Storia Vagante

Storia Vagante Storia Vagante è passione per la Storia e il Viaggio, con l'obbiettivo di realizzare piacevoli scoperte su luoghi e persone della nostra memoria.

L'associazione culturale no profit Storia Vagante racchiude nel suo nome la passione per la Storia e il Viaggio. Attraverso esperienze sensoriali in un percorso di ricerca del nostro passato vi accompagneremo alla scoperta di sapori e profumi genuini, peculiarità di ogni territorio che andremo a visitare. Tutto questo lo realizziamo senza barriere perchè il nostro obbiettivo principale è l’inclusione sociale totale.

Visitare Lollove, raccontare la sua leggenda, ritrovare oggetti che descrivono un passato lontano...ogni foto è un picco...
19/10/2025

Visitare Lollove, raccontare la sua leggenda, ritrovare oggetti che descrivono un passato lontano...ogni foto è un piccolo pezzo di storia dei paesi che sopravvivono allo spopolamento.

Quando ti inviano immagini di luoghi meravigliosi, e tu vuoi essere al centro della foto! 🌴🏖️📸
03/10/2025

Quando ti inviano immagini di luoghi meravigliosi, e tu vuoi essere al centro della foto! 🌴🏖️📸

Raccontare luoghi e persone è Storia Vagante
07/09/2025

Raccontare luoghi e persone è Storia Vagante

DestinyYou have to have gone through great sorrow to appreciate a small joy. I am the third of five children. My father ...
06/09/2025

