श्री शिवशंभू विचार दर्शन

31/05/2026

07/05/2026

*अल्लाउद्दीन हसन शाहला हसन गंगु बहमनी हे नाव का पडले ?*

बहमनी सल्तनतीचा संस्थापक अल्लाउद्दीन हसन शाह म्हणजेच हसन गंगु बहमनी याला आणि त्याच्या सल्तनतीला 'बहमनी' हे नाव का पडले याची हकीकत इतिहासकार मुहम्मद कासीम फिरिश्ता याने आपल्या तारीख-इ फिरिश्ता या फार्सी पुस्तकात दिली आहे. तारीख-इ फिरिश्ताच्या पहिल्या खंडाच्या पृ. २७३-७४ वर ही हकीकत पुढील प्रमाणे येते -

*मराठी भाषांतर*

हसन नावाचा एक माणूस दिल्ली येथे ज्योतिषी असलेल्या एका गंगोई ब्राह्मणाकडे नोकरी करीत असे. हा गंगोई ब्राह्मण शाहजादा मुहम्मद तुघलक याचा निकटवर्ती व उच्चपदस्थ होता. दैव प्रतिकूल असल्यामुळे हसन या गंगोई ब्राह्मणाकडे नोकरी करून आपले पोट भरीत असे. हसनच्या बेरोजगारीबद्दल जाणून असलेल्या गंगोई ब्राह्मणाने हसनला एक जोडी बैल आणि दोन मजूर सोबतीला देऊन, एक वैराण जमीन कसायला दिली. हसन गरजवंत असल्याने त्याने हे
कष्टाचे काम स्वीकारले आणि ही जमीन तो कसू लागला. एके दिवशी जमीन नांगरत असताना अचानक त्याचा नांगर जमिनीत अडकला व तो काही केल्या वर येईना. हसनच्या मजुरांनी हसनला या बद्दल सांगितले तेव्हा हसनने त्या ठिकाणी खोदले तेव्हा त्याला दिसले की नांगर एका साखळीमध्ये अडकला आहे. त्याचे बारकाईने परीक्षण केल्यावर त्याला दिसले की नांगरात अडकलेल्या त्या साखळीचे एक टोक एका भांड्याला अडकवलेले होते व ते भांडे दुसऱ्याच कोणत्यातरी राजवटीच्या सोन्याच्या मोहरांनी काठोकाठ भरलेले होते. (जंजीर रा दर गर्दन ज़रफी ममलू अज़ अशरफी अलाए व तिलाए गैर मस्कुक दीद ) हे एवढे द्रव्य पाहून देखील हसनच्या मनात ते द्रव्य घ्यावे असा वाईट विचार आला नाही. त्याने ते द्रव्य एका चादरीमध्ये बांधले व ती चादर घेऊन तो संध्याकाळच्या वेळी त्या गंगोई ब्राह्मणाच्या घरी आला व त्याला घडलेली हकीकत सांगितली.

हसनच्या प्रामाणिक पणाची त्या गंगोई ब्राह्मणाने खूप तारीफ केली ( बर दियानत व अमानत ऊ आफरीन गोफ्ता ) आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याने ही विलक्षण हकीकत शाहजादा मुहम्मद तुघलक याला सांगितली. शाहजादा मुहम्मद तुघलक याला हसनच्या या असामान्य प्रामाणिकतेचे आश्चर्य वाटले व त्याने स्वतः ही हकीकत आपले वडील व बादशाह घियासुद्दीन तुघलक यांच्या कानावर घातली. बादशाहने प्रामाणिकपणाचे बक्षीस म्हणून हसनवर शाही कृपा करून त्याला घोडदळच्या शंभर सैनिकांवर प्रमुख म्हणून नेमले.

