Kiraksal BMC

24/04/2026

भोजलिंगाचा राखणदार ‘तरस’; जांभुळणीत जनजागृती उपक्रम उत्साहात

डोंगरावरचा कचरा साफ करून पर्यावरण स्वच्छ ठेवणारा ‘आरोग्यदूत’ 🌱

जांभुळणी (ता. माण), माणच्या माळरानाचा अभिमान असलेल्या भोजलिंगाच्या डोंगरावर आढळणारा तरस (Striped Hyena) हा केवळ वन्यप्राणी नसून परिसंस्थेचा ‘स्वच्छता दूत’ व ‘आरोग्यदूत’ असल्याचा संदेश देत जांभुळणी येथे जनजागृती कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. जागतिक तरस दिनाच्या पार्श्वभूमीवर ‘किरकसाल संवर्धन प्रकल्पा’तर्फे श्री भोजलिंग मंदिर देवस्थान परिसरात हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला.

यावेळी प्रकल्पाचे प्रमुख वन्यजीव संशोधक चिन्मय सावंत यांनी ग्रामस्थ व भाविकांशी संवाद साधत भोजलिंगाचा डोंगर हा केवळ धार्मिक स्थळ नसून तरसांसारख्या दुर्मिळ वन्यजीवांचा महत्त्वाचा अधिवास असल्याचे अधोरेखित केले. डोंगराच्या पठारावर आढळणारे ‘तराटी’ (Capparis divaricata) सारखे पुरातन व दुर्मिळ वृक्ष या भागाच्या समृद्ध जैवविविधतेचे द्योतक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

यात्रेदरम्यान मटण, कोंबडी व इतर अन्नपदार्थांचा मोठ्या प्रमाणावर कचरा निर्माण होतो. हा कचरा फस्त करून परिसर स्वच्छ ठेवण्याचे, तसेच दुर्गंधी व संभाव्य रोगराईपासून गावाचे संरक्षण करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य तरस करत असतो. त्यामुळे तरस हा केवळ हिंस्त्र प्राणी नसून परिसंस्थेच्या आरोग्याचा नैसर्गिक रक्षक आहे, असे प्रतिपादन सावंत यांनी केले.

कचरा व्यवस्थापन व पाणी बचतीवर भर 🌿💧
जनजागृती कार्यक्रमात भाविक व ग्रामस्थांना डोंगर परिसरात कचरा न करण्याचे आणि प्लास्टिकसारख्या अपायकारक वस्तू टाळण्याचे आवाहन करण्यात आले. यात्रेच्या काळात निर्माण होणारा कचरा नियंत्रित ठेवणे, तसेच उन्हाळ्यात पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी जबाबदारीने वागणे ही काळाची गरज असल्याचे सांगण्यात आले.

कार्यक्रमास श्री भोजलिंग देवस्थानचे पुजारी श्री. बाबा शाहीर, वनविभागाच्या वळई-जांभुळणी बीटच्या वनरक्षक सरगर मॅडम, तसेच वळई व जांभुळणी गावचे ग्रामस्थ, तरुण व निसर्गप्रेमी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. वनविभागातर्फे वनरक्षक सरगर मॅडम यांनीही वन्यजीव संरक्षण व सहअस्तित्वाबाबत मार्गदर्शन केले.

जागतिक तरस दिन (२० ते २७ एप्रिल) निमित्त आयोजित या उपक्रमामुळे भोजलिंग डोंगरावरील निसर्गदत्त वारसा जपण्यासाठी स्थानिक स्तरावर सकारात्मक वातावरण निर्माण झाले असून ग्रामस्थांचा सहभाग वाढत असल्याचे दिसून आले.🐾🐺🦊🌳

📍 स्थळ: श्री भोजलिंग मंदिर परिसर, जांभुळणी
🗓 दिनांक: शुक्रवार, २४ एप्रिल २०२६ (सकाळी)

08/04/2026

रानडुकरांचा वाढता धुमाकूळ: संकट नैसर्गिक की मानवनिर्मित? 🤔🐗

​आज माणदेशासह अनेक भागांत रानडुकरांमुळे पिकांचे अतोनात नुकसान होत आहे. पण आपण कधी विचार केलाय का की ही संख्या अचानक का वाढली? ​या समस्येची काही मूळ कारणे:

🌽 मका लागवडीचा अतिरेक: आपण रानडुकरांसाठी वर्षभर उपलब्ध राहणारी 'अन्नव्यवस्था' तयार केली आहे.