Destiny
You have to have gone through great sorrow to appreciate a small joy. I am the third of five children. My father was the head of the blacksmiths' guild, a specialist in "great art," as the forging of all kinds of iron tools was called.
In the last days of January 1794, the cold had frozen all the streets of Sassari. He had been hit by a cart that had overturned on the descent from the Castle, on *ruga di cotinas*, before the bend that leads to the alley of the Jesuit seminary, near King Enzo's house. The barrels had rolled over, overwhelming and killing him while he was on his way to deliver work tools to the palace of His Excellency the Marquis Manca di Mores, which was under construction behind the Cathedral of San Nicola, where he is now buried near the Chapel of Sant'Eligio, the patron saint of the blacksmiths' brotherhood, alongside the other Pilos, who have led the important guild for more than a century.
Father Francesco had already arranged my dowry because I was of marriageable age, but his tragic end had plunged our house into despair and things seemed to be going badly. The forge had passed to my brothers, Eligio and Nicola, who had worked with him since they were children. And I... well, I had become another mouth to feed. I was already fifteen and had to be settled soon.
Mother Luigia Murgia, a practical and decisive woman, went to visit her brother, Don Francesco, in his vineyards in Sorso. My uncle warmly welcomed my mother, the eldest of the sisters, and promised to resolve the matter as soon as possible. He explained that for me to marry quickly, my condition as an orphan offered a widower with children as a marital solution—someone who was surely looking for a woman to have as a wife and stepmother for his children. It was a matter of survival, of stability for both parties, dictated by the state of necessity resulting from the mourning.
The period was rather tense in Sorso. Rumors were reaching the town that Uncle Francesco Murgia, along with others, had led revolts and set fire to the warehouses of Baron Amat's palace the previous September.
At home, we were worried about these reports, knowing that spies were just waiting to sell someone out to get some money from the feudal lords. Some in Sassari already had him pegged to be hanged. But the revolutionary movements were just beginning, and all our lives would be marked by the bloody events of the years to come. My mother's request for him to act as my go-between was resolved by Lent. A young widower, a native of Ploaghe, had decided to remarry to leave his in-laws' house. They were taking care of his daughters who were still too young to be aware of the absence of their mother, who had died of typhus the previous winter. The widower and my uncle Francesco had a mutual friend: Don Ignazio Nater, the mayor of Sorso and also a native of Ploaghe.
Mayor Nater had sent for the widower, Giovanni Antonio. In a short time, the agreement for the new marriage was made, and the ceremonial followed immediately. First came "the entry," when the most important men of the prospective groom's family came to ask for my hand. The task of presenting the good qualities of the young widower had been delegated to Don Ignazio Nater, who came to our house with a brother and two cousins of the future groom. He was a widower, yes, but not so young; he was already past twenty-five. The first visit from the matchmaker was followed by a week for the answer, as is the custom in town. This, of course, was affirmative on the part of my brothers and my mother. I, naturally, did not express any opinion—it was the men of the house who decided these things. Not that I expected anything different.
For the official engagement, the chosen day was August 13th. The air was already filled with anticipation for the great day of the *Discesa dei Candelieri*, the most important festival in the city of Sassari, with the fulfillment of the vow to the Madonna of the Assumption and Saint Sebastian for saving the city from the plague of 1528, or was it 1652? I don't remember the year well, but the day was definitely August 14th.
My brothers were waiting for the day of the *Discesa* to bring the candeliere, along with their fellow members of the blacksmiths' guild, and show off their skill in making it dance to the rhythm of the drummers and the people shouting "make it dance." For the occasion, we had trimmed their ceremonial jackets in mourning, in memory of the death of the guild's prior, Francesco Pilo, our father. I had obtained permission to go to church in my mourning dress along with my fiancé.
Listening secretly to the men's conversations, I learned that my marriage would be an excellent deal for our family. Giovanni Antonio had made a great impression on my brothers. He was a man who knew how to read and write, as shrewd as a fox, and he intended to get a license as a justice official. He knew several feudal lords and was a friend of the Amat prosecutor, Giovanni Salaris, who kept the accounts of the fiefdoms of the Barony of Romangia and the Lordship of Olmedo. He just had to wait for the right opportunity and be assigned a town. The justice for small crimes was administered by the justice official, who resolved these misdeeds with the payment of a fine, which could guarantee a lot of earnings, depending on the town where he worked. Being related to an ambitious and powerful man meant more requests for work and more income at the Pilo forge. In the end, my future was looking rosy, and well-being would be shared with my brothers as well.
Giovanni Antoni had decided to remarry after consulting with his in-laws, the father and mother of the deceased Elisabetta Pani, his first wife.
That marriage had been a very advantageous deal for him; it had allowed him to double his assets in a few years. Francesca Demontis, his mother-in-law, came from a family of peasant nobility, and the wealth came from her side. Donna Francesca had a good understanding of life's necessities. She had tried to put a brake on her son-in-law, who seemed like a restless horse after her daughter's death, taking care of the small girls and welcoming everyone into her home. But the young widower was chomping at the bit to break free and start a family with another woman. Leaving that house, taking his two nieces with him, was written in destiny, known since the day they buried his daughter. My fiancé's Pani-Demontis in-laws had decided to leave all of the deceased Elisabetta's inheritance to Giovanni Antonio, on the condition that the new marriage be "in the Sardinian style." In this way, the inheritance of the deceased wife remained tied to her little daughters, Clara and Luigia. Everything had been written in the deeds by the notary Pietro Sorba Siglienti. We had defined this last phase of our marriage with a notarial deed.
The air was now not only of anticipation for the *Discesa dei Candelieri* but also for the new life that awaited me. A beginning not chosen, but consciously accepted, as a young woman must accept her own destiny. I am Peppina Pilo, I turned sixteen in May, and next month, on September 12, 1794, to be exact, I will marry Giovanni Antonio Camboni, the founder of the Camboni family of Olmedo. But that is another story that we will write in the coming weeks.

Il Destino.Occorre avere passato un grande dolore per apprezzare una piccola gioia. Sono la terza di cinque figli. Mio p...
04/09/2025

