Khani Organization for Intellectual Studies - رێكخراوی خانی

02/04/2026

12/03/2026

وتارێكی به‌ڕێز (ستار ئه‌حمه‌د) به‌ناونیشانی (شكۆی مرۆڤ زمانه‌) له‌ سایتی دیاسپۆڕا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ 26/ 2 / 2026.

https://diasporawf.org/edeb-so/9548/
ستار ئەحمەد
نووسەر، کەرکووک
​……………….



زمان تەنیا کۆمەڵە دەنگ و وشەیەکی ڕێکخراو نییە بۆ لێک تێگەیشتنی ڕۆژانە و بەڕێکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان، بەڵکوو گەورەترین، پیرۆزترین و بەهێزترین سەنگەری پاراستنی شکۆی مرۆڤ و بەرزترین پایەی ئابڕووی هەر نەتەوەیەکە ،کە بیەوێت لە ئاسۆی بڵندیدا وەک بوونەوەرێکی ئازاد و خاوەن ناسنامە بمێنێتەوە. کاتێک مرۆڤ چاو بە جیهان هەڵدێنێت، یەکەمین پەیوەندیی ڕاستەقینەی لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریدا لە ڕێگەی ئەو ئاواز و دەنگە وشانەوە دەبێت کە دایکی پێی دەدوێت، هەر بۆیە زمان تەنیا ئامرازێکی فێربوون یان گواستنەوەی زانیاری نییە، بەڵکوو دەبێتە بەشێکی بنەڕەتی و جیانەکراوە لە گیان، مێشک، هەست و تەواوی شوناسی هەر تاکێک. شکۆی ڕاستەقینەی مرۆڤ لەو کاتەوە دەست پێدەکات، کە دەتوانێت بە زمانی خۆی بیر بکاتەوە، بە زمانی خۆی خەون ببینێت، بە زمانی خۆی گوزارشت لە قووڵترین کانییەکانی ئازار و شادییەکانی بکات و جیهان بەو ڕەنگ و شێوەیە ببینێت، کە زمانەکەی بۆی دەکێشێت. ئەو کەسەی زمانی دایکی خۆی فەرامۆش دەکات، وەک دارێکی بێڕەگ و بێسێبەر وایە، کە لە ناو گەردەلوولی کولتوورە بێگانەکاندا ون دەبێت و ناتوانێت وەک مرۆڤێکی سەربەخۆ و خاوەن ڕەسەنایەتی لە ناو مێژوودا دەربکەوێت.
​مێژووی هەزاران ساڵەی گەلان ئەوەی بۆ هەمووان سەلماندووە، زمانی هەر نەتەوەیەک، قەڵایەکی پۆڵایین و بێوێنەیە بۆ پاراستنی مانەوە، چونکە کاتێک داگیرکەران و نەیاران دەیانەوێت نەتەوەیەک لەناو ببەن، یان ئیرادەی تاکی ئەو نەتەوەیە تێک بشکێنن، پێش هەر هێرشێکی فیزیکی، هێرش دەکەنە سەر زمانەکەی. ئەوان چاک دەزانن بە نەمانی زمان، شکۆ و مێژوو و ناسنامەی ئەو گەلەیش کۆتایی پێدێت و دەبێتە پاشکۆیەکی بێویست و کۆیلەیەکی هزریی بۆ ئەو لایەنەی ،کە زمانەکەی بەسەریدا سەپاندووە. مرۆڤی خاوەن شکۆ ئەو کەسەیە کە بە هەموو هێز و توانایەکییەوە ڕێز لەو سامانە مەزن و گرانبەهایە دەگرێت کە باو و باپیرانی بە هەزاران ساڵ ڕەنج و قوربانی بۆیان بەجێهێشتووە. زمان تەنیا ئامرازی ئاخاوتن نییە، بەڵکوو کۆگایەکی بێکۆتاییە لە ئەزموونی ژیان، فۆلکلۆر، ئەدەب، هونەر و فەلسەفەی خۆڕاگری. هەر وشەیەک لە زمانەکەماندا چیرۆکێکی مێژوویی قووڵ و قوربانییەکی گەورەی نەوەکانی لەپشتە، بۆیە پاراستنی ئەو وشانە و ئاخاوتن پێیان، بە واتای پاراستنی خوێنی شەهیدان و ڕەنجی ماندووبوونی هەزاران نەوەی ڕابردوو دێت کە نەیانهێشتووە ئەم چرایە بکوژێتەوە.
