13/10/2026
«មាតុភូមិ» (ប្រលោមលោក និងសាច់រឿងដោយ៖ ចិន្ត ច័ន្ទរតនា អ្នកស្រាវជ្រាវ អ្នកនិពន្ធ និងជាអតីតៈទីប្រឹក្សាក្រុមហ៊ុនភាពយន្ត Walt Disney)
THE MOTHER LAND (Novel and Story by: Chanratana Chen)
****
ក្រុងកម្ពុជាធិបតីដ៏កម្សត់
នៅខាងក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដែលសាងសង់ពីឈើ ក្រោយវាំងននសូត្រពណ៌ ពួកឆ្មបកំពុងដើរយ៉ាងស្ងៀមស្ងាត់។ នៅខាងក្រៅ ព្រះបាទអង្គអេងគង់រង់ចាំ។
ព្រះអង្គមានព្រះជន្មមិនទាន់ដល់សែសិបវស្សាទេ ប៉ុន្តែទុក្ខព្រួយបានធ្វើឱ្យព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គស្គមស្គាំង។ ព្រះភក្ត្រដែលធ្លាប់តែមូលក្លំតាមបែបជីវិតរាជវង្សានុវង្សនោះ បានប្រែជាស្គមឃើញឆ្អឹងថ្ពាល់។ អាការៈក្អកបានកើតមានឡើងតាំងពីរដូវត្រជាក់មុន ហើយមិនបានបាត់ទៅវិញទាំងស្រុងឡើយ។ ព្រះអង្គស្លៀកសំពត់សូត្រពណ៌ចាស់ធម្មតា មិនមានពាក់ខ្សែសង្វាក់មាសធ្ងន់ៗសម្រាប់ពេលចូលគាល់នោះទេ ហើយព្រះបាទទាំងពីរដែលមិនពាក់ស្បែកជើងបានដាក់នៅលើកម្រាលឈើទាលដ៏ត្រជាក់នៃរានហាល។ នៅចំពោះមុខព្រះអង្គ ទីធ្លាព្រះបរមរាជវាំងមើលទៅភ្លឺរលោង។ មាននារីបម្រើម្នាក់កំពុងបោសទឹកភ្លៀងចេញពីលើផ្ទាំងថ្មដោយប្រើអំបោសធ្វើពីសរសៃស្លឹកត្នោត នាងបោសចុះបោសឡើងដដែលៗ ហាក់ដូចជាចង់បោសសម្អាតការរង់ចាំនោះឱ្យអស់ទៅ។
ព្រះបាទអង្គអេងមិនបានចាប់អារម្មណ៍នឹងនាងឡើយ។ ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គសម្លឹងទៅទិសខាងកើត និងទិសខាងលិច ដូចដែលព្រះអង្គតែងតែធ្វើជាប្រចាំ។
នៅទិសខាងលិចគឺប្រទេសសៀម។ នៅទិសខាងកើត គឺទឹកដីរបស់ពួកយួនអណ្ណាម។ នៅចន្លោះប្រទេសទាំងពីរនេះ ព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គស្ថិតនៅប្រៀបដូចជាកន្ទេលមួយដែលខ្លាពីរគូកំពុងដេកពីលើ។ ព្រះអង្គបានថ្វាយដំរីស ក្រវាញ និងឈើក្រអូបដ៏ល្អឯកទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក ហើយស្តេចសៀមនៅទីនោះបានហៅព្រះអង្គថាជាកូន និងបានយកបុត្ររបស់ព្រះអង្គទៅធ្វើជាមន្ត្រីបម្រើផ្ទាល់ខ្លួន។ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនអំណោយតាមដងទន្លេមេគង្គទៅឱ្យមេដឹកនាំយួនអណ្ណាមនៅទីក្រុងព្រៃនគរ (សៃហ្គន់) រួមមានអង្ករ ក្រមួន និងការគោរពកោតខ្លាច ហើយពួកគេបានចាត់ទុកព្រះអង្គជាប្រទេសចំណុះ និងបានឃ្លាំមើលព្រំដែនរបស់ព្រះអង្គដោយចិត្តលោភលន់។ នៅឧដុង្គ ពួកមន្ត្រីសៀមអង្គុយផឹកស្រាសនៅក្នុងសាលមួយ ខណៈពេលដែលអ្នកបកប្រែខ្សឹបប្រាប់គ្នាអំពីចលនានៃទូកយួនអណ្ណាមដែលកំពុងធ្វើដំណើរឡើងតាមដងទន្លេបាសាក់នៅក្នុងសាលមួយទៀត។ ចក្រភពខ្មែរដ៏រុងរឿងនៅអង្គរបានក្លាយទៅជាអនុស្សាវរីយ៍នៃសំណង់ថ្មដែលត្រូវបានព្រៃឈើលេបត្របាក់អស់ទៅហើយ។ អ្វីដែលនៅសេសសល់គឺ៖ រាជវាំងតូចមួយនៅលើភ្នំ កងទ័ពកាន់លំពែងមួយចំនួន និងព្រះធម៌។
Inside the wooden palace, behind curtains of dyed silk, the midwives moved with quiet feet. Outside, King Ang Eng sat and waited.
He was not yet forty, but sorrow had thinned him. His face, once round with the softness of princely life, had grown sharp at the cheekbones. A cough had settled in his chest during the last cold season and never quite left. He wore a simple sampot of dark silk, without the heavy gold chains of audience, and his bare feet rested on the cool teak of the veranda. Before him, the courtyard glistened. A servant girl swept the rainwater from the stones with a broom of palm fiber, over and over, as if she could sweep away the waiting itself.
His Majesty did not see her. His eyes were on the east and the west, as they always were.
To the west lay Siam. To the east, the lands of the Viet. Between them, his kingdom lay like a mat upon which two tigers slept. He paid homage at Bangkok with white elephants and cardamom and the finest eaglewood, and the Chao Phraya there called him son and kept his sons as pages. He sent gifts down the Mekong to the Viet lords at Saigon, rice and wax and deference, and they called him vassal and watched his borders with hungry eyes. In Oudong, Siamese mandarins drank rice w**e in one pavilion while interpreters whispered of Viet boats moving up the Bassac in another. The old Khmer empire of Angkor was a memory of stone swallowed by forest. What remained was this: a small court on a hill, a few thousand spears, and the Dharma.
****
Only on