Il Destino.
Occorre avere passato un grande dolore per apprezzare una piccola gioia. Sono la terza di cinque figli. Mio padre, era il maggiore del gremio dei fabbri, specialista in “arte grossa”, come era detta la forgiatura del ferro di qualsiasi tipo di strumento di lavoro.
Negli ultimi giorni di gennaio del 1794, il freddo aveva ghiacciato tutte le strade di Sassari. Era stato investito da un carro rovesciatosi nella discesa dal Castello, in ruga di cotinas, prima della curva che va al vicolo del seminario dei Gesuiti, vicino alla casa di re Enzo. Le botti se erano rovesciate, l'avevano travolto e ucciso, mentre si dirigeva per consegnare attrezzi da lavoro al palazzo di sua eccellenza il Marchese Manca di Mores, in costruzione dietro il Duomo di San Nicola, dove ora è sepolto vicino alla ca****la di Sant'Eligio, il santo protettore della confraternita dei fabbri, accanto agli altri Pilo, che da più di un secolo guidano l'importante gremio.
Padre Francesco aveva già allestito la mia dote perché ormai sono in età di marito, ma la sua tragica fine aveva buttato la nostra casa nello sconforto e le cose sembravano andare male. La fucina era passata ai miei fratelli, Eligio e Nicola, che fin da piccoli avevano lavorato con lui. E io... beh, io ero divenuta una bocca in più da sfamare, avevo già quindici anni e dovevo essere sistemata presto.
Mamma Luigia Murgia, donna pratica e decisa, era andata a trovare il fratello, don Francesco, nelle sue vigne a Sorso. Mio zio aveva accolto con affetto mamma, la più grande delle sorelle e aveva promesso di risolvere quanto prima la questione, spiegando che per sposarmi velocemente, la condizione di orfana offriva come soluzione matrimoniale un vedovo con prole, di sicuro uno alla ricerca di una donna di potere avere come moglie e matrigna per i figli. Era una questione di sopravvivenza, di stabilità per entrambe le parti, dettata dallo stato di necessità conseguenza del lutto.
Il periodo era piuttosto teso a Sorso, arrivavano voci in città che zio Francesco Murgia insieme ad altri avevano guidato, il settembre scorso, le rivolte e incendiato i magazzini del palazzo del Barone Amat.
In casa eravamo preoccupati per queste notizie, sapendo di spie che non aspettavano altro che vendere qualcuno per prendere qualche soldo dai Signori feudatari e alcuni a Sassari lo davano già appeso alla forca. Ma i movimenti rivoluzionari erano solo all'inizio, e la vita di tutti noi sarebbe stata segnata dagli eventi sanguinosi degli anni a ve**re. La richiesta di mamma di fare da paraninfo per me fu risolta entro la quaresima. Un giovane vedovo, nativo di Ploaghe, aveva pensato di risposarsi per lasciare la casa dei suoceri, i quali si prendevano cura delle figlie ancora troppo piccole per essere consapevoli dell'assenza della madre, morta di tifo nell'inverno scorso. Il vedovo e mio zio Francesco avevano un amico in comune: don Ignazio Nater, sindaco di Sorso e nativo anche lui di Ploaghe.
Il sindaco Nater aveva mandato a chiamare il vedovo Giovanni Antonio. In poco tempo, l'accordo per le nuove nozze era fatto e subito dopo si era proceduto con il cerimoniale: per primo "l'entrata", quando gli uomini più importanti della famiglia del promesso sposo, sono venuti a chiedere la mia mano. Il compito di presentare le buone qualità del giovane vedovo era stato delegato a don Ignazio Nater che era venuto a casa nostra con un fratello e due cugini del futuro sposo. Era si un vedovo, ma non così giovane, i venticinque anni gli aveva già passati. Dalla prima visita del sensale, era seguita una settimana per la risposta, com'è usanza in paese. Questa era stata naturalmente affermativa da parte dei miei fratelli e di mia mamma. Io, chiaramente, non avevo espresso nessun parere, erano gli uomini di casa a decidere per queste cose. Non che mi aspettassi niente di diverso.