💧 सिंचनाचा विस्तार: बारामाही पाण्यामुळे डुकरांना जगण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली.

🐺 नैसर्गिक भक्षकांचा अभाव: लांडग्यांसारखे भक्षक कमी झाले, कारण त्यांचे 'गवताळ अधिवास' नष्ट झाले.

🚫 चुकीचे नियोजन: फक्त पिकांचे नुकसान झाल्यावर प्रतिक्रिया देण्यापेक्षा 'मूळ कारणांवर' काम करणे गरजेचे आहे.

​आता वेळ आली आहे वैज्ञानिक पीक नियोजन (Crop Zoning) आणि निसर्गाचा समतोल राखण्याची! 🌾⚖️

​ही माहिती जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शेअर करा.

​ #माणदेश #शेतकरी #रानडुक्कर #पीकनुकसान

07/04/2026

प्रस्तावित शक्तीपीठ महामार्गाचे प्रमुख पर्यावरणीय परिणाम 🐺🌿

1. गवताळ अधिवासाचे गंभीर नुकसान:
प्रस्तावित महामार्गाची आखणी सातारा जिल्ह्यातील माण व खटाव तालुक्यांतील महत्त्वपूर्ण गवताळ पट्ट्यांमधून जात असून, या दुर्मिळ व जैवविविधतेने समृद्ध परिसंस्थेचे अपरिवर्तनीय नुकसान होण्याची शक्यता आहे.

2. भारतीय लांडग्यांच्या अधिवासाला धोका:
हा प्रकल्प भारतीय लांडगा (Indian Wolf) या अनुसूची-१ अंतर्गत संरक्षित व IUCN च्या निकषानुसार असुरक्षित (Vulnerable) प्रजातीच्या अधिवासावर प्रतिकूल परिणाम करतो. यामध्ये त्यांच्या स्थलांतर मार्गिका (movement corridors), प्रजनन स्थळे (denning sites) व सामाजिक संमेलन स्थळे (rendezvous sites) यांचे तुकडीकरण होऊन स्थानिक स्तरावर नामशेष होण्याचा धोका वाढतो.

3. अधिवासाचे तुकडीकरण व अडथळा परिणाम (Barrier Effect):
महामार्ग हा भौतिक अडथळा म्हणून कार्य करेल, ज्यामुळे वन्यजीवांच्या मुक्त हालचालीत अडथळे निर्माण होतील, जनुकीय प्रवाह (gene flow) कमी होईल आणि परिसंस्थांमधील नैसर्गिक जोडणी (ecological connectivity) कमकुवत होईल.

4. मायणी पक्षी अभयारण्यावर परिणाम:
महामार्गाची आखणी मायणी पक्षी अभयारण्याच्या (Mayani Bird Conservation Reserve) जवळून जात असल्याने, स्थानिक व स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अधिवासात व्यत्यय निर्माण होऊन त्यांच्या वर्तन, प्रजनन व निवास पद्धतींवर नकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

5. मानव–वन्यजीव संघर्षात वाढ:
लांडगे व हायना यांसारख्या सर्वोच्च भक्षकांच्या अधिवासात व्यत्यय आल्यामुळे त्यांचे विस्थापन होऊ शकते. परिणामी, रानडुक्करांसारख्या पीकहानी करणाऱ्या प्रजातींची संख्या वाढून शेतकऱ्यांचे नुकसान वाढण्याची व मानव–वन्यजीव संघर्ष तीव्र होण्याची शक्यता आहे.

