06/08/2024
KI NONGSHONG SHNONG KIBA BHA BAD BAD DON KA JINGKITKHLIEH NGI DONKAM EH HA K*M KANE KA POR.
Bun ki paradoh parasnam ka jaidbynriew jongngi ki ong "Yn donkam aiu ban iada ne ban ieid ia kata ka Ri bad Jaidbynriew, peit shwa iaka kam ka jam bad ka kamai ka kajih lajong" don pat kiba ong "Lada ai tulop kita ki sengbhalang te, ngin ia rung seng namar bym ioh kam sorkar, hynrei haba ym ioh eiei te ngin leit pynlut por leh aiu shata" Kata ka dei ka jinghikai kaba lah hikai da ki kmie ki kpa iala ki khun ha kane ka juk kaba mynta. U ba bun balang u kren ia kaba u sngewdei eh ha la ka jingshem lade, uba bun lei lei u hikai khun na ka ktien ka thylliej kaba shu tam na surok lane na iew na hat hynrei um shym la ngam jylliew pat sha kita ki tynrai kiba donkam eh ban sngewthuh shwa ialade ia ki jingshisha ha shwa ban hikai ne kren iala ki khun.
Kumno ban long u nongshong shnong uba bha bad k*mno ban hikai iala ki khun
Ban ong ba ieid ri, baroh ngi ia ieid lut, kam myntoi ban ong ba phi ieid ri katba ki kam jongphi pat kim paw satia k*mba phi ong. Kynmaw baroh ngi ieid iala ka Ri namar ka dei ka kamram ba ngi dei ki nongshong shnong jong kata ka Ri, ngi bud ryntih ia kata ka constitution k*m kita ki nongshong shnong ba bha bad ba don ka jingkitkhlieh. Tangba k*mno pat ngin hikai ia kine ki khun jongngi ba kin ieid iala ka jong ka ri k*m kita ki nongshong shnong kiba bha bad kiba don ka jingkitkhlieh.
Ban long u nongshong shnong uba bha bad kitkhlieh ka donkam iaka sainpyrkhat kaba janai bad bunsien ka eh palat ban batai. Lada ngin kylli na ki riew paidbah, ngin ioh bun bah ki jubab. Lehse kin wan k*mne "donkam ban long u ne ka briew kiba bha haka imlang ka sahlang" bad kin bud sa ki jubab ki ban iadei bad ki kamram ki nongshong shnong (civic duties).
Uwei u Rangbah shnong nangne na Mawlai u ong ianga k*mne "Ban long uta u nongshong shnong uba bha bad uba don ka jingkitkhlieh bad uba long ka nuksa babha ia kiwei, ka donkam iaka jinglong ba sbun, ka jingiaieid bad ka jingkitkhlieh shwa ia kiwei. Teng teng ka donkam ruh iangi bangin sngewthuh khamtam eh ia kito ki briew kiba ia pher ka jingngeit bad ka rukom pyrkhat ka jong ki. Kane ka jingsngewthuh ka jongngi ka pynlong ia kiwei ba kin sngewtynnad iangi bad k*mjuh ngi ruh ngi ioh ban p**e shibun shaphang jong ki."
Ha ka jylla jongngi ka kham eh bha ha kane ka por mynta. Ka jingtlot ka kamai kajih (economy), ka jingpynjot iaka mei mariang, ki ishu bapher bapher na ka jingtlot ka synshar khadar kiba la pynlong iaka jingkhih phaloh kat shaba phai, ym i don shuh ka jingsuk ha kane ka juk. Hynrei ngi dei pat ban tip ba kane ka dei ka lad ka kabu ban sdang ban hikai ia ki khun ki jongngi k*mno ban long ki nongshong shnong kiba bha, badon burom bad ba don ka jingkitkhlieh.
Ha shwa ba ngin ioh ban iarap ban pyn sngewthuh ia ki khun ki jongngi iaka kamram haka imlang ka sahlang, ngi donkam ban pynsngewthuh shwa ia ki. Ka mut k*mno haba ngi ong ba phi dei ban long u nongshong shnong uba bha bad uba don ka jingkitkhlieh?