Per il fidanzamento ufficiale, il giorno scelto fu il 13 agosto. L'aria era già carica di aspettative per il grande giorno della Discesa dei Candelieri, la festa più importante della città di Sassari, con lo scioglimento del voto alla Madonna dell'Assunta e San Sebastiano per avere salvato la città dalla peste del 1528, o era quella del 1652. Non ricordo bene l'anno, ma il giorno era di sicuro il 14 d'agosto.
I miei fratelli attendevano il giorno della Discesa per portare insieme ai confratelli del gremio dei fabbri e mettere in mostra la loro bravura nel fare ballare il candeliere dov'è dipinto Sant'Eligio, al ritmo dei tamburini e della gente che grida “fallu baddà”. Per l'occasione le loro giacche da cerimonia le avevamo listate a lutto in ricordo della morte del priore del gremio, Francesco Pilo, nostro padre. Io avevo ottenuto il permesso d'andare in chiesa con il vestito da lutto insieme al mio fidanzato.
Ascoltando di nascosto i discorsi degli uomini, avevo appreso che le mie nozze sarebbero state un ottimo affare per la nostra famiglia. Giovanni Antonio aveva fatto un'ottima impressione ai miei fratelli. Era un uomo che sapeva leggere e scrivere, avveduto come una volpe, aveva intenzione di prendere la licenza d'ufficiale di giustizia. Conosceva diversi signori feudali, era amico del procuratore degli Amat, Giovanni Salaris che teneva i conti dei feudi della Baronia di Romangia e della Signoria d'Olmedo. Doveva solo aspettare l'occasione giusta e farsi assegnare un paese. La giustizia dei piccoli reati era amministrata dall'ufficiale di giustizia, il quale risolveva questi misfatti con il pagamento di una ammenda, a seconda del paese nel quale si esercitava, poteva garantire molti guadagni. Essere imparentati con un uomo ambizioso e potente, significava avere più richieste di lavoro e più entrate nella fucina Pilo. Alla fine, il mio futuro si dipingeva di rosa e il benessere sarebbe stato condiviso anche con i miei fratelli.
Giovanni Antoni aveva preso la decisione di risposarsi dopo essersi confrontato con i suoceri, il padre e la madre della cara estinta Elisabetta Pani, la prima moglie.
Quel matrimonio era stato un affare molto vantaggioso per lui, gli aveva permesso di raddoppiare le sue sostanze in pochi anni. Francesca Demontis, la suocera proveniva da una famiglia di nobiltà contadina, le ricchezze arrivavano da parte sua. Donna Francesca aveva compreso bene le necessità della vita, aveva cercato di mettere un freno al genero che sembrava un cavallo scalpitante dopo la morte della figlia, prendendosi cura delle bambine ancora piccole e accogliendo tutti in casa sua. Ma il giovane vedovo mordeva il freno per liberarsi e fare famiglia con un'altra donna. Lasciare quella casa, portando via con lui le due nipoti era scritto nel destino, noto fin dal giorno in cui avevano seppellito la figlia. I suoceri Pani-Demontis del mio promesso sposo avevano deciso di lasciare tutto il patrimonio della deceduta Elisabetta a Giovanni Antonio, a patto che il nuovo matrimonio fosse alla "Sardesca", per cui l'eredità della moglie estinta rimaneva legata alle piccole figlie, Clara e Luigia. Tutto era stato scritto negli atti dal notaio Pietro Sorba Siglienti. Avevamo definito con atto notarile quest'ultima fase del nostro matrimonio.
L'aria, ora, non era più solo d'attesa per la Discesa dei Candelieri, ma anche per la nuova vita che mi attendeva. Un inizio non scelto, ma accolto consapevolmente, come una giovane donna deve accettare il proprio destino. Sono Peppina Pilo, ho compiuto sedici anni a maggio, il prossimo mese, esattamente il dodici di settembre del 1794 sposerò Giovanni Antonio Camboni, il fondatore della famiglia Camboni d'Olmedo.
Ma questa è un'altra istoria che scriveremo nelle prossime settimane.