​لە لایەکی ترەوە، زمان ئاوێنەی بێگەردی ژیری و داهێنانی مرۆڤە لە ناو جیهانی هزردا. هیچ داهێنەرێک لە سەرانسەری جیهاندا ناتوانێت بە زمانی بێگانە بگاتە ئەو قووڵاییە فیکری و هەستییەی کە لە ناو باوەشی زمانی دایکی خۆیدا هەیەتی، چونکە هەستەکان و لەرینەوەکانی ناوەوەی مرۆڤ تەنیا لە ناو قاڵبی وشە ڕەسەنەکاندا بە ڕاستگۆیی دەردەکەون. ئەو کەسەی شەرم لە زمانی خۆی بکات، یان فێربوونی زمانی بێگانە بە تەنیا نیشانەی ڕۆشنبیری بزانێت، لە ڕاستیدا لە ناوەوەیدا تووشی جۆرێک لە شکستی دەروونی بووە و کەرامەتی خۆی دەخاتە ژێر پێی کولتوورە نامۆکانەوە. شکۆی ڕاستەقینەی مرۆڤ لەوەدایە ،کە وەک خۆی بێت و خاوەنی دەنگی تایبەت بە خۆی بێت، ئەمەیش تەنیا بە گەشەپێدان و پاراستنی زمانەکەی بەدیدێت. زمان ئەو زەوییە بەپیتەیە ،کە نەمامی ژیانی تێدا شین دەبێت و هەر کاتێک ئەو زەوییە وشک بوو، بەهای مرۆڤایەتیش بەرەو نەمان دەچێت.
​بەردەوامیی هەر نەتەوەیەک بەندە بە بەردەوامیی زمانەکەیەوە؛ چونکە زمان ئەو هەوا و هەناسەیەیە ،کە بیری نەتەوەیی پێدەژی و دەبووژێتەوە. کاتێک مرۆڤێک دەستبەرداری زمانی دایکی دەبێت، وەک ئەوە وایە دەست لە ماڵی باوک و ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی هەڵگرێت. ئەم گۆڕینەی زمانە تەنیا گۆڕینی چەند وشەیەک نییە، بەڵکوو گۆڕینی جیهانبینی و شێوازی تێگەیشتنە لە ژیان. زمان پارێزەری ئەو بەها و ڕەوشتانەیە کە نەتەوەیەک لە نەتەوەیەکی تر جیا دەکاتەوە. ئەگەر زمان بمرێت، تەواوی ئەو مێژووەی کە بەو زمانە نووسراوەتەوە و هەموو ئەو بەیت و باو و حەیرانانەی کە گیانی ئەم گەلەیان پاراستووە، بەرەو فەوتان دەچن. بۆیە شکۆی هەر مرۆڤێک لەوەدایە ، ببێتە پارێزەرێکی دڵسۆزی زمانەکەی و نەیەڵێت تەمی نامۆیی بنیشێتە سەر وشە گەوهەرینەکانی، چونکە پاراستنی زمان گەورەترین و پیرۆزترین جۆری دەستکەوت و خەباتە لە پێناو مانەوەدا.
​ئەرکی هەر تاکێکی خاوەن ویژدانە، کە نەوەکانی لەسەر ئەو شکۆمەندییە پەروەردە بکات کە زمان کلیل و بنچینەی هەموو شتێکە. نەوەیەک ، زمانی دایکی نەزانێت، هەرگیز ناتوانێت بە ڕاستی بەرگری لە خاک و ناسنامەی باوکی بکات، چونکە زمان و ئابڕوو دوو چەمکن، کە هەرگیز لە یەکدی جیا نابنەوە. مرۆڤی بێزمان، لە ڕاستیدا مرۆڤێکی بێ ئایندە و بێ پەناگەیە. پاراستنی زمان بەهێزترین جۆری بەرگرییە، چونکە زمان ئەو پردە پۆڵایینەیە کە ئێمە بە ڕابردووی پڕ لە شانازیمان دەبەستێتەوە و ڕێگەی داهاتوومان بۆ ڕۆشن دەکاتەوە. گەورەترین شکۆ بۆ مرۆڤ ئەوەیە کە کاتێک دەدوێت، جیهان هەست بە بوونی گەلێکی زیندوو بکات. هەر نەتەوەیەک
زمانی خۆی پاراست بێت، تەنانەت ئەگەر لەناو قورسترین زنجیری ژێردەستەییشدا بێت، ڕۆژێک هەر دەگەڕێتەوە سەر شکۆ و سەربەخۆیی خۆی، چونکە زمان گیانی نەتەوەیە و گیانیش هەرگیز کۆیلە ناکرێت. ئێمە دەبێت زمان وەک پیرۆزترین سەرمایە ببینین، چونکە بەبێ ئەو، ئێمە تەنیا ژمارەیەکی بێناو دەبین لە ناو لیستی نەتەوە فەوتاوەکانی مێژوودا.

