Vayam movement

18/04/2026

डोंगरावर रोपं लावणं म्हणजे फक्त लागवड नाही, पाण्याची सोय नसेल तर ती रोपं जगत नाहीत आणि त्याबरोबर जंगल उभं करण्याचं स्वप्नही कोमेजतं.
हा अनुभव वयम्‌च्या कार्यकर्त्यांनी जवळून घेतला आहे.

प्रश्न पडला कीच उत्तर सापडतं. आणि म्हणूनच प्रत्येक अडचणीवर उपाय शोधत वयम्‌ची वाटचाल पुढे गेली.

जंगल वाढवण्याच्या या प्रश्नावर वयम्‌ला सापडला एक साधा पण परिणामकारक उपाय "धरतरी पालथा".

१० एप्रिल रोजी खुदेड गावात ३० ग्रामस्थ आणि वनरक्षकांनी मिळून कुंभा डोंगरावरील ओसाड भागात १२० खड्डे तयार केले. या खड्ड्यांमध्ये रोपं नाही, तर थेट बिया पेरल्या, जेणेकरून त्या मातीतील ओलाव्यावर वाढतील आणि नैसर्गिकरित्या रुजतील.

असा उपक्रम १५ मे आणि १२ जून रोजीदेखील राबवण्यात येणार आहे.
आणि या सगळ्यात एकच विश्वास आहे की रोपं फुटेपर्यंत पाऊस साथ देईलच. नाही तर अडचणींवर उपाय शोधणं चालूच आहे की.🌱🌧️

#वयम् #धरतरीपालथा #वनसंवर्धन #नैसर्गिकशेती #ग्रामसहभाग #पर्यावरण #जंगलवाढ

----

Planting on hills isn’t just about putting saplings in the ground. Without water, they don’t survive — and along with them, the dream of growing a forest fades away.
This is something Vayam’s team has experienced firsthand.

Every solution begins with a question. And that’s how Vayam continues to move forward — by constantly finding ways to solve on-ground challenges.

To address this issue of forest regeneration, Vayam found a simple yet effective approach — “Dhartari Palatha.”

On 10th April, in Khuded village, 30 villagers along with forest guards came together and dug 120 pits on the barren slopes of Kumbha hill. Instead of planting saplings, seeds were sown directly in these pits — allowing them to grow naturally with the moisture present in the soil.

Similar activities are planned for 15th May and 12th June as well.
And through it all, there is one belief — that the rains will arrive in time for the seeds to sprout. And if not, the search for solutions will continue. 🌱🌧️

[ Vayam, Dhartari Palatha, Afforestation, Sustainable, Community Participation, Environment, Forest Restoration, Grassroots Action, Save Forest]

07/04/2026

सध्या शहरातील अनेकांची निवृत्तीनंतरची स्वप्नं म्हणजे गावात जाऊन राहणं, स्वतःचा भाजीपाला पिकवणं, निसर्गात शांत, संथ आयुष्य जगणं. हे ऐकायला खूप सुंदर वाटतं. पण हीच जीवनशैली जे आदिवासी पाड्यांमध्ये लोक वर्षानुवर्षे जगत आहेत, ती खरच इतकी सोपी आणि सुखद आहे का, हे त्यांनाच विचारायला हवं.

स्वतःची जमीन आहे, पण पाण्याची कमतरता आहे. मेहनत करण्याची तयारी आहे, पण स्थिर उत्पन्नाचे मार्ग नाहीत. हातात फारसा पैसा राहत नाही. बाजारपेठ २५-३० किमी दूर असल्यामुळे भाजीपाला आणणंसुद्धा खर्चिक आणि कष्टाचं ठरत होतं. इच्छा होती बदलाची, पण दिशा काही मिळत न्हवती.

