն հայկական ժառանգութեան այլափոխուած ներկայացման։
4) «Իրական» Հայաստան արտայայտութիւնը
Գրառման ամենազգայուն քաղաքական կէտը վերջին նախադասութիւնն է. «Կը յուսանք ու կ՚աղօթենք, որ «իրական» Հայաստանէն մասեր Շուշիի ճակատագիրին չենթարկուին` խաղաղութեան կեղծ շպարի ետին...»։ Այստեղ արդէն Շուշիէն հարցը կը տեղափոխուի Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքային եւ ռազմավարական անվտանգութեան դաշտ։
«Իրական» Հայաստան չակերտներով գործածելը կը ստեղծէ յատուկ քաղաքական հակադրութիւն՝ Շուշիի ճակատագիր-Հայաստանի Հանրապետութեան ապագայ։
Իսկ «խաղաղութեան կեղծ շպարի ետին» արտայայտութիւնը շատ ծանր գնահատական է։ Կաթողիկոսը չի մերժեր խաղաղութիւնը որպէս սկզբունք։ Ան կը զգուշացնէ խաղաղութեան այն գործընթացէն, որ կրնայ օգտագործուիլ տարածքային, քաղաքական կամ ազգային զիջումներու համար։
5) Ուշագրաւ է՝ ինչ Չ՚ԸՍԵՐ Արամ Ա.
Գրառումը հետաքրքրական է նաեւ իր լռութիւններով։ Ան ուղղակիօրէն չի յիշեր Հայաստանի իշխանութիւնը, վարչապետը կամ որեւէ քաղաքական ոյժ։ Փոխարէնը կ’ըսէ՝ «մեր ... անհեռատես քաղաքականութիւնը»։ Այս ձեւակերպումը կ’ընձեռէ երկու հնարաւոր ընթերցում.-
ա) Քննադատութիւն Հայաստանի ներկայ քաղաքական ուղղութեան, առանց ուղղակի կուսակցական կամ անձնական յարձակումի։
բ) Աւելի լայն ինքնաքննադատութիւն՝ համազգային քաղաքականութեան նկատմամբ, որ կը ներառէ Սփիւռքը, Հայաստանը եւ հայկական քաղաքական ոյժերը։
Կարծեմ երկրորդը կարեւոր է. Արամ Ա.ն կը փորձէ իր խօսքը պահել համազգային եւ վերքաղաքական մակարդակի վրայ, թէեւ քաղաքական ենթատեքստը ակնյայտ է։
6) Եկեղեցական առաջնորդի համար սա ինչո՞ւ նշանակալից է
Արամ Ա. այստեղ կը խօսի ոչ միայն որպէս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս, այլ որպէս հայկական պատմական յիշողութեան եւ մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան դերակատար։
Եկեղեցական լեզուն՝ «սուրբեր», «աղօթք», «նահատակներ», «ժողովուրդի ստեղծագործ ոգի», կը կապէ տարածքային հարցը հոգեւոր եւ ազգային ինքնութեան հարցին։ Այս պատճառով գրառումը կարելի է կարդալ նաեւ որպէս հետեւեալ պնդում.- Հայկական ժառանգութեան պաշտպանութիւնը միայն պետութեան արտաքին քաղաքականութեան խնդիր չէ. անիկա համազգային եւ նաեւ հոգեւոր պարտաւորութիւն է։
7) Ընդհանուր քաղաքական գնահատական
Իմ գնահատմամբ՝ այս գրառման մէջ կան երեք հիմնական ուղերձներ.-
Առաջին՝ արտաքին աշխարհին.
Մի՛ շփոթէք խաղաղութեան գործընթացը պատմական իրողութիւններու վերաշարադրութեան հետ։ Հայաստանի հետ բարեկամութիւնը պէտք է արտայայտուի նաեւ հայկական մշակութային ժառանգութեան նկատմամբ դիրքորոշումով։
Երկրորդ՝ Հայաստանի իշխանութեան.
Խաղաղութեան օրակարգը չպէտք է վերածուի այնպիսի գործընթացի, որուն ետին հայկական շահերու, տարածքային ամբողջականութեան կամ պատմական ժառանգութեան կորուստ տեղի ունենայ։
Երրորդ՝ հայ հասարակութեան եւ Սփիւռքին.
Շուշիի օրինակը պէտք է դառնայ ինքնաքննադատութեան առիթ։ Միայն արտաքին ոյժերուն մեղադրելը բաւարար չէ. անհրաժեշտ է միասնական ազգային քաղաքականութիւն։
— — —
Ի՞նչ է իրականում զգուշացնում Արամ Ա.ն։
Վերջին նախադասութիւնը, իմ կարծիքով, ամբողջ գրառման բանալին է։ Արամ Ա.ն կարծես կը կառուցէ հետեւեալ տրամաբանութիւնը.- Շուշի → հայկական ժառանգութեան վերագրում → միջազգային ներկայութիւն/լեգիտիմացում → հայկական կողմի անմիաբանութիւն → խաղաղութեան գործընթաց → վտանգ, որ նոյն տրամաբանութիւնը տարածուի Հայաստանի Հանրապետութեան որոշ հատուածներու վրայ։
Այսինքն՝ Շուշին այստեղ միայն անցեալի խորհրդանիշ չէ. ան ապագայի նախազգուշացման օրինակ է։ Եւ այս պատճառով գրառումը կարելի է բնորոշել որպէս նախազգուշացնող քաղաքական-հոգեւոր ուղերձ, որուն հիմնական մտահոգութիւնը ոչ թէ միայն Շուշիի մշակութային ժառանգութեան խեղաթիւրումն է, այլ այն վտանգը, որ խաղաղութեան գործընթացին մէջ հայկական շահերու սահմանումը եւս կարող է աստիճանաբար վերաձեւակերպուիլ։