05/04/2026

30/03/2026

किरकसाल "संवर्धन पॅटर्नचा" राज्यात डंका 🌿🐺

28/03/2026

निसर्ग संवर्धनाचा ‘किरकसाल पॅटर्न’: वेल्हेच्या ३३ जैवविविधता समिती सदस्यांचा दोन दिवसीय प्रेरणादायी अभ्यास दौरा संपन्न! 🐺🌿

लोकसहभागातून वन्यजीव संरक्षणाचा आदर्श वस्तुपाठ; भारतीय लांडग्याचा अधिवास अन् ६०६ प्रजातींचे जतन
🌳🌾💦

स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या माध्यमातून जैवविविधतेचे प्रभावी व्यवस्थापन आणि संवर्धन कसे करता येते, याचा वस्तुपाठ गिरवण्यासाठी पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे (राजगड) तालुक्यातील पाच ग्रामपंचायतींमधील (एकूण ९ गावे) जैवविविधता व्यवस्थापन समितीच्या (BMC) ३३ सदस्यांनी सातारा जिल्ह्यातील किरकसाल (ता. माण) येथे दोन दिवसीय अभ्यास दौरा केला. ‘रेनट्री फाउंडेशन’तर्फे आयोजित या दौऱ्यात “जैवविविधता व्यवस्थापन, गवताळ परिसंस्था आणि संवर्धनातील तंत्रज्ञानाचा वापर” या विषयावर सखोल चर्चा व प्रत्यक्ष क्षेत्रीय पाहणी करण्यात आली.

वेल्हे तालुक्यातील शाश्वत विकासासाठी पुढाकार
रेनट्री फाउंडेशन सध्या वेल्हे तालुक्यातील राजगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या मेरवणे-फणशी, चिरमोडी-गवार, गुंजवणे, साकर आणि लव्ही (आवळी, दादवाडी) या पाच ग्रामपंचायतींसोबत जैवविविधता संवर्धन, पाणलोट विकास, मानसिक स्वास्थ्य, उपजीविका आणि स्थानिक संस्थांच्या सक्षमीकरण या क्षेत्रांत कार्यरत आहे. याच उपक्रमाचा एक भाग म्हणून हा अभ्यास दौरा आयोजित करण्यात आला होता.

समृद्ध गवताळ परिसंस्थेचे दर्शन
दौऱ्याच्या सुरुवातीला वन्यजीव अभ्यासक व किरकसाल जैवविविधता समितीचे सदस्य चि. चिन्मय प्रकाश सावंत यांनी किरकसालच्या ६०६ हून अधिक जैवविविधतेच्या प्रजातींची माहिती दिली. हा परिसर संकटग्रस्त ‘भारतीय लांडगा’ (Indian Wolf) याच्या संवर्धनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असून ग्रामस्थांनी केलेले प्रयत्न पाहून वेल्हे येथील सदस्यांनी कौतुक केले. समितीचे अध्यक्ष व माजी सरपंच अमोल काटकर, सुनील जयसिंग काटकर (फौजी), सतीश मोरे आणि रोहन दिलीप काटकर यांनी जलसंधारण, खजुराची शेती आणि फळलागवडीच्या प्रयोगांविषयी मार्गदर्शन केले.

संवर्धनाची ‘त्रि-सूत्री’ अन् PBR चे महत्त्व
किरकसालमध्ये यशस्वीपणे राबवली जाणारी ‘कुऱ्हाड-बंदी’, ‘शिकार-बंदी’ आणि ‘वणवा-बंदी’ ही त्रि-सूत्री या दौऱ्याचे मुख्य आकर्षण ठरली. तांत्रिक सत्रात सृष्टी कन्झर्वेशन फाउंडेशनचे डॉ. गिरीश जठार यांनी ‘लोक जैवविविधता नोंदवही’ (PBR) विकसित करण्याच्या प्रक्रियेवर विशेष भर दिला. PBR हे गावपातळीवरील संवर्धन नियोजनाचे पायाभूत साधन असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले. तसेच, राज्य जैवविविधता मंडळासोबत (MSBB) समन्वय साधण्याबाबत त्यांनी मार्गदर्शन केले.

अनुभवांची देवाणघेवाण आणि सादरीकरण
दौऱ्यात फणशी-मेरवणे ग्रामपंचायतीमध्ये रेनट्री फाउंडेशनच्या सहकार्याने सुरू असलेल्या ‘लोक जैवविविधता नोंदवही’ (PBR) विकसित करण्याच्या कामातील लक्षणीय प्रगती यावेळी सादर करण्यात आली. वेल्हे येथील सदस्यांनी किरकसालमधील अनुभवांमधून प्रेरणा घेऊन आपल्या भागातील स्थानिक परिस्थितीनुसार संवर्धनाचे उपक्रम राबवण्याची दिशा मिळाल्याचे व्यक्त केले.