सारांश असा की त्या गंगोई ब्राह्मणाने हसनला सांगितले की , "मी तुझ्या जन्मकुंडलीचा अभ्यास केला आहे आणि मला त्यातून समजले आहे की तुझ्या नशिबाने तुला लवकरच राजासारखे उच्चपद प्राप्त होणार आहे. परंतु तू मला एक वचन दिले पाहिजेस, ते असे की देवाच्या कृपेने जर तुला अपरंपार द्रव्य आणि अधिकार प्राप्त झाले तर तू तुझ्या नावामध्ये माझे नाव घालून त्या नावानेच लोकांना आपली ओळख सांगितली पाहिजेस ! आणि तुझ्या कचेरीत माझी आणि माझ्या वंशजांची पंडीत म्हणून नियुक्ती केली पाहिजेस. हसनने गंगोई ब्राह्मणाचे हे म्हणणे कोणत्याही अटी शिवाय मान्य केले आणि पुढे जेव्हा त्याला राज्य प्राप्त झाले तेव्हा त्याने आपले नाव आपल्या राज्यव्यवहारात व आपल्या मुद्रेमध्ये 'हसन गंगु बहमनी' असे प्रसिद्ध केले !

*फार्सी पाठ*

हसन नाम शख्सी ब-दारुल ख़िलाफ़त देहली दर मुलाज़िमत गांगोई बहमन मंजम की नज्द शहज़ादा मुहम्मद तुग़लक़ शाह क़ुर्ब ओ मंज़लती दाश्त मी बूद व दर कमान फलाकत-इ रोज़गार मी-गुज़रानीद। रोजी अज़ तंगी मआश बे तंग आमदा अज़ गंगोई दर खबर अस्त शुग़ूल व ख़िदमति नमूद की ब-आन कियाम निहायद गंगोई यक जफ्त गाव व दो मज़दूर ऊ रा दादा दर हदाली व हली (?) ज़मीन ख़राबाबाद हवाला नमूद ताआन रा जराअत नुमायद व ज़मीमा आंची बाद मी-रसद साख़्ता औकात ब-फ़राग़त गुजरानीद। हसन अज़ ग़ायत इजतरार ओ एहतियाज़ अताअत नमूदा. ब-अम्र जिराअत व कुल्बा रा फय मश्गुल गश्त नागाह रोज़ी कुल्बा दर ज़मीन न-बरशद. मजदूर हसन रा खबर कर्द. हसन बाद अज़ हफर आन मौजा कुल्बा रा दर जंज़ीर मी बंद शूदे याफ्त व चूं खूब मुलाहिज कर्द जंजीर रा दर गर्दन ज़रफी ममलू अज़ अशरफी अलाए व तिलाए गैर मस्कुक दीद अम्मा बी आन की दस्त-इ खियानती बर इन दराज़ कुनद. आन रा दर चादर मी पेचीदा वक्त-इ शब ब-खाना-इ गंगोई बहमन बरदा. हकीकत हाल मअरुज़द अस्त.

गंगोई बहमन बर दियानत व अमानत ऊ आफरीन गोफ्ता आली असबाह इन वाकिया अजुबा रा ब-अर्ज शाहजादा रसानीद. शाहजादा अज़ कमाल दियानत व अलू हिम्मत हसन तआज्जुब नमूदा ऊ रा ब-हुजूर खूद तलबीद व वजह व तरज़ ओ खुशी कर्दा ब-मिसामाह बादशाह घियासुद्दिन तुग़लक शाह रसानीद. बादशाह ऊ रा ब-मर हिम्मत खुसरवाने इख्तीसास दादा दर रिसाला(?) अमीरान सदा मुन्तज़ीम साख्त.

अलकिस्सा रोजी गंगोई बहमन ब-हसन गुफ्त की अज़ जांच ताली-इ तू चुनान मी याबम की साहब इक़बाल बाशी व अज़ ज़ानिब हक़ तआला मौक़ूफ़ व मोयद गरदीदा अनक़रीब बर रजा आला व असली गरदी पस बा मन अहद व शर्त कुन की अगर बख़शन्दा बी-मनत दौलत अज़ीम ब-तू अज़ रा मी गोयंद इस्म मरा खबर व इस्म खुद गरदानी ता बया मन नाम तू नाम तीर सिफ़त बकवाद व अम पंदीद व दफ़तर खुद रा मन व औलाद-इ मन रुजू नुमाई। हसन कबुल इनमोअय्यानी करदा। हनुज़ ब-दौलतज़ादा बूद की इस्म ऊ रा खबर व नकश नगीन खुद गरदानिदा 'हसन गंगु बहमनी' मशहूर गरदीद।

