26/11/2025
ڕۆژی هەڵەبجە
د. عادل صدیق عەلی
شوێنەوار و مێژووی كۆن:
بەپێی ناوچە و پاشماوە شوێنەوارییەکان، هەڵەبجە لە مەڵبەند و شارە مێژوویی و شارستانییەکانی کوردستانە، ڕەنگە سەدان ناوچەی شوێنەواریی و مێژوویی لە سنووری هەڵەبجەی ئەمڕۆدا هەبن، دیارترینیان گردی بەکراوایە، بەپێی ئەو دەرئەنجامانەی لە کنە و پشکنینە شوێنەوارییەکانی ئەم گردە دەرکەوتوون پاشماوەی هەموو شارستانێتییەکانی تێدا دۆزراوەتەوە، تەنانەت ئەوەیان وتووە ناوچەکە لەژێرەوە شارێکی نووستووی چەند هەزار ساڵەی تێدایە!! ئەوەی تایبەت بێت بەناو شاری هەڵەبجەی ئەمڕۆش، چەندینجار مردووی لە کوپدا نێژراو و دراوی سەردەمە مێژووییە جیاوازەکانی تێدا دۆزراوەتەوە، لەو ڕووەوە نموونە زۆرە و ئێرە جێگای ئەو بابەتە نییە.
وادیارە گۆڕانکارییە سرووشتیی و مرۆییەکان زۆرجار ناوچەکەیان ڕووبەڕووی کارەسات و وێرانکاری هەتا ڕادەی چۆڵبوون و سوتماک بوون کردووەتەوە، بەڵام لەبەر گونجاوی کەشوهەوای ناوچەکە بۆ نیشتەجێبوون و خاکی بەپیت و بوونی دەیان و سەدان سەرچاوی ئاوی لە شێوەی کانی و کارێزدا هەرزوو خەڵكی بۆ گەڕاوەتەوە و ئاوەدانکراوەتەوە و جارێکی تر ڕووی لە بوژانەوە کردووەتەوە، هەر لە مێژووی نزیكدا چەند جارێك شاهیدی ئەم حاڵەتە بووین.
جارێكی تر ئاوەدانكردنەوە:
بەپێی یەکێک لە سەرچاوەکانی عوسمانی، کە تایبەتە بە ویلایەتی شارەزوور لە سەرەتای نیوەی دووەمی سەدەی شازدە هەڵەبجە گوندێکی بچووکی چەند ماڵەی سەر بە گەورەدێی سازانی چەند کیلۆمەتری باشووری ڕۆژهەڵاتی هەڵەبجە بووە، ئەگەر ئەوەش بزانین لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا ناوبەناو کۆمەڵێک گوند بە گوندێکەوە بەستراونەتەوە و یەکەیەکی کارگێڕییان لێ دروستکراوە، بەڵام ئەو گوندانەی کە کراونەتە ناوەندی گوندەکانی تر هەرگیز مۆرکی شاریان وەرنەگرتووە. لەڕاستیشدا شەڕ و ململانێ بەردەوامەکانی عوسمانی و ئێرانی (بنەماڵە حوکمڕانەکانی ئێران) لەلایەک و بابان و ئەردەڵان لەلایەکی تر بەتەواوی بڕستیان لە خەڵکی ناوچە سنوورییەکان لەنێویاندا سنووری هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور بڕی بوو، بەتایبەت ئەو قۆناغە زۆرجار سیاسەتی زەوی سوتانیان لە دژی یەكتر پەیڕەوکردووە، ئەوەش بواری ئەوەی نەداوە ناوچە ئاوەدانەكان، بەتایبەت ئەوانەیان كە كەتبوونە سەر سنوورەكان وەك پێویست گەشە بكەن.
دیارنییە دوای ئەو ناوهێنانەی هەڵەبجە بارودۆخی ناوچەکە چی لێهاتووە، لەبەرئەوەی هەتا ئێستا زانیاری ئەوتۆمان لەبەردەستدا نییە کە باسی هەڵەبجە چ وەک گوند و چ وەک شار لە کۆتاییەکانی سەدەی شازدە و سەدەی حەڤدە کردبێ، بەڵام بەپێی دەستنووسەکانی نێو مەدرەسەی مزگەوتی گەورەی هەڵەبجە لە سەرەتای سەدەی هەژدە جارێکی تر هەڵەبجە لەسەر دەستی بنەماڵەی شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی ئاوەدانکراوەتەوە، تەنانەت مێژووی مزگەوتەکە کە لە یەکێک لە دەستنووسەکانی نێو مەدرەسەکە وەرگیراوە بۆ ساڵی ١٧١٢-١٧١٣ز دەگەڕێتەوە، بەڵام هەندێکی تر پێیانوایە بنەماڵەی سیانزەماڵەی هەڵەبجە، کە لە بنەڕەتدا لە ناوچەی شیوەکەڵی شارباژێڕەوە جا لەبەر هەر هۆکارێک بووبێ هاتوون و سەرلەنوێ هەڵەبجەیان ئاوەدانکردووەتەوە.
