27/08/2025
Su Testamentu
So Maria Teresa, apo lòmpidu dae pagu deghennoe annos, ùndighi los apo passados comente umbra de un'àttera vida, sa de don Filipu Lay. Pro sos sulumedesos so sa tzerachedda de su retore.
So bistada incartada, comente narant sos ispagnolos, e como lu assisto in s'ùrtimu biàzu.
Incartados sunt totu sos òrfanos, unu destinu chi est comente una bestimenta de tzeracùmine a bonu pregìu. Ite fiant sos dòveres de s'òrfanu e de su mere? Los leìmus iscritos in pabilos de Notaju. S'òrfanu deviat traballare a fora e intro de domo, note e die, fintzas in die de festa. Su mere deviat dare: duos bestire, unu pro onni die, s'àteru de muda, una manta pro s'ierru e màndigu bastante pro atùare a sos dòveres. Si tenimus bona sorte in totu custu tempus, ti nche podes andare dae domo de su mere chena burdu.
Ammento, comente ind’ùnu bisu, sas ùltimas dies chi apo passadu in domo de mama e babbu. Cando sos ùlimos fiant in friore, mama si est lièrada de Zorzi, e pùstis de tres dies chi los amos interrados ambos in su campusantu de santu Zorzi de Ollastesu, sa crèja in su monte de Ùsini. S'ierru de su matessi annu càmus suterradu puru a babbu, cun su primu nie.
Sas sorres minores, las ant collocadas in domo de tzia Florenscia e tziu Billia Canu, frade de babbu. Frade meu più mannu e deo semus bistados incartados dae su Babbu de sos òrfanos de Ùsini, chi est su majore de sa bidda de s'Ulumedu.
Sa prima borta chi apo postu pè in domo de su Retore sos ùlimos aiant pèrdidos sos frores e postu sas fòzas noas, gài deo aia pèrdidu s'inòcentzia de creadura in sas ùltimas lagrimas chi m'aiant infustu sa cara, in su camìnu dae bidda mia a s'Ulumedu. Dae su dòighi de abrile de su 1767 so passàda a tzerachedda de su Retore. Solu su retore Lay pariat ammentare su nùmene meu. Cando mi cramaiat, pariat una merula neende: -Maria Teresa!-
Tzia Lughia fiat sa femina chi fintzas a cando no so arrìvada deo, faghiat sas fainas de domo de su Retore, dae tempus l'aiat nàdu a don Lay de chircare una tzeraca, proite issa non bi la faghiat prus. Arrìvada deo, a cantu a una chida apo imparadu totu sas fainas de domo, dae tzapulare sa bestimenta a còghere sas òstias.
***
Cando apo leadu a tzeraca a Maria Teresa, fia deghe annos preìderu de s'Ulumedu. M'ammento s'annu chi so arrivìdu in custa bidda, annu de carestia. Cussu ierru nch'amus suterradu meda zènte consumada dae su fàmine. Apo giuradu a Nostra Segnora de Tàlia, chi dae cussu mamèntu mi impignaia a fàghere de totu pro non nde suterrare àteros in cussas cundèntzione. Su Monte Granàticu, cun su trigu imprestadu pro sa sèmina e torradu a s'incùntza, aiat catzadu su fàmine in sas àteras biddas. Mi so cunsìtzadu cun òmines abbistos de s'Ulumedu, e apo comintzadu a iscrìere sos pabilos pro otènnere puru nois su Monte Granàticu. Est bistadu nche sa manu de Deus, comente nche sèra refìorida sa vida in bidda, in tempus de deghe annos semus arribados a chentu pesones!
Su majore Antoni Canu, chi fiat fìntzas Babbu de sos òrfanos, una die m'at nàdu de sa malasorte chi fiat capitada in domo de su fradile usinesu, mortu pagu tempus àdapoi de sa mùtzere, lassènde unu fiotu de fìtzos minores. Fiat resessìdu à nde sistemare duas, in domo de un'àteru fradile, mescamente restaiant sos duos prus mannitos: Luisi de dèghe annos e Maria Teresa de oto.
Luisi l'at incartadu luego à su pastore Luca Virdis.