पुढे पृ. क्रमांक २८१-८२ वर फिरिश्ता लिहितो की, "हसन गंगु बहमनी हा इराण मधील प्राचीन बहमन वंशाचा होता असे म्हटले जाते, मी अहमदनगर येथील ग्रंथालयात त्याची एक वंशावळ पाहिली व त्यावरून ती वंशावळ त्याला राज्यपद प्राप्त झाल्यानंतर खुशमस्कऱ्यांनी व कवींनी मुद्दाम तयार करून घेतली असावी असे वाटते. हसनचे एकंदर पूर्वायुष्य पाहता त्याच्या पुर्वजांचा पत्ता लागणे दुरापास्त आहे असेच वाटते. 'बहमनी' हे त्याचे नाव त्याला त्याचा मालक असलेल्या ब्राह्मणाकडूनच मिळाले आहे यात शंका नाही. हा राजा म्हणजे हसन गंगु जन्माने अफगाण होता. (इंग्रजी भाषांतर - History of the rise of the Mohammedan power in India, Vol 2, pg 297 )

सत्येन सुभाष वेलणकर
पुणे

06/05/2026

फ्रान्सिस झेवियर कोण होता? इतिहासातील वादग्रस्त व्यक्ती. Part 5
#झेवियर






#इतिहास
#मराठीइतिहास

04/05/2026

फ्रान्सिस झेवियर कोण होता? इतिहासातील वादग्रस्त व्यक्ती. Part 4
#झेवियर






#इतिहास
#मराठीइतिहास

03/05/2026

फ्रान्सिस झेवियर कोण होता? इतिहासातील वादग्रस्त व्यक्ती. Part 3
#झेवियर






#इतिहास
#मराठीइतिहास

02/05/2026

फ्रान्सिस झेवियर कोण होता? इतिहासातील वादग्रस्त व्यक्ती. Part 2
#झेवियर






#इतिहास
#मराठीइतिहास

02/05/2026

फ्रान्सिस झेवियर कोण होता? इतिहासातील वादग्रस्त व्यक्ती. Part 1
#झेवियर






#इतिहास
#मराठीइतिहास

28/04/2026

हृदयात जागते ठेवावे - शिवचरित्र
--------------------------------------

"शिवचरित्र हे केवळ एका व्यक्तीचे नाही. ते हिंदवी स्वराज्याचे आणि हिंदवी समाजाचे चरित्र आहे. शिवचरित्र हे एक राष्ट्रधर्माचे, समाजधारणेचे महान तत्वज्ञान आहे. शिवचरित्र म्हणजे सप्रयोग सिद्ध झालेले यशस्वी राष्ट्रवादाचे करारी तत्वज्ञान! अर्वाचीन इतिहासातील भगवान श्रीकृष्णाच्या तत्वज्ञानाचे अचूक अनुकरण करणारे शिवछत्रपती हे एक यशस्वी अनुयायी आहेत.

ज्यांना आपले राष्ट्र सार्वभौम, समर्थ, समृद्ध आणि अजिंक्य बनवायचे असेल त्यांनी शिवचरित्र हृदयात जागते ठेवावे, प्रतिकूल परिस्थितीशी मुकाबला करत वाट काढणे ही शिवचरित्राची शिकवण आहे. त्यात कुठेही निराशावाद नाही- संपूर्ण आहे तो आशावाद. संपूर्ण आहे तो जाज्वल्य अभिमान आणि त्याची सांगड घातली आहे प्रयत्नवादाशी. मला वाटते या गुणांची आजही आपल्या राष्ट्राला अत्यंत गरज आहे. आणि ही स्फूर्तीची ज्योत मनामनातून सतत तेवत राहावी यासाठी शिवचरित्र कथनाची, श्रवणाची, चिंतनाची ,मननाची आणि संशोधनाची आजही नितांत गरज आहे."

- छत्रपति राजमाता सुमित्राराजे भोसले, सातारा.