22/11/2024
दानवीर कपूरो मेघवाल
गुजरात के इतिहास में लाखा फूलानी की कथा से हर कोई परिचित है। राजा लाखा फुलानी ने अपने शौर्य और साहस से स्वतंत्र राज्य की स्थापना की थी। उसके ऐश्वर्य और शौर्य में मेघवालों का बहुत बड़ा योगदान रहा है। केर कोट के राजा लाखा फुलानी को वीरता का प्रतीक माना जाता था। जितनी उसके शौर्य और बल की चर्चा की जाती है, उतनी ही उसकी दानवीरता की भी चर्चा की जाती है। वह सुबह प्रभात से ही चारणो, मंगणारियों और जरूरतमंदों को खुले हाथ दान देता था, उसके बाद ही वह दातुन आदि करके दैनिक कार्यों में प्रवृत्त होता था।
उसके राज्य में अणगौरगढ़ में एक कपूरा नाम का मेघवाल रहता था। वह भी लाखे फुलानी की तरह ही दानवीर था और लाखा फुलानी का दोस्त था। लाखा फुलानी के हर सुख-दुख, लड़ाई-युद्ध में वह साथी था। कपूरा मेघवाल भी खुले हाथ दान किया करता था। उसकी दानवीरता की चर्चा चारों ओर होती थी। उसे दानवीर कर्ण कहकर लोग उसका बहुमान करते थे अर्थात वह दान में कर्ण के समान था। लाखा फुलानी और गुजरात के मेघवालों के संबंध कई प्रसंगों में उल्लेख किए जाते है।
लाखा फुलानी के प्रसंग में कपूरा मेघवाल का फुटकर उल्लेख गुजराती साहित्य और इतिहास की कई पुस्तकों में हुआ है। चंद्रवंश चरित्र में भी कपूरा मेघवाल के दान के बारे चर्चा की गई है। चंद्रवंश चरित्र में कपूरा मेघवाल की दानवीरता को दर्शाने वाला एक दोहा उद्धृत किया गया है। चंद्रवंश चरित्र में कपूरा मेघवाल का उल्लेख निम्न तरह वर्णित है:
જામ લાખાર્ના સમયમા અણુગોર ગઢમાં ક્પુરા નામને. એક મેઘવાળ રહેતો હુતો. અ મેઘવાળ પણુ અત્યંત શ્રીમંત અને ઉદાર હુતો. જામ લાખાના દાનવીર પણાએ આ કપુરા મેઘવાળને પણુ દાતારીને રંગ ચડાવ્યો. તેને પણુ પોતાનુ નામ જુગાજીગ ષ'કાય એવી આકાંક્ષા જાગી ઊડી તેના એવા નિયમ હતો, કે અમ લાખો જેને જને ઘોડાનું' દોન આપે, તેને પાતો તરેકેથી તે સંજાઇનું' દાન આપતો. જોમ લાખો ત્તો એક મહાન દાતાર હતે, તેથી તે દર રોજ સેંકડો ઘોડાએ દાનમાં આપતો. અને અ કપુરા મેઘવાળ પણુ એ હરેક ઘોડાને ભાટે સજાઈ તેયાર કરાવી આપતો. તેતે આ કાર્યતે માટે અનેક કારીગરોને રોકી લીધા હેતા. આ કારીગરો ઇ૨રોજ સેક્ડામધ સજયીઇચે તૈયાર કરતાં, અને કપુરો તે દાનમાં આપી દેતો. આર્થી કપુરા મેવવાળની કીર્તિ પણુ દેશ પરદેશમાં ગવાવા લાગી. ભા-ચારણો આ કપુરા મેઘવાળની પ્રશંસા કરતાં કહેવી લાગ્યા:-
દહો-
લાખો લખ સુરજ સમ, કપુરો કરણ,
મ'ગણહારે જે મન, પ્રામે દાતાર પધરા,
ભ્રાવાર્ધ-- જાલાખો લાખ સુરજ સમાન દાતવીર્ છે, અને કાપુરો મેધવાળ કરણુ દાતાર જેવો છે, માગણુ લોકા માટે દાતારો પ્રભાત માજ પાધરા થઇ જાય છે.