سەدەی نۆزدە:
هەڵەبجە لە دروستبوونی میرنشینی بابانەوە بەشێك بووە لە قەڵەمڕەوی ئەو میرنشینە، پێشتریش بەشێك بوو لە قەڵەمڕەوی میرنشینی ئەردەڵان، ئەڵبەتە بەهۆی شەڕ و ململانێ بەردەوامەكانی عوسمانی و ئێرانی لە لایەك و بابان و ئەردەڵان لەلایەكی ترەوە دەستاودەستی زۆری پێكراوە، هەموو ئەو دەستاودەستكردنانەش بە زیانی گەورە بۆ شارەكە و سنوورەكە تەواو بووە، بەڵام لە سەرەتای سەدەی نۆزدەوە جۆرێك لە ئارامیی و ئاساییش باڵی بەسەر ناوچەكەدا كێشا، میرانی بابان لقێكی بنەماڵەكەی خۆیان ناردبوویە شارەكە و كردبوویانە حوكمڕانی هەڵەبجە و ناوچەكە، عیسا بەگ و ئەحمەد بەگی بابان دوو لەو ئەندامانەی بنەمەڵەی بابان بوون كە هەریەكەیان بۆ ماوەیەك شارەكەیان بەڕێوە بردووە، دوا كەسی ئەم بنەماڵەیەش كە بە سیفەتی قایمقام هەڵەبجەی بەڕێوەبردووە محەمەد ساڵح بەگی بابان بووە لە ساڵی 1875 قایمقامی شارەكە بووە. كلۆدیۆس جیمس ڕیچیش كە ساڵی (1820) سەری لە سلێمانی و سنە داوە، كە باسی هەڵەبجەی كردووە وەك شار ناوی هێناوە.
لە كۆتاییەكانی نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدەشدا هەریەكە لە محەمەد خورشید پاشا و دەروێش پاشای نوێنەرانی دەوڵەتی عوسمانی بۆ دیاریكردنی هێڵی سنووری عوسمانی قاجاری كە ناوی هەڵەبجەیان هێناوە وەك قەزا ناویان بردووە كە لەڕووی كارگێڕییەوە سەر بە سەنجەق (لیوا)ی سلێمانی بووە. ئەگەرچی ناوهێنانی وەك قەزا بۆ ساڵی 1842 دەگەڕێتەوە پەیوەندی بە كۆمەڵێك گۆڕانكاری كارگێڕیی نێو دەوڵەتیعوسمانییەوە هەبووە، بەڵام لەو مێژووەوە هەتا ساڵی 1869 لەبری قایمقام، بەڕێوەبەری ناحیە شارەكەی بەڕێوەبردووە، ئەم حاڵەتە بۆ یەكە كارگێڕییەكانی هاوشێوەی هەڵەبجە هەروابووە، بەنموونە دەروێش پاشای نوێنەری عوسمانی بۆ دیاریكردنی سنووری عوسمانی قاجاری لە كۆتا ساڵەكانی نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدە كە باسی هەڵەبجەی كردووە وەك قەزا، ئەڵێ لەلایەن بەڕێوەبەر شێخ عەلی نیشتەجێی گوندی عەبابەیلێ وە بەڕێوەدەبرێت، مەبەستی ئەوەیە كە قەزاكە لەلایەن كەسێكەوە بەڕێوەدەبرێت كە لە بنەڕەتدا خەڵكی گوندی عەبابەیلێ یە. ئەوەش بڵێین هەڵەبجە و گوڵعەنبەر(خورماڵ) لە ماوەی نێوان ساڵانی 1842-1869 وەك دوو قەزا و بڕێك جاریش وەك دوو شارەدێ(قصبە) ناویان هاتووە. ئەڵبەت شار و قەزا بە پێودانگی ئەو ڕۆژگارە نەك ئەمڕۆ، چونكە ڕووداو و گۆڕانكارییەكان لە سیاقی مێژوویی خۆیاندا بخوێنرێنەوە نەك بە پێودانگی ئەمڕۆ.
با ئەوەش بڵێین، لەو سەرچاوانەی كە لە سەدەی نۆزدەدا باسی هەڵەبجەیان كردووە، لە دەستنووسەكانی نێو مەدرەسەكانی هەڵەبجەوە هەتا نووسینەكانی عوسمانی و قاجاریی و تەنانەت نووسینی كوردسناسەكانیش لەگەڵ ئەوەی زۆرجار ناوی هەڵەبجەیان وەك شار و قەزا و شارەدێ هێناوە، بڕێك جاریش وەك گوند یان گەورە گوندێك كە ناوەندێكی كارگێڕیی سنوورەكە بووە ناویان هێناوە...