Maria Teresa, l'apo incartàda deo pro ùndigh'annos. Isco chi à nois preìderos nos racumandant de aère tzeracas mannas, pro tènnere à luntànu pensamentos de arretùmine, ma cussu fuferàsu, cun sos pilos pigiados ind'ùna tritza in colore de trigu, chi li bescìat dae su mancàloru birde, chi dae cantu fiat betzu teniat prus tàpulos nche pannu, cando l'apo bida tremulende, m'at ammoddigadu su coro. Fiat minuda, teniat sos ogros de unu crabolu. Luego apo iscoberrìu chi fiat furba nche matzone. Gài una die l'apo agatada, à manu e à còa in s'apòsentu cun unu libru in manos, carignende sos folìos, comente à iscurtare sas peraùlas cun sas manos. Pariat chi fiat cumprendende cussu chi bi fiat iscritu, proite comente carignaiat su pabilu si poniat à rìere. Su matessi risu chi siguramènte aiat fatu Santu Filipu Neri cando àt iscritu cussu libru. Osservende, mi so abbistu chi no aiat perunu interessu pro sas cosas chi piàghent à sas atèras giovànas: lentòlos ricamados, pratos pinturados de pònnere in pratera, à issa li piàghiat su pabilu. Non l'apo nàu nudda in su momèntu, mi chi so essidu à sa cua e àdapoi l'apo cramada.
***
Ammito chi de totu sas tzeracas de sa bidda, deo so sa mezu assòrtada. Tèntzo letu, materàssu de lana chi mi costùidi sos bisos, lentòlos de linu netos e manta, e cando faghet tropu fritu mi chi tzaco ìn su letu de su Retore e mi iscaldo afiantzàda à issu. Su màndigu chi preparo lu mandigamus umpàre, no sos avàntzos che sas àteras, dae cussu chi narant cando nos bidimus carchi borta à samunàre ìn su riu, o à leare s'abba à su càntaru de su Mudegru.
Nemmancu una de issas àt bidu unu libru ìn domo de sos meres.
Deo cando nd'apo leadu unu ìn manos pro sa prima borta, l'apo abertu, apo bidu totu custos putzonèdos minudeddos bolende sentza si mòvere dae sa tela inùe fiant ricamados, unu ricamu gài fine, chi passende sos pòdighes subra, intendia su cori-cori de sas pumas minoreddas.
Una die su Retore m'at cramadu cando fia ìn s'aposentu sòu e mi domandat si cheria cumprèndere su bolu de cussos putzònes de sos fòlios, chi issu mi lu podiat insingiare. Deviat bistare su segretu nostru.
Apo imparadu gài lestra, chi mi l'àt propostu à Nadale e à Pasca ischia lèzere.
Aia bidu cussas lìteras minudas tantas bortas chi nde connoschia ònzi forma, est bistadu fàzile iscobèrrere su segretu de sas peraùlas, cando sas lìteras bolant umpàre. Gài apo comintzadu à lèzere sa vida de Santu Filipu Neri, connotu comente santu de s'aligrèsa, e àdapoi totu sos àteros libros. Su Retore riìat cando mi intendiat nènde sas ìstorias chi lèia, chi connoschiat bene, ma li praghiat à mi intèndere raccontènde.
Passados sos annos, s'incartamentu fiat arrivènde à sa fine. Su retore Lay m'at agatadu maridu pro mi cojuare, su mezàdru de sa bìnza sua, Giuanne Tinteri. Issu si chi fiat imbetzadu e cheriat sistemare totu prima de tancare sos ogros. Mortu su Retore est arrivìdu su Notaju sa prima die de Austu de su 1778 pro lèzere su testamentu.
«Totu cussu chi b'est in s'elencu de sos benes lasso à su Monte Granàticu, ìn sas pesones de su cunsìzu chi ant à amministrare sos benes, e ant à pagare duos rasières de trigu à su Barone Amat, comente apo semper fatu deo». Àdapoi as finidu nezènde «lasso sos libros à Maria Teresa Canu, chi m'at sevìdu cun devotzione pro ùndighi annos, comente dae cuntràttu de incartamentu. Custa est sa dote pro su coju cun Giuanne Tinteri».
Giorzìa e Clara Tinteri sunt fìzas nostras, ant imparadu à lèzere e iscrìere cun sos libros de su Retore. Sunt amantiosas de sa poesia e ant iscritu sos gosos de Santu Filipu Neri, chi cantant su vintìses de maju ìn Tiesi, ìn sa crèja sua.