Su Destinu.Bisòngiat àere coladu unu dolore mannu pro apretziare una giòja pitica. So sa ‘e tres de chimbe fìgios. Babbu...
04/09/2025

Su Destinu.
Bisòngiat àere coladu unu dolore mannu pro apretziare una giòja pitica. So sa ‘e tres de chimbe fìgios. Babbu meu, fiat su majore de su gremiu de sos frailarzos, ispetzialista in “arte russa”, comente fiat narada sa forgiatura de su ferru de cale si siat tipu de trastu de traballu.
In sas ùrtimas dies de ghennàrgiu de su 1794, su fritu aiat astragàu totu sos caminos de Tàtari. Fiat istadu investidu dae unu carru aende·si bortuladu in sa calada de su Casteddu, in carrela de cotinas, in antis de sa curva chi andat a su gùturu de su seminàriu de sos Gesuitas, a curtzu a sa domo de re Entzu. Sas carradas si fiant bortuladas, l'aiant leadu in petus e ochidu, mentras si dirighiat a cunsignare atretzos de traballu a su palatzu de su Mere Donnu Marchesu Manca de Mores, in fràigu a dae segus sa Crèsia majore de Santu Nigola, ue como est interradu a curtzu de sa ca****la de Santu Eligiu, su santu amparadore de sa cunfrarìa de sos frailarzos, acanta a sos àteros Pilo, chi de prus de unu sèculu ghiant s'importante gremiu.
Babbu Frantziscu aiat giai ammaniadu sa doda mea ca oramai so in edade de maridu, ma sa tràgica fine sua nde aiat ghettadu sa domo nostra e sas cosas pariant bortuladas a malu. Su fraìle, fiat coladu a sas manos de sos frades meos, Eligiu e Nigola, chi finas dae piticos aiant traballadu cun issu. E deo... beh, deo fia devènnida una buca in prus de isfamare, tenia giai bindighi annos e devia èssere sistemada in presse.
Mama Luigia Murgia, fèmina pràtica e detzìdida, fiat andada a agatare su frade, don Frantziscu, in sas binzas suas a Sòssu. Tziu meu aiat acollidu cun su coro in manu a mama, sa prius manna de sas sorres suas e aiat promìtidu de risòlvere cantu in antis sa chistione, ispieghende chi pro mi cojuare a sa lestra, sa cunditzione de òrfana oferiat comente a solutzione matrimoniale unu viudu cun figiàmene, de seguru a sa chirca de una fèmina de pòdere leàre comente mugere e faghere de bìdriga a sos figios. Fiat una chistione de subravivèntzia, de istabilidade pro ambas partes, detada dae s'istadu de netzessidade cunsighèntzia de su lutu.
Su perìodu fiat prusaprestu tiradu a Sòssu, arribbaiant boghes a tzitade chi tziu Frantziscu Murgia paris cun àteros aerent ghiadu su cabudanni coladu sos abbolotos e sos fogos de sos magasinos de su palatzu de su Barone Amat.
In domo fìamus apessamentados pro custas noas, ischende de ispias chi non isetaiant ateru de nde pigare carchi dinare dae sos Sennores feudatàrios e unos cantos a Tàtari lu daiant giai apicadu a sa furca. Ma sos movimentos rivolutzionàrios fiant petzi a su cumintzu, e sa vida de totus nois diat èssere istada signada dae sos eventos sambenosos de sos annos a bènnere. Sa pregunta de mama de mi faghere de paraninfu est istada risòlvida intro sa carèsima. Unu giòvanu viudu, nadiu de Piaghe, aiat pessadu de si torrare a cojuare pro lassare sa domo de sos sogros chi li abbadaiant sas fìgias ancora tropu piticas, tentas dae sa pòvera mugere, morta de tifu in s'ierru coladu. Su viudu e tziu meu Frantziscu teniant un'amigu in comunu: don Ignatziu Nater, sìndigu de Sòssu e nadiu fintzas issu de Piaghe.
Su sìndigu Nater aiat mandadu a mutire su viudu Zuànne Antoni. Intro de pagu tempus, s'acòrdiu pro su coju nou fiat fatu e si fiat protzedidu cun su tzerimoniale: a primu s'intrada, cando sos òmines prus importantes de sa famìlia de su promissu, sunt bènnidos a pedire sa manu mea. Su còmpitu de presentare sas bonas calidades de su giòvanu viudu fiat istadu delegadu a don Ignatziu Nater chi fiat bènnidu a su giannile nostru cun nd’unu frade e duos fradiles de su cojuadu nou. Fiat si unu viudu, ma non gasi giòvanu, sos bintighimbe annos l'aiat giai colados. Dae sa prima bìsita de su sensale, fiat coladu una chida pro sa risposta, comente est sa muda in bidda. Custa fiat istada naturalmente afermativa a banda de sos frades meos e de mama mea. Deo, craru, no aia potidu narrère nudda, fint sos òmines de domo a detzidere pro custas cosas. Non chi m'isetaia carchi divescia manera.