Nyngkong eh, ki don ki ain kiba la don lypa (constitution) bad kiba ngi dei ban bud. Ngi dei ban bud ryntih iaka ain, ngi dei ruh ban vote. Nangta pat
Ngi dei ban burom ia kiwei bad iaka jingdon jingem jong ki,
Ngi dei ban tip iaka hok lade bad iaka hok jong kiwei,
Ngi dei ban tip ia ki jingjia ne ki ishu kiba jia ha sawdong ka Ri jongngi,
Ngi dei ruh ban tip bad burom ruh iala ka history jong ki longshwa manshwa, ka kolshor u mynbarim bad ka tynrai kaba ngi ngi mih,
Ngi dei ban don ka jingsngewthuh ia kiwei ha ka imlang ka sahlang jong ngi,
Ngi dei ruh ban shim ka jingkitkhlieh iala ka jingleh lajong bad ym ban kynnoh ia kiwei lada ngi bakla,
Ban long ruh kita kiba burom ia ka jingngeit niam kiwei bad ka rukom im jong ki,
Ban sngewthuh bad ban bishar hok iaka jingshisha da kaba kren ne ieng ha ka nongrim ka jingshisha wat lada ki bor ba halor ki pynkhein iaka.
Haba phi lah sngewthuh ban long uta u nongshong shnong uba bha bad uba kitkhlieh, ka lah dei ka por jong phi ban iathuh ia ki khun jong phi ia kitei ki jingshisha hajrong. Iakren bad ki, sngap ia ki, aiu kin ong pat iaphi bad kane kan long u symbai jong kata ka sainpyrkhat kaba bha ia uba phi phi bet ha ki. Batai ia kaei kaba phi phi kyrmen ban leh haka jingim jongphi bad nangta phi donkam ban pynshlur ruh ia ki ba kin kylli jingkylli bad phin jubab katba lah da ki jubab kiba khuid bad kiba hok katk*m ka jingshisha.
Long uta ne kata ka role model:
Phi dei ka nuksa kaba bha eh iala ki khun kiba dang don haka jingsumar sukher ka jongphi. Tip ba phi hap ban pynwandur maphi hi ia ki jinglong kiba phi kwah ban iohi ha ki khun ki jongphi.
Iatai ia ki issues (ishu) :
Wat nym tieng ban iakren bad la ki khun ia ki ishu. Ki dei ban tip iaki jingshisha daka phi batai ia ki jingiathaw ne iapait ka synshar khadar, ki jingjia ba man la ka sngi, ki ishu haka imlang ka sahlang, ka shnong ka thaw, ka Ri, ka Jaidbynriew, ki ri haka pyrthei ki jingiakynad bad ki jingkiew jinghiar ka ioh ka kot. Ka jingisih jaidbynriew (racism) bad ter ter. Dei da kane ka jingiakren iatai bad ki, kan pynshai kdar bad pynsngewthuh ia ki.
Ban long u nong vote uba don jingkitkhlieh:
Wad bniah shwa na lade, iakren shaphang ki kandidate bad ki jingiohi jong ki bad balei ba ngi vote ia u A ym ia u B. Ialam ia ki khun ha ka por ilekshon ba kin iohi ba phi leit ban thep iaka vote ka jongphi. Kane kan ktik bha iaka jingmut jingpyrkhat jong ki. Kumjuh kane kan pynskhem ia kata ka jingngeit ha lade. Lyngba ka pyni jongphi ia ki mat kiba long kiba donkam eh ia phi bad ka iing ka sem hi baroh kawei. Ki khynnah kim dei ban shu k*t tang ha ka ban p**e iaki kot skul hynrei ki dei ban tip ia ka pyllun sawkun kaba don shabar bad kaba ker tawiar iaka rympei iing jong ki.
Ia leh ban iashimbynta ialade ha shnong ha thaw:
Mih shakhmat ban kyrshan ia ki kam shnong kam thaw, volunteer lang ha ki kam ki Seng Samla ne ki Seng Kynthei ha shnong. Kyrshan ia ki jingiakhun jong ki nongialam jong ki sengbhalang kiba ju trei mon sngewbha na ka bynta ka bha ka miat u duk u rangli bad ki jingeh ka jaidbynriew. Lane iashimbynta haki kam ka Balang kiba ju lum ju lang iala ki para bangeit ban ialeh kaei kaei kaba pynsngewtynnad lada ka dei ka jingshakri blei ne ha ki prokram jingialehkai ki khynnah bad ki samla, ki longkmie bad ki rangbah ruh k*mjuh. Lada ioh lad ialam ia ki khun ban pyn iashimbynta lang kan iarap ban pynbha ia ka jingim ka lawei jong ki bad kan rung Ia kata ka mynsiem ban iashimbynta bad khamtam ba ngin thep ha ki iaka mynsiem ka jingiatreilang.
Ngi hap ban kynmaw iaka rukom iakren kaba khlem ka jingiamai iatim:
Ka jingiakren iatai ka long u shabi bad ki don ki por ruh ba ka jingiakren ka long ba lad thawdur kaba myntoi shikatdei eh. Mynta nga iohi ba bun ki jingiakren ki poi sha ka jingbym iasngewthuh jingmut da ki jingiania jingiamai bad ha kaba khatduh ym don ba jop re mano mano ruh. Ka rukom iakren daka burom bad ka jingsngap daka jingpuson nga iohi ka lah nang duh kat nang mih ki sngi. Bun ki briew ki la leh ban kiar na ka jingiakren bad kane ka pyndk*t noh iaka jingiadei bad ngi lap ba bunsien ka jingiasuk ka shu jah noh sha ki rngai bah jong ki pateng.