शाश्वत विकासाचा संदेश
रेनट्री फाउंडेशनचे वंदन झवेरी, डॉ. तौफीक वारसी, बाळू भांगरे आणि किरण थुम्मा यांनी या दौऱ्याचे यशस्वी नियोजन किरकसाल टीमसोबत केले होते. यावेळी सरपंच शोभा कुंभार, सदस्य धर्मराज अवघडे, अभिजीत माने आणि प्रथमेश काटकर उपस्थित होते. उपस्थितांच्या भोजनाची सोय हरिदास काटकर व हर्षद काटकर यांनी केली. कार्यक्रमाचा समारोप बाळू भांगरे यांनी आभार प्रदर्शन करून केला. निसर्ग आणि माणूस यांचा समतोल साधल्यास शाश्वत विकास शक्य असल्याचा विश्वास यावेळी व्यक्त करण्यात आला.

16/03/2026

Flame of Forest पळस/ पलाश 🧡🌳 (Butea monosperma)
माणदेशातील किरकसालच्या वनीकरणात फुललेला पळस ❤

📸 विशाल संपत काटकर

हा भारतातील कोरड्या पानझडी जंगलात आढळणारा एक महत्त्वाचा वृक्ष आहे. त्याच्या आकर्षक फुलांमुळे तो वसंत ऋतूतील परिसंस्थेचा लक्षवेधी घटक ठरतो. साधारणपणे मार्गशीर्ष ते पौष महिन्यांच्या सुमारास या वृक्षाची पानगळ सुरू होते. ही पानगळ ही केवळ ऋतुजन्य प्रक्रिया नसून वृक्षाच्या ऊर्जा व्यवस्थापनाशी संबंधित एक महत्त्वाची पर्यावरणीय अनुकूलन (ecological adaptation) मानली जाते. पानगळ झाल्यानंतर काही काळ झाड निस्तेज आणि रुक्ष दिसते; परंतु ही अवस्था पुढील प्रजनन टप्प्यासाठीची तयारी असते.

पानगळीनंतर अल्पावधीतच पळसावर केशरी-भगव्या रंगाची फुले मोठ्या प्रमाणात उमलू लागतात. या फुलांच्या रंगसंगतीमुळे आणि मकरंदाच्या उपलब्धतेमुळे अनेक परागसिंचन करणारे जीव (pollinators) त्याकडे आकर्षित होतात. विशेषतः सूर्यपक्षी, पोपट, फुलचुखे, तसेच विविध कीटक आणि मधमाश्या या फुलांमधील मकरंदावर अवलंबून असतात. अनेक पक्षी फुलांच्या देठाजवळील भागातून चोचीने मकरंद शोषून घेतात, ज्यामुळे परागकण त्यांच्या शरीरावर चिकटतात आणि एका फुलावरून दुसऱ्या फुलावर जाताना परागसिंचनाची प्रक्रिया सुलभ होते. अशा प्रकारे पळस वृक्ष स्थानिक पक्षी-कीटक समुदायांसाठी महत्त्वाचा अन्नस्रोत उपलब्ध करून देतो.

पळसाची फुले ही केवळ जैविकदृष्ट्या नव्हे तर सांस्कृतिक आणि पारंपरिक दृष्ट्याही महत्त्वाची मानली जातात. या फुलांपासून पारंपरिकरित्या नैसर्गिक रंग तयार केला जातो, ज्याचा वापर विशेषतः वसंत ऋतूतील उत्सवांमध्ये आढळतो. परिसंस्थात्मक दृष्टीने पाहता, फुलण्याच्या या टप्प्यामुळे वसंत ऋतूच्या आगमनाची स्पष्ट चिन्हे दिसू लागतात आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या क्रियाशीलतेत वाढ होते.