گۆڕانكاری كارگێڕیی، یان بازدانە شارستانییەكە(24/11/1869):
هەڵەبجە و سنوورەكەی چ لە سەردەمی بابان و چ دواتریش بەشێك بووە لە ویلایەتی شارەزوور، ویلایەتەكەش چەند جارێك هەڵوەشاوەتەوە و دروستكراوەتەوە، هەندێك جاریش ویلایەتەكە بەستراوەتەوە یان خراوەتە سەر ویلایەتی بەغدا، واتە ناوچەكە لە بەغداوە بەڕێوەبراوە. لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەدا دوو بنەماڵە لەسەر لاشەی میرنشینی بابان بوونە خاوەن هێز و دەسەڵات، شێخان لە سلێمانی و بەگزادەكانی جاف لە هەڵەبجە، دەوڵەتی عوسمانی دەمێك بوو لە بیری ئەوەدا بوو كە عەشیرەتی جاف وەك گەورەترین عەشیرەتی باشووری كوردستان نیشتەجێ بكات، بەڵام سەرۆكەكانی ئەم عەشیرەتە لەبەر زۆر هۆی خودی و بابەتی بەو بابەتە ڕازی نەدەبوون، بەڵام دوای گۆڕانكارییە كارگێڕییەكانی ساڵی 1864ی نێودەوڵەتی عوسمانی و دواتریش هاتنی مەدحەت پاشا بۆ بەغدا و بوونی بەوالی ئەو ویلایەتە(1869-1872) ئیدی هەوڵەكان دەوڵەت بۆ نیشتەجێكردنی عەشیرەتەكانی عێراق چڕبوونەوە، مەدحەت پاشا زۆر گۆڕانکاری گەورە و گرنگی لە عێراقی ئەوکات ئەنجامدا، لەنێویاندا هەوڵدان بۆ نیشتەجێکردنی عەشیرەتەکان و سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی هەیکەلی کارگێڕی عێراق، هەڵەبجەش بەدەر نەبوو لەو گۆڕانکارییانە، ڕێکەوتنە دوانزە خاڵییەکەی محەمەد پاشای جاف و مەدحەت پاشای والی بەغدا کاریگەری دیار و بەرچاوی هەبوو بۆ دروستکردنی قەزای گوڵعەنبەر و دانانی حەمە پاشای جاف وەک یەکەمین قایمقامی قەزاکە و نیشتەجێبوونی بەشێکی زۆری عەشیرەتی جاف لە سنووری قەزای گوڵعەنبەر بەتایبەتی لە دەشتی شارەزووری ئەوکات. دەوڵەت لەو هەوڵەیدا چەندین مەبەستی هەبوو لەوانە دابینكردنی ئاساییشی سنوورەكان، مەسەلەی باج، سەرلەنوێ ڕێكخستنەوەی هەیكەلی كارگێڕیی عێراق، ژیاندنەوەی گوند و ئاوایی و زەوییە كشتوكاڵییەكان و مەسەلەی بەسەبازگرتن ... هتد.
هەرچۆنێك بێت یەكەیەكی كارگێریی گەورە و بەرفراوان بەناوی قەزای گوڵعەنبەر دوای ڕەزامەندی سەدری ئەعزەمی دەوڵەتی عوسمانی و سوڵتان عەبدولعەزیز(1861-1875) دروستكرا(24/11/1869)، سنووری قەزاكە عەشیرەتی جافی تیادا نیشتەجێ كرا و محەمەد پاشای سەرۆك عەشیرەتی جافیش كرا بە یەكەمین قایمقامی قەزاكە. لەو فەرمانەی كە قەزاكەی پێ دروستكرا هاتووە: ”بهپێی ئهو ڕێكخستنه نوێیهی له سهنجاقی (لیوای) سلێمانیدا كراوه، یهكێك لهو پێنج قهزایهی كه دهكهوێته سهنجاقهكهوه و بریتییه له دهشتی پانوبهرینی گوڵعهنبهر. كه نزیك سنووری ئێرانه و ههوارگهی زستانهی عهشیرهتی جافه، له بهڕێوهبهرایهتییهوه دهكرێته قایمقامییهت و محهمهد بهگ (محەمەد پاشای جاف) سهرۆكی عەشیرەتی جاف دهكرێته قایمقامی قهزاكه و زهوییهكانی ئهم قهزایه پارچه پارچه بهسهر ئهندامانی ئهم عهشیرهتهدا دابهش دهكرێت و ئهو ماڵانهشی كه هاتووچۆی ئێرانیان دهكرد نیشتهجێ دهكرێن ... و كوڕی ناوبراو بهناوی مهحمود بهگ (مەحمود پاشای جاف) دهكرێته قاپیچی دهرگاهی عالی(ئهم پۆسته پاراستنی ئاسایشی له ئهستۆدا بووە) ...“. ئەوەش بڵێین، گوڵعەنبەر خورماڵی كۆن بووە و ناوەكەی دراوە بە یەكە كارگێڕییە نوێیەكە كە هەڵەبجە كرا بە سەنتەرەكەی. سنووری یەكە كارگێڕییەكە، قزڵجە(پێنجوێن) و سرۆچک(سەرەتا گێڵدەرە و دواتر بەرزنجە ناوەندی بووە) و قەرەداغ و وارماوا هەتا نزیک کفریی و خانەقین درێژدەبوویەوە. لەو مێژووە بە دواوە ژمارەیەکی زۆر لە ماڵەبەگزادەی جاف و خەڵکانێکی زۆری ئەو عەشیرەتە لە هەڵەبجەدا نیشتەجێبوون، سەدان گوند و ئاوایی (٤٧٣ گوند) لە سنووری قەزاکەدا بووژانەوە.
