17/05/2026
अधिक मास – पुरुषोत्तम मासाचे आगमन
या वर्षी १७ मे ते १५ जून हा कालावधी चांद्र पंचांगाप्रमाणे अधिक मास म्हणजे ‘अधिक ज्येष्ठ’ मास म्हणून येत आहे. भारतभर व्यावहारिक कामासाठी ग्रेगोरियन कालगणना वापरली जाते तरी सण वार साजरे करताना मात्र अनेक प्रकारची कालगणना विविध प्रांतात वापरली जाते. सौर व चांद्र कालगणना, पौर्णिमान्त व अमान्त महीने यामुळे मुख्यत्वे चांद्र कालगणना ज्या प्रदेशात वापरात आहे तिथे पंचांगात दर तीन वर्षानी अधिक महिना अवतरतो कारण चांद्र वर्ष हे सौर वर्षापेक्षा सुमारे १० ते ११ दिवसांनी कमी असते. यासाठी चंद्र आणि सौर कालगणनेतील हे अंतर भरून काढण्यासाठी दर ३ वर्षानी एक अधिक मास घ्यायला लागतो. आता अशा अधिकच्या येणाऱ्या मासाचा भारतीय परंपरेने विविध व्रत वैकल्ये, अनुष्ठान, साधना करण्यासाठी अचूक उपयोग केला आहे आणि तसे करताना साहजिकच काही पुराणकथा त्याला जोडल्या आहेत. एका अर्थी असा मध्येच येणार हा मास ज्यात सूर्य एकाही राशीचे संक्रमण करीत नाही त्यात सण वार तरी कसे असणार? कारण ते तर चांद्र तिथीनुसार असतात! त्यामुळे परंपरेने मंगल कृत्ये केली जात नाहीत. उपेक्षित अशा या मासाने वैकुंठातील भगवान विष्णूना आपली कथा सांगितली. आता विष्णू, म्हणजे सर्व जीवांचा पालनकर्ता, तो शरणागत आलेल्याचा त्याग कसा करणार ? उदारहृदयी विष्णूने त्याला आपल्याच कृष्णरूपी अवताराला भेटण्यास सांगितले. कृष्णाने त्याला आपलेसे केले व अधिक मासाचे नाव बदलून त्याचे ‘पुरुषोत्तम मास’ असे नामकरण झाले.
वैदिक काळात त्यालाच संसर्प, मलीमलूच, अशी नावे होती ती पुढे मलमास, महाराष्ट्रात धोंडयाचा मास म्हणूनही रूढ झाली. महाराष्ट्र,गुजराथ, कर्नाटक,आंध्र या चांद्र पंचांग वापरणाऱ्या राज्यांमध्ये पुरुषोत्तम म्हणजे विष्णूच्या नावे गौरवलेल्या या महिन्याला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व आहे. व्रत,दान,पूजा, भागवत ग्रंथाचे वाचन, अपूप म्हणजे अनारशाचे दान केले जाते. हे करताना जो मंत्र संकल्प पूर्वक उच्चारायचा त्यात अपूप दान करणे म्हणजे जणू पृथ्वीदान असे म्हणले आहेच पण त्या अनारशाला जितकी छिद्रे असतील तितकी सहस्त्रावधी वर्ष मला स्वर्गलोकात स्थान प्राप्त होऊ दे अशी प्रार्थना केलेली आहे. ज्याना अनारसे देणे शक्य नाही ते म्हैसूरपाक, बत्तासे असेही पदार्थ दानात देतात. महाराष्ट्रात विष्णू स्वरूप जावयाला असे दान दिले जाते. विष्णू लक्ष्मी असे उदात्त नाते जावयाचे आणि मुलीच्या ठायी असावे हा भाव मनात धरून वास्तविक कौतुक सोहळा करायचं. या निमित्ताने लेक जावयाचे
घरी येणे होणे याचेही अप्रूप असायचे. त्यानिमित्ताने दोघांची ख्याली खुशाली कळायची. काहीवेळा मात्र जावयाने अनाठायी अपेक्षा व्यक्त करणे अथवा पुरणाचे धोंडे करुन त्यातील एखाद्या धोंडयात साधा किंवा मिठाचा खडा भरून जावयाची गंमत करायची अशा चुकीच्या प्रथा पाळल्या जातात. त्यापेक्षा दान,व्रत, उपवास व उपासना, ज्ञानसाधना, लोकसंग्रहात भर घालणे व ‘योगीश्वर कृष्ण’ आत्मसात करण्याचे व्रत स्वीकारून पुरुषोत्तम होणे हा मोक्षाकडे जाण्याचा मार्ग लक्षात घेऊन अधिकाचे स्वागत करावे त्याला अनिष्ट समजू नये.