याच जाणिवेतून वयम्‌ने ‘सुपोषण योजना’ सुरू केली. ही योजना फक्त तात्पुरता दिलासा देणारी नव्हती, तर नेहमी प्रमाणेच वयम् चा जोर हा लोकांना सक्षम बनविण्यात होता. भाजीपाला शेतीचं मार्गदर्शन देण्यात आलं… पण अजूनही एक मोठा प्रश्न होता तो म्हणजे पाण्याचा.

त्यासाठी गावकऱ्यांना त्यांच्या जमिनीत ३x३ चा खड्डा करण्यास सांगितलं. तो योग्य प्रकारे तयार झाला तर त्यांना सहभागी म्हणून ताडपत्री देण्यात येते, जेणेकरून त्या खड्ड्यात पाणी साठवता येईल आणि शेतीसाठी वापरता येईल. हळूहळू बियाणं, रोपं आणि आत्मविश्वास सगळं रुजायला लागलं.

आज परिस्थिती बदलतेय.
जे गावकरी कालपर्यंत २५-३० किमी दूर जाऊन भाजीपाला आणायचे… तेच आज हसत हसत, आत्मविश्वासाने सांगतात “आता आमच्या शेतातच भाजीपाला तयार होतो.”

वयम् च्या या योजनेने फक्त शेती नाही तर आत्मविश्वासही परत मिळवून दिला. आम्ही सांगतो म्हणून नाही तर, वझरेपाड्याच्या साईनाथला किंवा आमच्या २४ गावातील २३२ कुटुंबानं पैकी कोणत्याही कुटुंबाला विचारा.

#वयम् #सुपोषणयोजना #गावविकास #लोकसक्षमीकरण #शाश्वतशेती #आदिवासीविकास #जलव्यवस्थापन #ग्रामशक्ती #स्वावलंबन #परिवर्तनकथा

------------

Many urban dreams of retirement revolve around moving to a village, growing your own vegetables and living a slow, peaceful life close to nature. It sounds beautiful. But the same life that tribal communities have been living for generations, is it really that simple and fulfilling? Only they can tell.

They have land, but lack water. They are willing to work hard, but steady income opportunities are limited. There is barely any surplus money. Markets are 25–30 km away, making even buying vegetables expensive and difficult. The desire for change exists, but the path is unclear.

Recognizing this, Vayam initiated the Suposhan Yojana. This was not a short-term relief effort. Like always, Vayam focused on empowering people. Farmers were guided on vegetable cultivation… but one major challenge still remained and that was water.

To address this, villagers were encouraged to dig a 3x3 pit on their land. Once the pit was prepared correctly, they were provided with a tarpaulin sheet to store water in the pit for farming use. Slowly, seeds, saplings and most importantly confidence began to grow.

Today, things are changing.
Those who once traveled 25–30 km to buy vegetables…
now proudly say, “We grow vegetables in our own farms.”

This initiative has not only improved farming but also restored confidence. Don’t just take our word for it — ask Sainath from Vazrepada or any of the 232 families across 24 villages who are part of this journey.

05/03/2026

#पाडा_तिथे_कमिटी
वयम् चळवळीच्या कार्यकर्त्यांनी कायद्यावर बोट ठेवून केलेली मागणी इगतपुरी-त्र्यंबकेश्वर प्रांत यांनी स्वीकारली व त्यानुसार पाडा स्तरावर वनहक्क समित्या गठीत करण्याचा आदेश काढला. आता कुठल्या पार्टीची दादागिरी चालणार नाही. त्या त्या पाड्यातले लोक ग्रामसभेत बसून आपल्यापैकीच ११ जणांची जी कमिटी करतील, तीच पलाटाची वनहक्क समिती असणार आहे. Vayam youth wing met of Igatpuri-Trimbak and demanded proper implementation of the (Forest Rights Act) and ensure people of hamlets shall form their committees without political interference and dominance. #जयसंविधान #जयस्वराज्य

20/02/2026

ट्रेनिंग म्हटलं की आधीच डोळ्यांसमोर येते, पूर्ण दिवसाचे लेक्चर्स, प्रेझेंटेशन आणि नोट्स.
आजकाल कोणाला आहे का दिवसभर फक्त ऐकत बसायची सवय?