ئاساییش و ئارامی:
ئەوەی وایكردبوو هەڵەبجە لە نێوەی دووەمی سەدەی نۆزدەوە زۆر بەخێرایی ڕوو لە گەشە بكات، جیا لەو هۆكارانەی سەرەوە، ئەو ئاساییش و ئارامییە بوو كە باڵی بەسەر ناوچەكەدا كێشابوو، خودی پاشا و بەگزادەكانی جافیش ڕۆڵێكی گرنگیان دەبینی لەو بوارەدا، بەڵگەنامەكانی ئەوكات ئەو گەواهییە دەدەن، بەنموونە دوای لادانی عوسمان پاشای جاف لە پلەی قایمقامیتی هەڵەبجە لە ساڵی 1908 دەیان گەورە كەسایەتی ناوچەكە لە نامەیەكدا بۆ سەدری ئەعزەمی عوسمانی ئاماژەیان بەوە كردووە، كە دەیان ساڵە هەڵەبجە و ناوچەكە لە سایەی پاشا و بەگزادەكانی جافدا لە ئارامیی و ئاساییشدا ژیاوە و گرفتێكی ئەوتۆیان نەبووە، ئەوەیان كردووە بە بیانوویەك بۆ گیڕانەوە و دانانەوەی وەسمان پاشا لە پلەی قایمقامێتی شارەكە. ئەڵبەتە هەموو ئەمانە دوای نیشتەجێكردنی عەشیرەتی جاف بەدەستهاتوون، ئەگەرنا بەر لەو مێژووە گرفتی زۆر لە ناوچەكە بەتایبەتی لە سنوورەكان بەهۆی كۆچ و ڕەوی عەشیرەتی جافەوە هەبووە، بەڵگەنامەكانی عوسمانی و قاجار سیخناخن بەو بەڵگەنامانەی كە باس لە گرفتی سنوورەكان بەهۆی گەرمیان و كوێستانی كۆنفیدراسیۆنی عەشیرەتی جاف و پەڕینەوەیان لە سنوورەكان دەكەن، هەردوو كتێبی بەڵگەنامەیی: كامەران كوردەوار: هەڵەبجە و جاف لە بەڵگەنامەكانی عوسمانی، د.سامان مستەفا ڕەشید: بارودۆخی كارگێڕیی قەزای گوڵعەنبەر لە بەڵگەنامەكانی دەوڵەتی عوسمانیدا 1856-1908) سەدان بەڵگەنامەیان توێدایە كە باس لەو گرفتە دەكەن..
بنیاتنانی سیما شارستانییەكان:
دروستکردنی دامەزراوە حكومییەكان، کۆشک، قەیسەریی و بازاڕ، بەندینخانە، گەرماو، خان و باخ و بێستان بوون بە سیما دیارەکانی دوای ئەو قۆناغە مێژووییە، بە نموونە کۆشکی حەمە پاشای جاف لەسەر گردی بەکراوا، کۆشکی مەحمود پاشای جاف کە نزیکەی ١٠ هەزار لیرەی عوسمانی تێچووبوو، کۆشکی وەسمان پاشای جاف کە دروستکردنەکەی دوو ساڵی خایاندووە، هەروەها کۆشکەکانی مەجید بەگ و تاهیربەگی كوڕانی وەسمان پاشا لەناو هەڵەبجە و داود بەگی حەمەسەعید بەگی وەسمان پاشا لە عەبابەیلێ. بەکورتی، هەڵەبجە لە دوای ئەو مێژووەوە لە گوندێکی گەورەوە بوو بە شارێکی جوان و ڕازاوە، بەشێوەیەك زۆرێك لەوانەی لەو قۆناغەدا مێژووییەدا كە باسی هەڵەبجەیان كردووە وتوویانە هەڵەبجە شارێكی جوانە لەنێو كۆمەڵێك باخ و باخاتدا هەڵكەوتووە، شاكر فەتاح (ئابی 1933) ئەڵێت: ئەوەی لە دوورەوە دێتە هەڵەبجە شارێك لە شارەكانی ئەورووپای دێتەوە بیر، سێ كۆشكی ڕازاوە، خاكی بەپیتی، ئاواوهەوای سازگاری و باخا و باخاتی سەرنجی هەموو كەس بۆ لای خۆی ڕائەكێشێت.