12/03/2026

وتارێكی به‌ڕێز (ڕۆژا ناسڕ كاكه‌مه‌د) به‌ناونیشانی (زمانی دایك) له‌ سایتی دیاسپۆڕا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ 21 / 2 / 2026.

https://diasporawf.org/edeb-so/9532/
ڕۆژا ناسر کاکەمەد
نووسەر، فەڕەنسا

………………
بە دڵێکی پڕ لە خۆشحاڵییەوە بە بۆنەی ڕۆژی جیهانی زمانی دایک، ئەم وتارەم دەنوسم کە تایبەتترین ڕۆژی ساڵ و تەمەنە بەلامەوە وەکوو کەسێکی خاوەن قەڵەم و نووسەرێک،، چونکە هەست ئەکەم لە ماوەی تەمەنی ژیانم، ئێستا زۆر ویژدانم ئاسودەیە و دڵخۆشم بەوەی کە دڵسۆزانە و بە هەنگاوی پڕ لە جورئەت و چاونەترسییەوە هەوڵ و چالاکیم هەبوون لە پێناوی باشترکردن و بەهێزکردنی زمان و نووسین و وشەی کوردی و زاراوەکان لە پێناوی پاراستنی کوردییەکی ڕەسەن و مانەوەی دا.
وەکوو خۆم کە ماوەی شەش ساڵ کاتێک کارمەندی کتێبی دەنگی بووم لە شاری ستۆکهۆلم،، چ لە بواری هەنگاوەکانی ڕاگەیاندنم وەکوو پەیامنێریم و ڕۆژنامەوانیم، بابەتی دیکیۆمێنتار و ڕێپۆرتاژ، هەموو نووسینەکانم لە بواری ئەدەبیات وەکوو شیعر، وەرگێڕان، نووسینەوەی کتێب و هەر بابەتێکی دیکەی نووسین، هەمیشە یەکەم هەوڵم بۆ ئەوە بووە کە زمانی کوردی پارێزراو بێت، و زۆرترین هەوڵم لەم پێناوەدا بوو. بۆ من بەر لەوەی کاری خوێندنەوەی کتێبێک و پێداچوونەوە و خوێندنەوەی چەندێک گرنگ بوایە، پێش هەموو شتێک ئاستی نووسینەوەی کتێبەکە لە ڕووی داڕشتنەوە و نووسینەوەی وشە کوردییەکان زۆرتر جێی بایەخ و گرنگتر بووە لای من. ئەمە دەچێتە چوارچێوەی زمانەوانی و ئاستی پاراستنی زمانی دایکییەوە. هەر بۆیە هەموو کات پێش دەستپێکردنەوەی خوێندنەوە و تۆمارکردنی کتێبێکی کوردی لە ناو ستۆدیۆ،، بە وردی کاری پێداچوونەوەی ورد و باشم بە پێویست دەزانی کە پێم وابووە نابێت وشەی کوردی بە نووسراوی هەڵە، یاخود وشەی بێگانەی وەکوو فارسی و عەرەبی لە نێو دێڕەکان دا هەبێت و دواتر بکەوێتە بەر دید و گوێگری کتێبەکە دەنگییەکە. مەبەستی من لێرەدا ئەوەیە هەموو ئەو بابەت و کتێب و کتێبی دەنگییانە بەر لە وەشان و چاپ و بڵاوکردنەوەیان، زۆر پێویستە بە سەرنجێکی تایبەتەوە پێداچوونەوەیەکی زۆرباشیان بۆ کرابێت لە پێناوی پاراستن و مانەوەی زمانی کوردی لە هەموو قۆناغێک. پێم وایە ناکرێت و گونجاو نییە کاتێک کتێبەکانمان بابەتەکانمان بڵاودەبنەوە، لەگەڵ ئەوەیش دا لە ڕووی زمانی دایکییەوە ڕەچاوی ڕێنووسی زمانی کوردی نەکرابێت لە پێناوی پاراستن و پارێزراوی،، کە ئەمەیان خاڵی بە هێزی هەموو بڵاوکردنەوەیەکە… چونکە گەر ئێمەی نووسەران و ئەدیبان و خاوەن قەڵەم خۆمان بە بەرپرسیار و کاریگەر بزانین لەم ڕووەوە، کە دەبێتە هۆکاری ئەوەی لە ناو کۆمەڵگە و نەوەکان، زمانی دایکی و ڕێنووسی کوردی لە ئاستی پارێزراوی بمێنێتەوە.