(अर्थात जाम लाखा के समय, अणुगोरगढ़ में कपुरा नाम का एक मेघवाल रहता था। कपूरा मेघवाल भी बहुत अमीर और उदार था। जाम लाखा दानवीरपाने में तो कपूरा मेघवाल दान दातारी में अग्रणीय था। उसे अपना नाम युगोंयुग बनाये रखने की भी इच्छा थी और उसका ऐसा नियम था कि जिसे जाम लाखा 'घोड़े का दान देता था, वह सबकी 'संजाई' का दान देता था। जाम लाखा तो एक महान दानवीर था, इसलिए वह प्रतिदिन सैकड़ों घोड़े दान करता था और कपूरा मेघवाल भी हर एक घोड़े को साज के लिए तैयार करता था। उसने इस काम के लिए कई कारीगरों को लगा रखा था। ये कारीगर प्रतिदिन सजाई का सैकड़ों सामान तैयार करते थे और कपूरा मेघवाल उन्हें दान कर देता था। कपूरा मेघवाल की महिमा पूरे देश-प्रदेश में गाई जाने लगी। चारण कपूरा मेघवाल की प्रशंसा करते और कहने लगते:-
दोहा-
लाखो लख सूरज सम, कपूरो करण,
मांगणहार जे मन, प्रामें दातार पधरा,
भावार्थ - लाखो करोड़ सूर्य के समान दानवीर है और कपूरो मेघवाल कर्ण के समान दातार है, मांगणियारो के लिए भोर से ही दातारी शुरू हो जाती है।
लाखा फुलानी और कपूरा मेघवाल की वीर मृत्यु
दानवीर कपूरा मेघवाल एक बहादुर और साहसी वीर था। लाखा फुलानी के हर युद्ध में वह लाखा फुलानी के साथ युद्ध मैदान में रहता था और अपनी तलवार का चमत्कार दिखाता था। जब गृहरिपु के ऊपर आक्रमण हुआ तो लाखा फुलानी उसकी मदद को गया। गुजरात के शासक मूलराज सोलंकी और लाखा फुलानी के बीच भयंकर युद्ध हुआ। इसी युद्ध में लाखा फुलानी और कपूरा मेघवाल वीरगति को प्राप्त हुए। इस युद्ध के प्रसंग में कपूरा मेघवाल जब लाखा फुलानी की मदद को पहुंचा तो लाखा फुलानी को अपार खुशी हुई।
चंद्रवंश चरित्र में कपूरा मेघवाल का युद्ध में शामिल होने फुटकर वर्णन किया गया है, जो निम्नवत है:
ખીજ દિવસે મૂળરાજ સોલ'કીએ પોતાની ફોજને વધારે બળવાન ખનાવી લીધી જે કાઢીઓ ને જામ લાખાસએ કચ્છમાંથી નસાડીને કાઢી મૂક્યા હુતા, તેમને પણુ તેણ પોતાની મદદમાં બોલાવી લીધા હતાઃ આથી સોલંકી લસ્કરતુ' ખળ હવે સારીપેઠે વધી જવા પામ્યુ હતુ, દિવસ ઉગતાંજ લડાઈ જહેર કરવામાં આવી સિંધુડાતાનો ગગનભેરી નાદ વાતાવરણને ગજાવવા લાગ્યો
જામ લાખો પણુ પોતાના સૈન્ય સહિત તરત તૈયાર થઇ ગયો. એટલામાં કચ્છને કાપૂરો મેઘવાળ જેતા દાનવીરપણાને ચારણેધએ જામ લાખાની દાતારી સાધે સરખાનેક છે, તેને નન લાખાની કૂચનો ખઝર પડતાં તે પણુ તરતજ પોતાના અશ્વતે તૈવાર કરી શસ્ત્રાસ્ત્ર સાજ થઇને મારતે ઘોડે જામ લાખાની છાવણીમાં આવી પહોચ્યો,
કપૂરાને આવા કટોકટીના પ્રસંગે આવી પહોંચેલો! જેઇને જામ લાખાને અત્યંત આનંદ થયો જામ લાખાએ તેને શાબાશી આપી. અને તેને પણુ સાથે લઈને કચ્છ-નરેશ જામ લાખે ફૂલાણી તેજ વખતે રણસંગ્રામમાં કૂદી પડ્યો.
