20/08/2020
* कोळेकर घराण्याचा अपरिचित इतिहास- मरहट्ट भूमीत पशुपालक योद्धा हट्टी जमातीचा इतिहास फार प्राचीन आहे, परंतु मध्यकाळात हट्टी वंशाच्या काही शाखा तयार झाल्यामुळे मूळ इतिहासाशी कडी जुळवायला फार प्रयत्न करावे लागतात. उदा. प्राचीन हट्टी जमातीला सध्या पश्चिम महाराष्ट्रात धनगर, झेंडे, मेंढे, हाटकर तर दक्षिण महाराष्ट्रात बंडे, कानडे, हालमथ आणि उत्तर महाराष्ट्रात ठेलारी, हाटकर तर मराठवाडा- विदर्भात बरगे, हाटकर इत्यादी समूहवाचक नावाने ओळखले जाते. सांगली भागात झेंडे आणि मेंढे या दोन समूहाच्या नावाने अनेक हट्टी घराणी वास्तव्यास आहेत. सांगली भागातील कोळेकर (गावडे) घराणे हे स्वतःला झेंडे म्हणवितात. हट्टी जमातीच्या या झेंडे शाखेतील लोक हे अश्वपालन करीत असल्याचे मध्यकालीन उल्लेख आढळतात. यालाच अनुसरून अशी माहिती मिळते कि कोळेकर हे घोडी शिकवून तयार करण्यात तरबेज होते. त्यांनी श्रीमंत पेशवे सरकार यांना ३ व सरदार बापू गोखले यांना १ अमृतराव रामचंद्र बेडकीहळकर यांना १ व इतरतर १० घोडी तयार करून दिली. कारणपरत्वे कोळेकर बंधू ५० पर्यंत स्वार व २०० पायदळात लोक चाकरीस ठेवत असत. पट्टणकुडीच्या लढाईत हिरगोजी यांना छत्रपतींनी ४० बिघे जमीन टाकवडे ता. शिरोळ येथे शिलेदारी नोकरीबद्दल इनाम दिली होती.
कोळेकर घराण्याचा मूळ पुरुष देवराव कोळेकर यांस इ. स. ६०० मध्ये उजनी, जि. सोलापूर येथील देशमुखी असल्याची माहिती मिळते. या कोळेकर घराण्यातील चौथा पुरुष संताजी याने मौजे बाभूळगाव, जि. सोलापूर येथील पाटील वतन मिळविले. यांचे वंशज येळावी येथे आहेत. त्यांनी राजे थोरात यांजकडून गावडकिचे वतन मिळविले म्हणून त्यांना गावडे म्हणतात. इ. स. १२०० च्या सुमारास उजनी देशमुख घराण्यातील १४ वा पुरुष दुसरे देवराव एकदा स्वारीवर असताना त्यांच्या सैन्याचा तळ आरेवाडीचे बनात पडला होता. त्यावेळी श्री बिरदेवाने 'मी आरेवाडीस आलो आहे. माझं देऊळ बांध'. असा दृष्टांत दिला. पुढे लढाईत देवराव ठार झाले. देवरावचे दोन मुलगे धुळोजी व बिराजी यांनी सध्याचे आरेवाडीचे देऊळ बांधले. बहामनीच्या कालखंडात महंमदशहा च्या लष्करातील शेख मिरासरलष्कर या सेनापतीकडे कोळेकर घराण्यातील १९ वा पुरुष बळवंतराव वल्लद यशवंतराव कोळेकर देसाई बहादूर हे होते. त्यांना इ. स. १३७४ मध्ये बादशहाने क. कवठे (एकंद) प्रांत मूर्तिजापूर (मिरज) येथील पाटील वतन व जमीन एकचाहूर व आबदागिरीबद्दल दहा बिघे असे वतन इनाम करून दिले. इ. स.१७६९ मध्ये पेशव्यांच्या सैन्याने हैदरअलीवर स्वारी केली त्यावेळेस सैन्यात धुळोजी व लिंबाजी पाटील कोळेकर कवठे (एकंद) हे दोघे बंधू हजार होते. धुळोजीराव यास चार पुत्र होते यशवंतराव, सुभानराव, हिरगोजी व लिंगोजी.
इ. स. १७०७ ते १७५० पर्यंत कोळेकरांना मिळालेली वतने-
* यशवंतराव कोळेकर इनाम सरंजाम व मोकासा सांगोला, वीरळी व कोडीस.
* राणोजी कोळेकर यास वाटेफळ.
* यशवंतराव हिरोजी कोळेकर यास आसूड व उदनवाडी येथे मोकासा.
* गणोजी कोळेकर यास अकलूज, नाळगाव, मापसे, आवसे, अनसुर्डे, अपचंदे, करंजगाव खुर्द, चिंचोली, दावलमलक्याची किन्हई, थोपटयाची रवंद सांगली, खेडे गंगापूर, गुबारे, घुगी, जवळगाव देवीची मुंगी बु. || धारूरवर्बाचे, निवळी, बामणी, भातागळी, सिगेणेबाल, हळदुगे, हिप्परगी, परगणे आवसे मधील दावांचे परगणे, धारूर मधील गावाचे वापेगाव धुते कणगेर, येळूर.
* विठोजी गणोजी कोळेकर यास सरंजामी उत्पन्न अशी वतने मिळाली होती.
* माहिती संदर्भ- लाट दर्शन- श्री. गणपराव कोळेकर
* फोटो साभार- दाजी कोळेकर (आरेवाडी) मुंबई (बिरुदेवाच्या अख्यायिकेमध्ये सांगितले जाते की, बिरोबा कणकामवाला जिंकून आणण्यासाठी राजासारखा साज करून शामकरण्या वारूवर (घोडा) बसून नारदनगरीला जातो. हा शामकरण्या वारू असा होता की, चारी पाया नेवरा, शेपटाला पुशावरा, कुसाटीला पांढरा, कपाळाला चांदणा, पाठीवर साळुंखा अशीच हुबेहुब रचना असणारा घोडा १९७९ च्या दरम्यान बिरोबा देवालयामध्ये होता. त्याचवेळी सव्वा वर्षे झाडपीडीला (सेवेला) असणारे वाळवा येथील गावडे गुरुजी यांच्या प्रयत्नातून बिरोबा मंदिर, घोडा, योत (वेत)-वाटवा-कांबळा यांसह पुजारी यांचे छायाचित्र. या छायाचित्रामध्ये डावीकडून गावडे गुरुजी, शामराव सयाप्पा कोळेकर (पुजारी), बाळाराम बिरु कोळेकर (कुबडे), महादेव बाबू कोळेकर, बिरु तातोबा कोळेकर (वाडकर), बाळू बिरू कोळेकर (वाडकर) आणि आप्पा धोंडी कोळेकर (ए.डी.) हे दिसत आहेत.)