لە ماوەی ئەو ساڵانەی کە کارمەندی کتێبی دەنگی بووم، بەداخەوە هەموو کاتێک لە نێو دێڕی کتێبەکان شاهێدی ئەوە دەبووم کە دەیان وشەی کرچ و کاڵ و هەڵە بە داڕشتنی لاواز دەکەوتنە پێش چاوەکانم،، ئایا گەر ئێمەی خەمخۆران و دڵسۆزانی بواری زمانی کوردی هەوڵی جدی و زۆرباش نەدەین بۆ چاککردنەوە و بەهێزبوون، ئەی کێی دیکەن ئەوانەی هەڵدەستن بەم کارە؟؟!!!
هەر بۆیە ئەرکی سەرشانی هەر نووسەرێک و خاوەن قەڵەمێک بەر لە هەموو شتێک چاکسازی و بەهێزکردن و پاراستنی زمانی کوردی دایکییە بە هەموو زاراوەکانییەوە لە هەموو قۆناغێک. جیا لەوەیش مەرج نییە چینی نووسەران و ئەدیبان بن،، هەموو تاکێکی کوردی دڵسۆز کە خەمخۆری پاراستنی زمانی کوردییە پێویستە هەموو کات، بیری ئەوەی هەبێت زمانی دایکی بەر لە هەموو زمانێکی دیکەیە لە ڕووی قسەکردن و نووسینەوە و بەکارهێنان.
ئێمە لە نێو خێزانەکانمەوە لە پەروەردەی منداڵەکانمانەوە دەتوانین زمانی دایکیمان پارێزراو بکەین. بەدەر لەمە ئاخافتن و دواندن بە زمانی بێگانە، خاڵی لاوازی هەر کەسێکە کە زمان و کولتووری خۆی پێ کەمە و دڵسۆز نییە بۆ فەرهەنگ و زمان و زاراوەی نیشتیمانەکەی.
هەڵبەت ئەکرێت گەشبین و دڵخۆش بین بەوەی سەردەمی ئێستامان زۆرتر بایەخ و گرنگی بە زمانی کوردی دەدرێت بە هەموو زاراوەکانییەوە. کە ئەمەیش هۆکاری ئاست بەرزی و هۆشیاری نەوەکانی ئێستایە، لەگەڵ ئەوەی زانینی زمانی بێگانەیش لە فراوانی و زانین دا بووە. مەرج نییە وەکوو تاکێکی کورد هەر کاتێک رانین و فێربوونی زمانەکانی بێگانە ڕوو لە زیادبوون بوون، ئەمە هۆکار و هەڕەشەیەک بێت بۆ کاڵ بوونەوە و لاوازبوونی زمانی دایکی، کە ئەمەیان خاڵێکی هەرە گرنگی بە تایبەت هەر تاکێکی کوردە. چونکە ئێمەی کوردمان بەدەر لەوەی نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ تا ئێستا یەخەی پێگرتووین، بەڵام گرنگترین خاڵی بەهێز ئەوەیە فەرهەنگی زمان و زاراوەی کوردی بپارێزین کە مۆرکی شوناسی ئێمەیە.
هیوادارم لەم سەردەمەی ئێستای زمانی دایکیمان کە زمانی شیرینی کوردی بە هەموو زاراوەکانییەوە شوناسی گەلی کوردە، زۆرتر هەوڵی پاراستنی بۆ بدرێت، چ لە ڕووی قسەکردن، نووسین لە ناو ژیانی ڕۆژانەمان… بەسە بۆ ئەوەی لە هەنگاوەکانی خۆمان و لە نێو خێزان و پەروەردەی منداڵ و نەوەکانمانەوە دەست پێبکەین.
وەکوو پرسی بابەتێک کە لە بیرکردنەوەی من دا دەخولێتەوە زۆرجار،، کە ئایا هەستی نەتەوە پەرستی پێویستە بۆ برەودان و بەهێزمانەوەی زمانی دایکی؟!….
بەڵێ بە هەموو شێوەیەک پێویستە و بنەمای پاراستن و بەهێزبوون و مانەوەی زمانی دایکییە، کە ئێمەی کورد وەکوو نەتەوەیەک پێویستە ڕەچاوی بکەین لە هەموو قۆناغێک وەکوو دیوێکی باش و ئەرێنی کە لە بەرژەوەندی پاراستن بێت نەوەک وەکوو دیوێکی دژایەتی لە سنووری کولتوورەکانی یکەی بێگانە. لەبەرئەوەی تا هەستی نەتەوەپەرستی بەهێز نەبێت و کاری خۆی نەکات لەو پێناوەدا، ئەستەمە فەرهەنگی زمانی دایکی و کولتووری میللەت لە خاڵێکی وەرچەرخانی بەهێزدا بمنێتەوە بە هەموو ڕەهەندیێکەوە.

23/02/2025

https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=570774072630675&id=100090942600254