ઉભય સેન્યોનો ભેટો થતાજ તટવારોની ઝડીએ ચાલવા લાગી શૂરવીરો સામી છાતીએ ઘા ઝીલતા જગના મયડાનમાં ઝઝૂમવા લાગ્યા કાયરાના પગ આ દેખાવ જોઇને છૂઢી જતા તેએ ઉભી પુછડીએ નાસભાગ કરવા લાગ્યા શૂરવીર યોદ્ધાઓના કપાઇ! ગએલા હાથ-પગ આદિ અવયવો જમીન પર ટપે।2૫ પડવા લાગ્યા. શોણિ તની છોળ ઉછળવા લાગી અને દારૂણુ યુદ્ધ મચી રહ્યુ.
આ વખતે મૂળરાજ સોલ'દી તથા તેને! ભાઇ લાખાઇત જામ લાખા પાસે તેમના પિતાનુ વેર લેવા તેને રણસંગ્રામમાં સાધવા લાગ્યા. તદ્વારોની રમઝટ વચ્ચે ત્ત્યાં કચ્છને કેસરી જામ લાખા ઝઝૂમી રહ્યો હતો, ત્યાં તેએ આવી પહોંચ્યા. રણુખેલના ખેલનમાં મસ્તે બની રહેવા જામ લાખા પર તેનાં ભાલેજ લાખાઇતે “ આ ખાપનુ' વેર ” એ શખ્રોના ઉચ્ચાર સાથે પછવાડેથી બરછીનો ઘા કર્યો, આ ઓર્ચીતો ઘા થવાથી જામ લાખો ચમકી ગયો. એ નવી દિશાના હુમલાનો સામને કરવા તે તૈયાર થાય, ત્યારપહેલાં તે. મૂળરાજ સોલંકીએ તેના પર પોતાના સઘળા બળથી બીજે જીવલેળુ ઘા કર્ચ, અને તેજ ક્ષણે કચ્છનો! આ પ્રતાપી ભૂપાળ જામ લાખા કુલાણી પાતાના ઘોડા પરથી ધબ! દેતો! જમીન પર તુટી પક્યો. તેમજ તેની સાથે લડતાં પેશ કપૂરા મેઘવાળનો પણુ અંત આવ્યો.
ડહો-
અચી ફૂલાણી ફરૉરેએઇ રારો મ'ઢાણુ
મૂળરાજેજી સાંગસે લાખો મારાણુ
ભાવાર્થ્-- લાખો ફૂલાણી રણુમેદાનમાં ઝંઝૂમવા લાગ્યો, અને ભયંકર યુદ્ધ મચી રહ્યુ. મૂળરાજતી સાંગ વડે જામ લાખાનો અંત આવ્યો.
मूलराज सोलंकी और लाखा फुलानी के युद्ध में लाखा फुलानी के साथ ही कपूरा मेघवाल भी रणभूमि में युद्ध करते हुए वीर गति को प्राप्त हुआ। इस प्रकार शूरवीरता और दानवीरता में अपनी कोई शानी नहीं रखने वाले दोनों वीर इस पृथ्वी से विदा हुए और पीछे अपनी दानवीरता और शौर्य की वीर कथाएं छोड़ गए। ऐसे वीरों को शत शत नमन।
( चंद्रवंश चरित्र, पृष्ठ 399, 469 व अन्य)
साभार मेघवंशी इतिहास पेज