कोरड्या प्रदेशातील माळरान आणि पानझडी जंगलांमध्ये पळस हा दृष्टीस पडणारा वैशिष्ट्यपूर्ण वृक्ष आहे. वर्षातील बहुतेक काळ साध्या स्वरूपात दिसणारा हा वृक्ष फुलांच्या मोसमात मात्र दूरवरूनही ओळखू येतो. त्याची तेजस्वी फुले संपूर्ण परिसराला एक वेगळी दृश्यात्मक ओळख देतात आणि अनेक जीवांसाठी संसाधनांचे महत्त्वाचे केंद्र ठरतात. त्यामुळे पळस हा केवळ सौंदर्यपूर्ण वृक्ष नसून स्थानिक परिसंस्थेतील जैविक परस्परसंबंधांना आधार देणारा एक महत्त्वाचा घटक मानला जातो. 🌿

14/03/2026

निसर्ग आणि मानवाच्या सहअस्तित्वाचे एक अनोखे उदाहरण! 🐺🌳

​वन्यजीव संशोधक म्हणून किरकसालच्या कुरण वनक्षेत्रात, माळरानावर काम करताना अनेकदा अभ्यासाच्या पलीकडचे मानवी संवेदन पाहायला मिळते. गवळखोरा, भवलदरा, शेक्या टेक्याच्या दक्षिण उतारावर, जिथे लांडग्यांचे अधिवास आहेत, म्हणजेच मधलादरा परिसरात तिथे देशी आंब्याच्या झाडाचे संगोपन होताना मी पाहिले आहे आणि ही पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे. अन् त्याच भागात जुने कवठाचे व बेलाचे पण झाड आहे. नैसर्गिकरित्या उगवलेल्या देशी आंब्याच्या रोपाचे वटवृक्षा मध्ये रूपांतर झाले .या झाडाला आंबे लागले आहेत. 🥭🌳

​गेली ८ वर्षे आपल्या गावातील गुराखी बांधवांनी या झाडाची जी निगा राखली, लोकसहभागातून संवर्धन केले गेले.. लांडग्यांसारख्या वन्यजीवांच्या अधिवासात झाड जगवणे आणि ते फळाला येईपर्यंत त्याची काळजी घेणे, हे खऱ्या अर्थाने जैवविविधतेचे रक्षण आहे. ​आपले हे कार्य केवळ एका झाडापुरते मर्यादित नसून, ते संपूर्ण कुरण परिसंस्थेला बळकटी देणारे आहे.

या कार्याबद्दल सर्व गुराखी बांधवांचे मनापासून अभिनंदन आणि आभार!

13/03/2026

रॉयल फ्रेंड्स यांच्या ८ व्या वर्धापन दिनानिमित्त राबवण्यात आलेले सामाजिक आणि पर्यावरणपूरक उपक्रम खरोखरच प्रेरणादायी आहेत. 🌿👏🏻

ग्रामीण भागातील शैक्षणिक संधी बळकट करणे हे शाश्वत विकासाचे महत्त्वाचे पाऊल आहे. माध्यमिक विद्यालय व जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांना खाऊ, वही आणि पेन वाटप करून शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे, तसेच पाच गरजू विद्यार्थ्यांचा इयत्ता दहावीपर्यंतचा संपूर्ण शैक्षणिक खर्च उचलण्याचा घेतलेला संकल्प हा सामाजिक गुंतवणुकीचा अत्यंत स्तुत्य आणि दूरदृष्टीपूर्ण निर्णय आहे. 📚✍️

त्याचबरोबर शिंदेनगर अंगणवाडीला कुकर भेट देणे, इतर अंगणवाड्यांमध्ये खाऊ वाटप करणे आणि कत्तलखान्यातून वाचवलेल्या गायींना चारा देऊन गोसेवेचा उपक्रम राबवणे हे ग्रामीण समाज, पशुधन आणि स्थानिक परिसंस्थांबद्दलची संवेदनशीलता दर्शवते. 🌾🐄

अशा प्रकारचे लोकसहभागातून उभे राहणारे उपक्रम गावातील सामाजिक भांडवल मजबूत करतात आणि संवर्धनाभिमुख समाज घडवण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या उपक्रमासाठी रॉयल फ्रेंड्स – आदर्श गाव किरकसालच्या सर्व सदस्यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन आणि पुढील वाटचालीस हार्दिक शुभेच्छा. 🌱👌🏻🤝