خانمی پاشا، یان پێگەی ژن لە هەڵەبجە:
عادیلەخانم، یان وەك ئەوەی لەناو خەڵكدا بە خانمی پاشا مەشهوور بوو، لە سەری داكییەوە لە بنەماڵەی وەكیلەكانی سنە و لەسەری باوكیشییەوە لە بنەماڵەی ساحێبقڕان بوو، ئەڵبەت خزمایەتی بەگزادەكانی جاف و بنەماڵەی ساحێبقڕان كە ئەسڵیان سنە بووە و لقێكیان چووبوونە قەڵاچۆلان و دواتریش سلێمانی بەشێكیشیان لە هەڵەبجدا بەتایبەتی دوای شوكردنی خانم بە وەسمان پاشای جاف لە هەڵەبجە گیرسابوونەوە، واتە خانم لە هەردوو سەرەوە لە بنەماڵە خانەدانەكانی ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستان بوو، خۆشی كچی عەبدولقادر بەگی ساحێبقڕانی خاوەنی كتێبی (سیر الاكراد) بوو، شووی بە وەسمان پاشای جاف كردبوو، پاشاش جگەلەوەی لە سەرۆكە دیارەكانی نێو عەشیرەتی جاف بوو، بۆماوەی نزیكەی بیست ساڵ قایمقامی هەڵەبجە(1888-1909) بووە و پێشتریش ماوەیەك حاكمی جوانڕۆ بووە. خانم دایكی هەردوو شاعیری گەورەی كورد تاهیر بەگی جاف و ئەحمەدموختار جاف بووە، بۆماوەی نزیكەی نیو سەدە ڕۆڵێكی دیار و بەرچاوی بینیوە لە سنوری هەڵەبجدا، بەتایبەتی ئەو ماوەیەی كە وەسمان پاشای مێردی و ئەحمەدموختار جافی كوڕی قایمقامی هەڵەبجە(1918-1925) بوون، خانم ئەگەرچی هیچكات بە ڕەسمی قایمقامی شارەكە نەبووە، بەڵام بە پشتیوانی هاوسەر و كوڕ و كەسە نزیكەكانی دەستێكی باڵای لە ئیدارەدانی شارەكە و سنوورەكەدا هەبووە، نووسەرانی خۆماڵی و بیانییەكانیش ئەو شاهیدییەیان بۆ داوە و قسەی زۆریان لەسەر ئەم بابەتە كردووە.
كەشكۆڵ و دیوەخان:
بەهۆی ئەو حەز و خۆشەویستییەی كە پاشا و بەگزادەكانی جاف بۆ شیعر و ئەدەبیات هەیان بوو، هەندێكیان كەشكۆڵی شیعری تایبەت بە خۆیان هەبووە، دیارترینیان كەشكۆڵەكەی مەحمود پاشای جافە، بەوهۆیەشەوە پاشا و بەگزادەكان پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان لەگەڵ گەورە شاعیران و ئەدیبانی هاوسەردەمی خۆیان هەبووە، هەمیشە دیوەخانەكانیان جمەی هاتووە لە گەورە پیاوان و شاعیران و زانایانی ئایینی ئەو سەردەم، هاوكاری ماددیی و مەعنەوییان كردوون.
بوژانەوەی مەدرەسە ئاینییەكان:
بەگزادەكانی جاف خۆیان بە نەقشبەندی زانیوە، تەنانەت گۆڕی وەسمان پاشا لە تەوێڵە و عەلی بەگی كوڕە گەورەی مەحمود پاشای جاف و مەجید بەگی كوڕە گەورەی وەسمان پاشا لەنێو خانەقای بیارە لە تەنیشت گۆڕی شێخانی نەقشبەندی ئەسپەردەكراون، گۆڕی مەحمود پاشای جافیش لەنێو مزگەوتەكەی خۆی لە قزرابات(سەعدیە) ئەسپەردە كراوە، ئەڵبەتە ئەو شوێنانەش لەسەر داواكاریی و وەسیەتی خۆیان بووە. پاشا و بەگزادەكانی جاف جگەلەوەی ژمارەیەكی زۆر مزگەوتیان دروستكردووە، بەنموونە محەمەد پاشای جاف هەردوو مزگەوتی پاشای هەڵەبجە و پێنجوێنی دروستكردووە، خانمی پاشا مزگەوتی خانمی لە هەڵەبجە دروستكردووە، ئەو مزگەوت و مەدرەسە ئایینییانەی كە دەكەوتنە نێو گوند و ئاواییەكانی بەگزادەكانی جاف لەلایەن پاشا و بەگزادەكانی جافەوە هاوكاری ماددیی و مەعنەوی دەكران، باخ و زەوی كشتوكاڵی و ئاشی ئاویان لەسەر مزگەوت و مەدرەسەكان وەقف كردووە. تەنانەت مەحمود پاشای جاف مووچەی بۆ دەیان و سەدان زانای ئایینی بڕیبوویەوە، ساڵانەش ژمارەیەك خەڵكی لەسەر حسابی خۆی بۆ حەج دەنارد. مەحمود پاشا مزگەوتی بەرزنجەی نۆژەنكردبووە و وەسمان پاشاش جارێك بۆ تەعمیری مزگەوتی گەورەی سلێمانی نزیكەی 500 لیرەی عوسمانی خەرج كردووە. هەربەهۆی هاوركاریی و یارمەتییەكانی ئەوانەوە بووە(ئەڵبەت بەدەرنین لە ڕەخنەش) نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە و نیوەی یەكەمی سەدەی بیست دەیان قوتابخانە و مەدرەسەی ئایینی لە سنوورەكەدا دروستكران و بووژانەوە و ناوچەكە جمەی هاتووە لە گەورە زانای ئایینی(شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی و نەوەكانی، شێخان و زانایانی خانەقاكانی تەوێڵە و بیارە(ئەزهەری كوردستان) و خورماڵ، شێخ باباڕەسوڵی بێدەنی، شێخ ڕەسوڵی تەكیەیی و شێخ محەمەدی كوڕی، مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس، د.مستەفا زەڵمی، مەلا عەزیزی پریس و هەرچوار كوڕەكەی، مەلا ساڵحی گەورە، مەلا عەبدوڵڵای ئیلاهی و مەلا محەمەدی گەورە و مەلا محەمەدی بۆنخۆش و مەلا مەحمودی عەنەب و مەلا شەفیقی كۆكۆیی و مەلا مستەفای كۆكۆیی و مەلا ساڵحی بامۆك، مەلا حەسەنی عەبابەیلێ و مامۆستا شێخ سەلام و شێخ محەمەدی عەبابەیلێ ... هتد) فەقێ و موستەعید و سوختە ...