Pro su coju sa die seberada fiat istada su 13 austu. S'àera fiat giai garriga de aspetativas sa grande die de sa Faradda de sos Candeleris, sa festa prus importante de sa tzitade de Tàttari, cun s'isorvimentu de su votu annuale a sa Madonna de s'Assunta e Santu Sebustianu pro àere sarvadu sa tzitade dae sa peste de su 1528, o fiat sa de su 1652. No m’ammento bene s'annu, ma sa die fiat de seguru su 14 de austu.
Sos frades meos abetaiant sa die manna de sa Faradda pro pèndere paris cun sos cunfrades de su gremiu de sos frailarzos e pònnere in mustra sa bravura issoro in su de fàghere ballare su candelari mannu ue est pintadu Santu Eligiu, a su ritmu de sos tumbarinos e de sa zente chi tzichirriat a boghe posta “fallu baddà”. Pro s'ocasione sas giachetas issoro de tzerimònia las aìamus listadas a lutu in amentu de sa morte de su majore de su gremiu, Frantziscu Pilo, babbu nostru. Deo aia tentu su permissu de andare a crèsia cun su bestidu de lutu paris cun su amoradu meu.
Iscurtende a sa cua sos arresonos de sos òmines, aia cumpresu chi su coju meu fiat istadu un'òtimu afare pro sa famìlia nostra. Zuànne Antoni aiat fatu un'òtima impressione a sos frades meos. Fiat un'òmine chi ischiat lèghere e iscrìere, abbistu comente a unu matzone, teniat intentzione de pigare sa litzèntzia de ufitziale de giustìtzia. Connoschiat diversos sennores feudales, fiat amigu de su procuradore de sos Amat, Zuanne Salaris chi teniat sos contos de sos feos de sa Baronia de Romàngia e de sa Segnoria de S'Ulumedu. Deviat petzi isetare s'ocasione giusta e si fàghere assignare una bidda. Sa giustìtzia de sos reatos piticos fiat amministrada dae s'ufitziale de giustìtzia, se resolviat cun su pagamentu de un'ammenda, a segunda de sa bidda in cale s'esertzitaiat, podiat garantire balàngios medas. Èssere imparentados cun un'òmine ambitziosu e poderosu, significaiat àere prus traballos e prus intradas in su fraìle Pilo. A sa fine, su tempus benidore meu si pintaiat bonu e diat èssere istadu cumpartzidu fintzas cun sos frades meos.
Zuànne Antoni aiat pigadu sa detzisione de si torrare a cojuare a pustis de s'èssere cunfrontadu cun sos sogros, su babbu e sa mama de sa bonanima de Elisabetta Pani, sa prima mugere.
Cuddu affidu fiat istadu un'afare vantagiosu meda pro a issu, l'aiat permìtidu de addopiare sas sustàntzias suas in pagos annos. Frantzisca Demonte, sa sogra fiat de zenìa de nobilesa de oliariu, sos benes arriviant dae sa familia sua. Donna Frantzisca aiat cumpresu bene sas netzessidades de sa vida, aiat chircadu de pònnere unu frenu a su ghèneru chi pariat unu caddu curridore a pustis de sa morte de sa fìgia, pighende·si cura de sas pitzinnas ancora piticas e acasagende totus in domo sua. Ma su giòvanu viudu mossiat su frenu pro si liberare e faghere domo cun una àtera fèmina. Lassare cudda domo, giughende bia cun isse sas duas nebodes fiat iscritu in su destinu, connotu fintzas dae sa die in cale aiant interradu sa fìgia. Sos sogros Pani-Demonte de su promìtidu isposu meu, aiant detzìdidu de lassare totu su patrimòniu de sa defunta Elisabetta a Zuànne Antoni, a patu chi s’affidu nou esseret istadu a “sa Sardesca", pro cale s'eredade de s'istimada mugere estinta abarraiat presa a sas piticas fìgias issoro, Clara e Luigia. Totu fiat istadu iscritu in sos pabilos de su notàriu Pedru Sorba Siglienti. Aìamus definidu cun atu notarile custa ùrtima fase de s’affidu nostru.
S'àera, ora, non fiat prus petzi de isetu solu pro sa Faradda, ma fintzas pro sa vida noa chi m'abetaiat. Unu cumintzu non seberadu, ma acollidu cun abbistesa, comente a una giòvana fèmina devet atzetare su destinu pròpiu. So Peppina Pilo, apo giompidu seighi annos a maju, su mese chi intrada, su doighi de cabudanni de su 1794 mi cojuo cun Zuànne Antoni Cambone, su Babbu mannu de sa zenìa de sos Cambone de S'Ulumedu. Ma custa est un’atera istoria chi amus a iscriere in sas chidas chi intrant.