04/03/2026

किरकसालच्या पाणथळीवरून .डेक्कन महासीर व पश्चिम घाटातील संकटग्रस्त कोलूस बार्ब माशांची दुर्मिळ नोंद

किरकसाल मध्ये माशांचे प्रजाती १२ वर

अर्ध-कोरड्या माणदेशात जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण अशी नोंद किरकसाल संवर्धन प्रकल्पाच्या क्षेत्र सहाय्यकांनी केली आहे. किरकसाल परिसरातील स्थानिक बंधारे येथे तीन पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या माशांच्या प्रजातींची उपस्थिती नोंदवण्यात आली. वाढत्या हंगामी तापमानामुळे पाण्याची पातळी घटत असताना करण्यात आलेल्या विशेष नमुना संकलनादरम्यान ही नोंद प्रकल्पातील अभिजीत माने व प्रथमेश काटकर व त्यांच्या सहकार्यांनी यांची नोद घेतली. या सर्वेक्षणात कृष्णा नदी प्रणालीशी ऐतिहासिकदृष्ट्या निगडित असलेला डेक्कन महासीर (Tor khudree), पश्चिम घाटात स्थानिक व असुरक्षित असलेला कोलूस बार्ब (Hypselobarbus kolus), तसेच स्थानिक जलपरिसंस्थेत स्वच्छतादाराची भूमिका बजावणारा Ompok pada हा कॅटफिश आढळून आला.

या नोंदीमुळे किरकसालच्या गवताळ प्रदेशाचे पर्यावरणीय महत्त्व अधोरेखित होते. हंगामी जलसाठे दुर्मिळ जलचरांसाठी अत्यावश्यक “सूक्ष्म आश्रयस्थाने” म्हणून कार्य करत असल्याचे यावरून स्पष्ट होते. तज्ज्ञांच्या मते, कोलूस बार्ब व डेक्कन महासीर हे उरमोडी धरण येथून सुरू होणाऱ्या कालवा-जाळ्याद्वारे किरकसाल मध्ये पोहोचले असावेत. जलसिंचन पायाभूत सुविधांमुळे पश्चिम घाटातील संवेदनशील प्रजाती सातारा गवताळ प्रदेशात पोहोचत असल्याची ही कार्यात्मक जोड स्थानिक बंधाऱ्यांना जैवविविधतेची केंद्रे बनवते. “आमच्या स्थानिक जलसाठ्यांत संकटग्रस्त डेक्कन महासीर आणि असुरक्षित कोलूस बार्बची नोंद ही निर्णायक ठरली आहे,” असे प्रथमेश काटकर आणि अभिजीत माने यांनी सांगितले. “यामुळे किरकसाल परिसर हा पूर्वीच्या समजुतींपेक्षा अधिक गुंतागुंतीचा आणि परस्परसंबंधित परिसंस्थांचा समूह असल्याचे सिद्ध होते. स्वच्छ पाणी व उच्च अधिवास-आरोग्याचे हे संवेदनशील निर्देशक असून ते वन्यजीवांसह स्थानिक मेंढपाळ समुदायांसाठीही अत्यावश्यक आहे.”

किरकसाल संवर्धन राखीव घोषित करण्याच्या समुदायाच्या प्रयत्नांना या संकटग्रस्त जलचरांच्या नोंदीमुळे ठोस शास्त्रीय.बळकटी मिळते. संकटग्रस्त माशांसह परिसरात आढळणाऱ्या लांडगा आणि पट्टेरी तरस यांच्या निवासी लोकसंख्येच्या पार्श्वभूमीवर, स्थलज व जलज अधिवासांचे एकात्मिक व्यवस्थापन आवश्यक असल्याचे अधोरेखित होते. उन्हाळ्यात पाण्याची पातळी सतत घटत असताना या जलचरांचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी तातडीच्या संवर्धन उपाययोजनांची अंमलबजावणी करण्याचे आवाहन किरकसाल संवर्धन प्रकल्पाने केले आहे.