كاتێكیش قوتابخانەی میری لە شارەكە كرایەوە، هەر ئەوان خانوو و زەوییان بۆ قوتابخانە تاقانەكەی شار(قوتابخانەی ئەوەڵی هەڵەبجە/مكتب أوەلی البجە) دابینكرد، هەرئەوانیش بوون لە سەرەتاوە منداڵەكانی خۆیان خستە بەر خوێندنی میری، تەنانەت ئەحمەدموختار جاف و حامید بەگ یەكەمین كەس بوون كچەكانی خۆیان (شەمسەخان و بەهیەخان) ناردە بەر خوێندن لەنێو قوتابخانەی سەرەتایی كوڕانی هەڵەبجە، لەكاتێكدا ئەو زەمەنە قوتابخانە بە چاوێكی نامۆ و دەستی كافران لێی ئەڕوانرا، چ جای خویندنی كچان و لەنێو قوتابخانەی كوڕانیشدا!! شاكر فەتاحیش ئەڵێت: حەلی خۆی تاهیربەگ سەردانی قوتابخانە تاقانەكەی هەڵبجەی ئەكرد و خەڵاتی بەسەردا دابەش ئەكردن ...
هەڵەبجە، یان شاری پێكهاتەكان:
لە هەڵەبجەدا جگە لە بنەماڵەی سیانزەماڵە، بنەماڵەی شێخان، بەگزادەكانی جاف و خەڵكانی سەر بەو عەشیرەتە، بنەماڵەكانی بابان و ساحێبقڕان، هەورامی، كاكەیی، شێخانی عەبابەیلێ، خەڵكی شارەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و شارەكانی باشووری كوردستان(سلێمانی، هەولێر، كۆیە، كەركووك) ... هتد تەنانەت خەڵكانێكی بیانی(ئەڵمانی، ئینگلز، یۆنانی، ئەرمەنی، توركی، ئێرانی) تێدا دەژیا. ئەوانە هەریەكەیان لەكاتێك و بە هۆكارێك و بۆ مەبەستێكی دیاریكراو هاتبوونە هەڵەبجە، بەڵام دواتر لەبری گەڕانەوە بۆ وڵات و مەملەكەتی خۆیان مانەوەیان لە هەڵەبجە هەڵبژاردبوو، هەتا كۆتایی ژیانیان لەو شارە مابوونەوە. ڕوونتر بڵێین، هەڵەبجەی شاری شاران، هەورامانی دەوڵەند بە كولتوور و فەرهەنگ و شارەزووری خاكی بە پیت و ڕەنگین باوەش و ئامێزیان كردبوویەوە بۆ هەموو ئەو خەڵكانەی كە سەردەمانێك خزمەتیان بە ناوچەكە كردبوو.
لەڕووی ئایینیشەوە، لە هەڵەبجەدا جگە لە خەڵكی مسوڵمان، جوولەكەكان پێكهاتەیەكی سەرەكی شارەكەیان پێكدەهێنا، ئەمانە هەتا گەڕانەوەیان لە ساڵی 1950 لە شارەكەدا لەگەڵ مسوڵمانەكان پێكەوە دەژیان، هەروەها كاكەییەكانیش پێكهاتەكەیەكی تری شارەكەیان پێكدەهێنا، جیاوای ئەمان لەگەڵ جوولەكەكان ئەوەبوو، ئەمان خۆیان كوردبوون و نیشتەجێی سنوورەكە بوون، بەڵام جولەكەكان كورد نەبوون و لە شوێنی دیكەوە هاتبوون. ئەوەندە هەیە كاكەییەكان هەتا ڕاگواستنی گوندە سنوورییەكان لە ساڵی 1978 بە نیسبەتێكی كەم هاتبوونە شارەكەوە، لەو مێژووە بەدواوە هاتبوونە نێو شارەكەوە و لە ئۆردووگای زۆرەملێی عەنەب وەك زۆربەی گوندنشینانی تری ڕاگوێزراوی سنوورەكە نیشتەجێكرابوون. ئەوە سەرباری ئەوەی خەڵكانیكی تری مەسیحی بە ڕێژەیەكی كەم لە شارەكەدا دەژیان، ئەمانیش وەك جووەكان كورد نەبوون، بەڵام ئەمانیش هەریەكەیان بەهۆكارێك هاتبوونە شارەكە و تیایدا گیرسابوونەوە و نیشتەجێ ببوون. هەر لەنێو ماڵی وەسمان پاشادا ئەرمەنی، ئەڵمانی، ئینگلیز، تورك و فارسی وەك خزمەتكار كاریان كردووە. تەنانەت ژن و ژنخوازیش لەنێو ئەو پێكهاتانەدا هەبووە، بەتایبەتی لەنێوان جوولەكەكان و مسوڵمانەكان.