Buongiorno amici di Storia Vagante. Siamo giunti al nostro secondo appuntamento con "Animas de s'Ulumedu". Il nuovo racc...
04/09/2025

Buongiorno amici di Storia Vagante. Siamo giunti al nostro secondo appuntamento con "Animas de s'Ulumedu". Il nuovo racconto parla di usi e costumi dei nostri paesi. Si parte da documenti d'archivio, dopo il racconto è frutto della fantasia.

Su TestamentuSo Maria Teresa, apo lòmpidu dae pagu deghennoe annos, ùndighi los apo passados comente umbra de un'àttera ...
27/08/2025

Su Testamentu
So Maria Teresa, apo lòmpidu dae pagu deghennoe annos, ùndighi los apo passados comente umbra de un'àttera vida, sa de don Filipu Lay. Pro sos sulumedesos so sa tzerachedda de su retore.
So bistada incartada, comente narant sos ispagnolos, e como lu assisto in s'ùrtimu biàzu.
Incartados sunt totu sos òrfanos, unu destinu chi est comente una bestimenta de tzeracùmine a bonu pregìu. Ite fiant sos dòveres de s'òrfanu e de su mere? Los leìmus iscritos in pabilos de Notaju. S'òrfanu deviat traballare a fora e intro de domo, note e die, fintzas in die de festa. Su mere deviat dare: duos bestire, unu pro onni die, s'àteru de muda, una manta pro s'ierru e màndigu bastante pro atùare a sos dòveres. Si tenimus bona sorte in totu custu tempus, ti nche podes andare dae domo de su mere chena burdu.
Ammento, comente ind’ùnu bisu, sas ùltimas dies chi apo passadu in domo de mama e babbu. Cando sos ùlimos fiant in friore, mama si est lièrada de Zorzi, e pùstis de tres dies chi los amos interrados ambos in su campusantu de santu Zorzi de Ollastesu, sa crèja in su monte de Ùsini. S'ierru de su matessi annu càmus suterradu puru a babbu, cun su primu nie.
Sas sorres minores, las ant collocadas in domo de tzia Florenscia e tziu Billia Canu, frade de babbu. Frade meu più mannu e deo semus bistados incartados dae su Babbu de sos òrfanos de Ùsini, chi est su majore de sa bidda de s'Ulumedu.
Sa prima borta chi apo postu pè in domo de su Retore sos ùlimos aiant pèrdidos sos frores e postu sas fòzas noas, gài deo aia pèrdidu s'inòcentzia de creadura in sas ùltimas lagrimas chi m'aiant infustu sa cara, in su camìnu dae bidda mia a s'Ulumedu. Dae su dòighi de abrile de su 1767 so passàda a tzerachedda de su Retore. Solu su retore Lay pariat ammentare su nùmene meu. Cando mi cramaiat, pariat una merula neende: -Maria Teresa!-
Tzia Lughia fiat sa femina chi fintzas a cando no so arrìvada deo, faghiat sas fainas de domo de su Retore, dae tempus l'aiat nàdu a don Lay de chircare una tzeraca, proite issa non bi la faghiat prus. Arrìvada deo, a cantu a una chida apo imparadu totu sas fainas de domo, dae tzapulare sa bestimenta a còghere sas òstias.
***
Cando apo leadu a tzeraca a Maria Teresa, fia deghe annos preìderu de s'Ulumedu. M'ammento s'annu chi so arrivìdu in custa bidda, annu de carestia. Cussu ierru nch'amus suterradu meda zènte consumada dae su fàmine. Apo giuradu a Nostra Segnora de Tàlia, chi dae cussu mamèntu mi impignaia a fàghere de totu pro non nde suterrare àteros in cussas cundèntzione. Su Monte Granàticu, cun su trigu imprestadu pro sa sèmina e torradu a s'incùntza, aiat catzadu su fàmine in sas àteras biddas. Mi so cunsìtzadu cun òmines abbistos de s'Ulumedu, e apo comintzadu a iscrìere sos pabilos pro otènnere puru nois su Monte Granàticu. Est bistadu nche sa manu de Deus, comente nche sèra refìorida sa vida in bidda, in tempus de deghe annos semus arribados a chentu pesones!
Su majore Antoni Canu, chi fiat fìntzas Babbu de sos òrfanos, una die m'at nàdu de sa malasorte chi fiat capitada in domo de su fradile usinesu, mortu pagu tempus àdapoi de sa mùtzere, lassènde unu fiotu de fìtzos minores. Fiat resessìdu à nde sistemare duas, in domo de un'àteru fradile, mescamente restaiant sos duos prus mannitos: Luisi de dèghe annos e Maria Teresa de oto.
Luisi l'at incartadu luego à su pastore Luca Virdis.