Takadaw balei ka long kaba donkam eh ban thep haka jingmut ki khun ki khynnah iaka jingkordor ka jingiakren. Ngi dei ban pynkynmaw iaki khun (wat iaki ba lah heh ruh k*mjuh) ba ka long kaba dei eh ban pynpaw iaka jingsngew pyrshah ia kano kano ka bynta lyngba ka jingiakren, hynrei ym ban shu sngap laka sngap noh k*mto. Ka la dei ka por iangi ba ngin sngewthuh ba kiwei ruh ki don hok ban pher ha ka rukom pyrkhat bad pher ki jingiohi ki jong ki. Namar kam dei shuh mynta ban ngin iai im sah ha ka ban pynksan hok ialade bad ban pynrem ia kiwei.
Shibynta ban long u nongshong shnong uba bha bad uba don ka jingkitkhlieh ka dei ba phin tip ba ym baroh kin pdiang iaphi hynrei ban burom ruh iaka jingiohi kiwei wat lada ngi tip ba ka pher bak ly bak na ka jingiohi jongphi. Kaba kongsan ka long ba hato kita ki jingiohi jongphi la pynskhem da ki jingshisha ne k*mno. Namar tang ka jingshisha hi kaba donkam tam ban pynskhem ia kano kano ka jingiakren ne jingiatai.
Ban long u nongshong shnong uba bha bad ba don jingkitkhlieh haka pyrthei digital mynta:
Ka dei kaba dei eh ban long u nongshong shnong uba bha bad ba don jingkitkhlieh haka pyrthei mynta. Hynrei kane ka pyrthei stad mynta ka la kynthup lang sa ia kata ka pyrthei digital. Ka Social media ka don iaka bor bah haka imlang ka sahlang, ka iarap ban ai jingtip, ban pynsngew iaki jingpyrkhat jongngi, ban pyni iaki kam ba ngi trei ne leh bha iakiwei. Phi dei ban tip pat ba kane ka rynsan kam shym la long kaba bha ban shaniah iala ki khun ha kane ka pyrthei digital. Ka lah ban ialam bakla pynban iaki bad kan ktah ruh iaka jinglong jingim bad ka pyrkhat pyrdain jong ki ha baroh ki liang.
Ban hikai iaki khun jongngi ban long ki nongshong shnong kiba bha bad ba don jingkitkhlieh ha ka pyrthei digital ka long kaba donkam eh. Bad ngi hap ban hikai bha ba kin sngewthuh ban iakren bad ban tip iaka jing donkam ia ka burom bad ka jingshisha hakane ka jylli digital (digital sphere). Kumjuh ruh kan iarap shibun ia ki khun jongngi.
Kane ka por k*m ka seng ngi iakhun meit la bad sngi pyrshah ia u drok bad ngi lap ka daw tynrai ba ki khynnah ki samla ki ngop ha une u jingdih basniew ka long ka jingtlot palat ki kmie ki kpa ban hikai ban lam lynti iaki khun. Kam don ka kam ka jam ne ka kamai ka kajih kaba kham khraw ban iaka kam ban ri sumar kyndong iala ki khun. Bun ki kmie ki kpa ki ai daw ba lah bunkam palat, lah hap ban iehnoh iaki khun ba kin im ha la ka jong ka mon. Don ruh kiba sahnud ban shu ieh k*mto ki ai noh daka pisa namar kan iarap lada ki donkam bad kwah eiei ki khun. Tip ba kane kam iarap, kan pynjot pynban. U drok une u ap ha khmat ka phalor jongngi bad lada ngi bakla phai tiak, ki khun ba lui lui jongngi kin ngat khlem pep.
Hynrei da kaba hikai iala ki khun ha kata ka lynti kaba dei, da kaba ngi pyni ia ki jingshisha kiba ki dei ban tip, to tip ba ngi la pynheh pynsan iaka pateng bathymmai jong ki nongshong shnong kiba don ia ka jingkitkhlieh ym tang ialade hynrei iaka iing ka sem k*mjuh iaka shnong ka thaw, ka imlang ka sahlang bad iaka Ri bad ka jaidbynriew baieid jongngi kaba long kaba rit eh hapdeng ki jaidbynriew kane ka pyrthei bah.
Khublei shibun
Da u Bashan Lyngdoh Mawnai
Vice President
HYC Mawlai Circle