كەواتە بۆچی 24ی تشرینی دووەم:
لە چەند ساڵی ڕابردوودا (2019-2024) بە كۆمەڵێك كار و چالاكی یادی ڕۆژی 14/11/1869 دەكرایەوە، بەڵام ئەو ساڵیادە ڕووبەڕووی دوو ڕەخنە و سەرنجی بنەڕەتی دەبوویەوە، یەكەمیان، با مێژووی دروستكردن و بنیاتنانی هەڵەبجە وەك ساڵڕۆژی شارەكە بكرایە بە ڕۆژی هەڵەبجە، سەرنجی دووەمیان ئەوەبوو كە ڕۆژی بە پارێزگابوونی شارەكە بكرێت بە ساڵڕۆژی هەڵەبجە، لایەنگرانی ئەم بۆچوونە پێیانوابوو بە قەزابوون و دانانی یەكەمین قایمقام بۆ شارەكە بە بەراورد بە پارێزگابوونەكە ڕووداوێكی بچووكترە، بەتایبەت ئەو ساڵانە مشتومڕی تەواوكردنی ڕێكارەكانی بە پارێزگابوونەكە لە پەڕلەمان و حكومەتی عێراقدا بە بەردەوامی كاری لەسەر دەكرا ... هتد.
بۆ وەڵامی ڕەخنەی یەكەم دەڵێین، وەك لە سەرەتاوە وتمان مێژووی شار و شارستانییەت لە هەڵەبجەی ئێستادا بۆ هەزاران ساڵ بەر لە زایین دەگەڕێتەوە، بەپێی نووسینەكانی محەمەد ئەمین زەكی بەگ شاری هارهار شارۆكینی ڕۆژهەڵاتی لۆلۆییەكان هەڵەبجەی ئێستا بووە و دوای ئەو سەردەمەش هەڵەبجە هەر شارستانییەتی تێدا بووە، بەڵام ناوبەناو بەهۆی هۆكارە سرووشتی و مرۆییەكانەوە چۆڵكراوە و دوای ماوەیەك جارێكی تر خەڵكی بۆ گەڕاوەتەوە و ئاوەدانكراوەتەوە، لە مێژووی نوێشدا دیار نییە چ ساڵێك و لە كام سەردەمدا جارێكی تر ئاوەدانكراوەتەوە، ئەو چەند بۆچوونەی لە سەرەوە خستمانە ڕوو دەرخەری ئەو ڕاستییەیە. ڕوونتر بڵێین، نە ڕێكەوتی یەكەم بنیاتنانی و نە ڕێكەوتی سەرلەنوێ ئاوەدانكردنەوەی لە مێژووی نوێدا دیار نییە.
بۆ وەڵامی ڕەخنەی دووەمیش دەڵێین، ڕاستە لە ساڵی 1999وە پەڕلەمانی كوردستان بڕیاری بە پارێزگابوونی هەڵەبجەی دەركردووە، بەڵام لەبەر گەلێك هۆكار گرفت و لەمپەری زۆر لە بەردەم سەرپێخستنی ئەو بڕیارەدا هەبوو، لەو ساڵەوە هەتاكوو كۆتایی مانگی نیسان و سەرەتای مانگی ئایاری 2025 كە پەرلەمانی عێراق دەنگی لەسەر نەدا و سەرۆك كۆمار واژۆی نەكرد و لە وەقایعی عێراقی بڵاونەكرایەوە بڕیارەكە نەچووە بواری جێبەجێكردنەوە و حكومەتی عێراق وەك پارێزگا لە زۆر بواردا مامەڵەی لەگەڵ نەدەكرد، ئەوە جگە لە كەمتەرخەمییەكانی حكومەتی هەرێم و دامودەزگاكانی بەرانبەر بە هەڵەبجە و مامەڵە لەگەڵ نەكردنی وەك پارێزگا و زۆر گرفتی تری پەیوەست بەو بابەتە.