Maria Teresa, l'apo incartàda deo pro ùndigh'annos. Isco chi à nois preìderos nos racumandant de aère tzeracas mannas, pro tènnere à luntànu pensamentos de arretùmine, ma cussu fuferàsu, cun sos pilos pigiados ind'ùna tritza in colore de trigu, chi li bescìat dae su mancàloru birde, chi dae cantu fiat betzu teniat prus tàpulos nche pannu, cando l'apo bida tremulende, m'at ammoddigadu su coro. Fiat minuda, teniat sos ogros de unu crabolu. Luego apo iscoberrìu chi fiat furba nche matzone. Gài una die l'apo agatada, à manu e à còa in s'apòsentu cun unu libru in manos, carignende sos folìos, comente à iscurtare sas peraùlas cun sas manos. Pariat chi fiat cumprendende cussu chi bi fiat iscritu, proite comente carignaiat su pabilu si poniat à rìere. Su matessi risu chi siguramènte aiat fatu Santu Filipu Neri cando àt iscritu cussu libru. Osservende, mi so abbistu chi no aiat perunu interessu pro sas cosas chi piàghent à sas atèras giovànas: lentòlos ricamados, pratos pinturados de pònnere in pratera, à issa li piàghiat su pabilu. Non l'apo nàu nudda in su momèntu, mi chi so essidu à sa cua e àdapoi l'apo cramada.
***
Ammito chi de totu sas tzeracas de sa bidda, deo so sa mezu assòrtada. Tèntzo letu, materàssu de lana chi mi costùidi sos bisos, lentòlos de linu netos e manta, e cando faghet tropu fritu mi chi tzaco ìn su letu de su Retore e mi iscaldo afiantzàda à issu. Su màndigu chi preparo lu mandigamus umpàre, no sos avàntzos che sas àteras, dae cussu chi narant cando nos bidimus carchi borta à samunàre ìn su riu, o à leare s'abba à su càntaru de su Mudegru.
Nemmancu una de issas àt bidu unu libru ìn domo de sos meres.
Deo cando nd'apo leadu unu ìn manos pro sa prima borta, l'apo abertu, apo bidu totu custos putzonèdos minudeddos bolende sentza si mòvere dae sa tela inùe fiant ricamados, unu ricamu gài fine, chi passende sos pòdighes subra, intendia su cori-cori de sas pumas minoreddas.
Una die su Retore m'at cramadu cando fia ìn s'aposentu sòu e mi domandat si cheria cumprèndere su bolu de cussos putzònes de sos fòlios, chi issu mi lu podiat insingiare. Deviat bistare su segretu nostru.
Apo imparadu gài lestra, chi mi l'àt propostu à Nadale e à Pasca ischia lèzere.
Aia bidu cussas lìteras minudas tantas bortas chi nde connoschia ònzi forma, est bistadu fàzile iscobèrrere su segretu de sas peraùlas, cando sas lìteras bolant umpàre. Gài apo comintzadu à lèzere sa vida de Santu Filipu Neri, connotu comente santu de s'aligrèsa, e àdapoi totu sos àteros libros. Su Retore riìat cando mi intendiat nènde sas ìstorias chi lèia, chi connoschiat bene, ma li praghiat à mi intèndere raccontènde.
Passados sos annos, s'incartamentu fiat arrivènde à sa fine. Su retore Lay m'at agatadu maridu pro mi cojuare, su mezàdru de sa bìnza sua, Giuanne Tinteri. Issu si chi fiat imbetzadu e cheriat sistemare totu prima de tancare sos ogros. Mortu su Retore est arrivìdu su Notaju sa prima die de Austu de su 1778 pro lèzere su testamentu.
«Totu cussu chi b'est in s'elencu de sos benes lasso à su Monte Granàticu, ìn sas pesones de su cunsìzu chi ant à amministrare sos benes, e ant à pagare duos rasières de trigu à su Barone Amat, comente apo semper fatu deo». Àdapoi as finidu nezènde «lasso sos libros à Maria Teresa Canu, chi m'at sevìdu cun devotzione pro ùndighi annos, comente dae cuntràttu de incartamentu. Custa est sa dote pro su coju cun Giuanne Tinteri».
Giorzìa e Clara Tinteri sunt fìzas nostras, ant imparadu à lèzere e iscrìere cun sos libros de su Retore. Sunt amantiosas de sa poesia e ant iscritu sos gosos de Santu Filipu Neri, chi cantant su vintìses de maju ìn Tiesi, ìn sa crèja sua.

Indirizzo

Via Gialeto 16
Oristano
09170

Notifiche

Lasciando la tua email puoi essere il primo a sapere quando Storia Vagante pubblica notizie e promozioni. Il tuo indirizzo email non verrà utilizzato per nessun altro scopo e potrai annullare l'iscrizione in qualsiasi momento.

Condividi