10/05/2026
सम्यकने नुकतेच MIT-ADT विद्यापीठाच्या ‘स्कूल ऑफ एज्युकेशन अँड रिसर्च’च्या अभ्यासकांसोबत ‘Masculinities’ विषयी सत्र घेतले. संस्थेसोबत सम्यकची औपचारिक भागीदारी आहे. डॉ. प्रिया सिंग आणि डॉ. नीता महावन यांच्या सहकार्याने ही कार्यशाळा पार पडली. इंग्रजीतून झालेल्या या सत्रामध्ये Masculinities बाबत सैद्धांतिक मांडणी करण्यात आली. सोबत हिंदी आणि मराठी भाषेचाही मुद्दाम वापर केला गेला. Very intense experience!
पण यानिमित्ताने काही मुद्दे पुन्हा इथे थोडक्यात मांडावेसे वाटतात —
‘Masculinities’ विषयीची चर्चा अनेकदा NGO पद्धतीचे प्रशिक्षक सैद्धांतिक पातळीवर करीत नाहीत. त्याऐवजी या विषयाची मांडणी “बघा, पुरुषांचे असे आणि पुरुषांचे तसे; त्यांना रडता येत नाही आणि अरेरे, त्यांना व्यक्त होता येत नाही; पुरुष यांव करतात आणि पुरुष त्यांव करतात; पुरुषांनी असे वागावे आणि तसे वागू नये” अशी वर्णनात्मक आणि भावनिक पातळीवर केली जाते. त्यामुळे “पुरुषत्व” हा विषय आणि संकल्पना केवळ ‘पुरुषांबाबत’ बोलण्यापुरतीच मर्यादित राहते असे मला वाटते. अर्थात, सहभागींना यातून काहीतरी मदत होतेच, मात्र अशा मर्यादित मांडणीमुळे त्यांची सैद्धांतिक समज आणि विश्लेषण तयार होतेच असे नाही. ‘लिंगभाव’ हा विषय शिकवताना देखील अनेकदा हेच घडते. त्यातून सहभागींची ‘theoretical’ समज तयार होईलच असे नाही, ते केवळ भाषा शिकण्याची शक्यता अधिक!
वास्तविक पाहता Masculinities ची चर्चा पुरुषांविषयीच्या चर्चेपलीकडे जाण्याची गरज आहे. दक्षिण आशियात तर masculinities हा विषय अनेकजण ‘R. W. Connell’ या ऑस्ट्रेलियन समाजशास्त्रज्ञाच्या पलीकडेही मांडताना दिसत नाहीत. वास्तविक पाहता आपण ज्या व्यामिश्र (complex) सामाजिक-सांस्कृतिक-राजकीय-भांडवली वास्तवात जगतो ते पाहता दक्षिण आशियाई संदर्भात तर ही चर्चा कितीतरी पुढे आणि खोल जाण्याची गरज आहे.
शिवाय, masculinities या विषयाची सैद्धांतिक मांडणी करण्यासाठी सुलभ स्थानिक भाषाही विकसित झाली पाहिजे. एखादा विषय इंग्रजी भाषेतून मांडला की उगाचच जास्त theoretical वाटतो असाही एक गैरसमज प्रचलित आहे; त्यालाही छेद दिला गेला पाहिजे. इंग्रजी आणि स्थानिक भाषेच्या एकत्रित वापरातूनही, विषयाचे गांभीर्य न घालवता, या विषयी सुलभ मांडणी करता येणे शक्य आहे असा आमचा आजवरचा अनुभव आहे.