لەلایەكی ترەوە، ئێمە دەمانەوێت لە ڕێگەی ئەو مێژووەوە قوڵایی مێژوویی و فەرهەنگی ببەخشین بە شارەكە و بڵێین، هەڵەبجە، هەڵەبجەی ئەمڕۆ و دوێنێ نییە، بەڵكوو شارەكە مێژوویەكی دوورودرێژی هەیە و پاشخانێكی گەورەی فەرهەنگی و ڕۆشنبیری هەبووە و لە زۆر ڕووەوە لە پێش ئەو شارانەوە بووە كە ئەمڕۆ بوونەتە گەورە شار و هەڵەبجەش بەهۆی ئەو هەموو كارەسات و ماڵوێرانییەی كە لەسەر دەستی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق بەتایبەتی دوای هاتنی بەعسییەكان بۆ سەر حوكم هەوڵی بچووككردنەوە و لاوازكردنی پێگەكەی هەتا ڕادەی هەڵوەشاندنەوە و سڕینەوەی بە مەرسومێكی كۆماری لە 10/10/ 1988 و چۆڵكردنی ناوچەكە و كردنی بە ناوچەیەكی قەدەغەكراو (محرمة) دراوە، ڕووداوگەلێك كە هەتا چەندین دەیەی دیكە كاریگەریی و لێكەوتەی لەسەر شارەكە دەمێنێتەوە.
ئەو مێژووەش(24/11/1869) تەنها بەروارێك نییە، بەڵكوو بازدانێكی شارستانی گەورەیە و تەنها ئەوانە لێی تێدەگەن كە شارەزای ئەو مێژووە و ئەو گۆڕانە كارگێڕیی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی و ئەمنیی و ڕۆشنبیریی و شارستانییەن كە شارەكە و سنوورە جوگرافییەكەی بەخۆیەوە بینیویەتی. گەلانی دونیا لە نەبوو موناسەبە و یاد و یادەوەری بۆ خۆیان دەتاشن، ئێمە خۆمان خاوەن بۆنە و كولتوورێكی دەوڵەمەندین، بەڵام بەداخەوە وەك پێویست كارمان لەسەر نەكردوون و ئاوڕمان لێ نەداونەتەوە، ئەوەی كردوومانە تەنها یادی ئەو ڕۆژانە بووە كە قوربانیمان تێدا داوە، هەموویان یاد و یادەوەری ئەو تراژیدیایانە بوون كە دوژمنانی كورد بەسەر ئەم شارە و تەواوی كوردستاندا هێناویانە ...
لێگەڕێن با شیوەن و ئازارەكان بگۆڕین بە خۆشی و شادیی، ئەوانەی قوڵایی فەرهەنگی و مێژووییمان پێ دەبەخشن و هەستی شانازی لە دەروونماندا دروست دەكەن، ڕووداوگەلێك كە دەوڵەمەندی كولتوور و فەرهەنگمان نیشان ئەدەن و ئەبنە شوناسمان، ئاخر میللەتی بێ فەرهەنگ هەتیوە، دواكەوتووی ڕۆژگارە، زەلیلی بەردەستی داگیركەرانە، دوژمنان زووتر و ئاسانتر زەفەری پێ ئەبەن و لە خشتەی ئەبەن، ئاسانتر ڕامی ئەكەن و بەكاری دەهێنن. ئەوەی دوژمن كاری لەسەر ئەكات كارنەكردنە لەسەر مێژوو، چونكە مێژوو هەستی شانازی لەلای تاكەكانی هەر میللەت و نەتەوەیەك دروست دەكات، لەبیركردنی ڕابردوو یانی لەدەستدا ئەمڕۆ و سبەی.
لە كۆتاییدا دەڵێم، مێژووی نەوەستاوە و خاڵی كۆتایی نییە، ئەوەی ئەمڕۆ وەك حەقیقەت تەماشا دەكرێت ڕەنگە سبەی بەڵگەیەك هەڵیبوەشێنێتەوە، ئەوەی ئەمڕۆش بە گومانەوە لێی دەڕوانی ڕەنگە سبەی بەڵگەیەك ڕاستی بسەلمێنێت. منیش ئەڵێم، با ڕۆژی هەڵەبجە(24/11/1869) وەك ئەوەی ئێستا هەیە بڕوات، سبەی ئەگەر سەرچاوەیەك بەڵگەنامەیەكی ڕاست و دروست و متمانەپێكراو سەلماندی كە هەڵەبجە لە چ ڕێكەت و مانگ و ساڵێك بنیاتنراوە و دروستكراوە، ئەوكات دەتوانرێت قسەیەكی دیكە بكرێت و یادەكەش بەشێوەیەكی دیكە بەڕێوەبچێت. ئەڵبەت ئەم بابەتە هەر تایبەت نییە بە مێژووی ئێمە و هەموو گەلانی دونیا مەحكومن بەم جۆرە گۆڕانكارییانەوە، مەگەر ئەوەی كە بە بەڵگەیەكی سەلمێنەر ڕووداوێك بابەتێكیان بۆ یەكلایی كرابێتەوە و مشتومڕ هەڵنەگرێت.
تێبینی/ لە پشت ئەم كورتە نووسینەوە ژمارەیەكی زۆر بەڵگەنامە و سەرچاوەی جۆر بەجۆر هەن و لەبەردەستی نووسەردان.
