14/03/2026
🌸 ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ (ಧರ್ಮರಾಯನಿಗೆ) ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣಗಳ (ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ) ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭ – ಮಹಾಭಾರತ, ಶಾಂತಿಪರ್ವ (ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮ ಪರ್ವ), ಅಧ್ಯಾಯ ೨೧೨, ಶ್ಲೋಕ ೩೧, ೩೨ ಮತ್ತು ೩೩
🌸 ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥ
◾ ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಹಗುರಭಾವ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ಅವನಲ್ಲಿ 'ಸತ್ವಗುಣ' ಜಾಗೃತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
◾ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ಅಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ 'ರಜೋಗುಣ'ವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ದುಃಖದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು (ಏಕೆಂದರೆ ಚಿಂತೆಯು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ).
◾ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಿಷಯಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತರ್ಕ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಮತ್ತು ಏನೂ ಅರ್ಥವಾಗದ ಜಡ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ 'ತಮೋಗುಣ' ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು.
🌸 ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಂದೇಶ
ಭೀಷ್ಮರು ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಒಂದು ಮಾನದಂಡವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಕನ್ನಡಿ ನೋಡದೆ ನಮ್ಮ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ 'ಭಾವನೆ'ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ಗುಣವನ್ನು ನಾವೇ ಅರಿಯಬಹುದು.
◾ ಸುಖವೇ ಸತ್ವ: ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸು ಉಲ್ಲಾಸವಾಗಿದ್ದರೆ, ದೇಹ ಹಗುರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಸತ್ವಗುಣ. ಇದು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂಕೇತ. ಯಾವಾಗ ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅದುವೇ ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ.
◾ ದುಃಖವೇ ರಜಸ್ಸು: ರಜೋಗುಣವು ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಆಸೆಯ ರೂಪ. ಆಸೆ ಈಡೇರದಿದ್ದಾಗ ದುಃಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - "ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಡ". ಏಕೆಂದರೆ, ಚಿಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣ. ಬೆಂಕಿಗೆ ತುಪ್ಪ ಸುರಿದಂತೆ, ಚಿಂತೆಯು ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ನೋಡಬೇಕು.
◾ ಗೊಂದಲವೇ ತಮಸ್ಸು: ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚದ ಸ್ಥಿತಿ, ಅತಿಯಾದ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವೇಚನಾ ಶಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣ. ಇದು ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೇತ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಮಂಕು ಕವಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಿದು.
🌸 ಪೌರಾಣಿಕ ಉದಾಹರಣೆ
ರಾವಣ ಸಹೋದರರು : ರಾಮಾಯಣದ ರಾವಣನ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.
◾ ವಿಭೀಷಣ (ಸತ್ವಗುಣ): ರಾಕ್ಷಸ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ, ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಧರ್ಮದ ಚಿಂತನೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಇತ್ತು. ಇವನು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಇವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು.
◾ ರಾವಣ (ರಜೋಗುಣ): ಇವನು ಮಹಾ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಸೀತೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲವೆಂಬ 'ದುಃಖ' ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ 'ದ್ವೇಷ' ಇವನನ್ನು ಸದಾ ಸುಡುತ್ತಿತ್ತು. "ನ ಸಂರಭ್ಯ ಚಿಂತಯೇತ್" (ಚಿಂತಿಸಬಾರದು) ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ, ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾಶವಾದನು.
◾ ಕುಂಭಕರ್ಣ (ತಮೋಗುಣ): ಇವನಿಗೆ ತಿನ್ನುವುದು ಮತ್ತು ಮಲಗುವುದೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿತ್ತು. ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಎಚ್ಚರವಿರಲಿಲ್ಲ, ಅತಿಯಾದ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲೂ ಅವನು ಯೋಚನೆ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
🌸 ಪ್ರಮುಖ ತಾತ್ಪರ್ಯ
• ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆ : ಸಾಧಕನಾದವನು ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. "ನಾನು ಈಗ ಏಕೆ ಖುಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ?" ಅಥವಾ "ನಾನೇಕೆ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸತ್ವಗುಣವಿದ್ದಾಗ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ರಜೋಗುಣವಿದ್ದಾಗ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು.
• ರಜೋಗುಣದ ನಿರ್ವಹಣೆ : ದುಃಖವಾದಾಗ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ದೇವರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ. ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, "ನನಗೇಕೆ ಹೀಗಾಯಿತು?" ಎಂದು ಕೊರಗುತ್ತಾ ಕುಳಿತರೆ, ರಜೋಗುಣ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡುತ್ತದೆ.
• ಗುಣಾತೀತ ಸ್ಥಿತಿ : ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೆರೆಮನೆಗಳು. ಸತ್ವಗುಣವು ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಯಾದರೆ, ರಜೋಗುಣವು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸರಪಳಿ. ಮೋಕ್ಷ ಬೇಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ದಾಟಿ ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು.
WhatsApp - https://whatsapp.com/channel/0029VaJS8sH8vd1YM2SVAt1r
Youtube - https://www.youtube.com/
Instagram - https://www.instagram.com/dharma.granth