त्यात शहरातल्या अधिकाऱ्यांना गावाकडच्या व्यवस्थेची, ग्रामसभा-पंचायतीच्या वास्तवाची ओळख करून देणं म्हणजे अक्षरशः तारेवरची कसरत. इंटरेस्ट टिकवणं हीच सर्वात मोठी परीक्षा.

म्हणूनच वयम् ने पारंपरिक लेक्चर पद्धती ऐवजी निवडली, खेळत, अनुभवत आणि सहभागी होत शिकण्याची एक वेगळी पद्धत. कारण ग्रामसभा समजून घ्यायची असेल, तर ती फक्त ऐकायची नसते… ती जगायची असते.

केंद्रीय सरकारच्या NIRDPR येथे राष्ट्रीय स्तरावरील PESA मास्टर ट्रेनर्सचे प्रशिक्षण घेताना, १० राज्यांतील अधिकारी आणि सिव्हिल सोसायटी सदस्य उपस्थित होते. त्यात ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा ह्यात मुख्य फरक काय? ग्रामसभेसाठी किंवा ग्रामपंचायतीसाठी काम करताना कुठला फरक आपल्या वागण्यात आणला पाहिजे. ह्या साठीचे एक प्रात्यक्षिक घेतले.

तेव्हा मिलिंद दादांनी खूप महत्वाची गोष्ट सांगितली, ग्रामपंचायतीत स्पर्धा असते. हार जीत असते. ग्रामसभेत मात्र सर्वांना सोबत घेऊन चालायचं असतं. एकतर सगळे जिंकतो नाहीतर सगळे हरतो.

शेवटी वाजलेल्या टाळ्या हे मिलिंद दादांचं म्हणणं त्याच्यापर्यंत अचूक पोहचल्याच प्रतीक आहे.

#वयम् #ग्रामसभा #ग्रामपंचायत #लोकसहभाग

-----

The moment we say “training,” most people imagine a long day of slides, lectures and endless note-taking. In today’s world, very few can stay engaged by just listening for hours.

Now imagine explaining rural governance systems to urban officers — helping them truly understand the lived reality of Gram Sabhas and Gram Panchayats. Holding their attention isn’t easy. It demands a different approach.

So instead of relying on conventional lectures, Vayam used an experiential, participatory learning model, learning through activity, reflection and involvement. Because institutions like the Gram Sabha cannot be understood theoretically; they must be experienced.

At NIRDPR, during the National-level training of PESA Master Trainers, officers and civil society representatives from 10 states came together. Through a live demonstration, we explored a crucial distinction, not just the structural difference between Gram Panchayat and Gram Sabha but the mindset shift required while working with each.

As Milind Dada beautifully articulated:
A Gram Panchayat operates in a space of contest — there are sides, outcomes, winners and losers.
A Gram Sabha operates in a space of collective ownership — you either move forward together, or you don’t move at all.

The applause at the end wasn’t routine. It reflected recognition that the idea had resonated and perhaps, reframed the way governance was being understood.

09/02/2026

कधी कधी काही सरकारी योजना लोकांच्या हितासाठी असतानाही प्रत्यक्षात त्रासदायक ठरतात, अशीच एक घटना मोखाडा तालुक्यातील वाशाळा ग्रामपंचायतीमधील वडपाडा गावात घडली.

गावात सोलार पॅनलच्या सहाय्याने सुरळीत आणि पुरेसा पाणीपुरवठा होत होता. डोक्यावरून पाणी वाहून आणण्याचे कष्ट संपले होते आणि गावाने दिलासा अनुभवायला सुरुवात केली होती. मात्र जल जीवन मिशन अंतर्गत काम ठेकेदारांकडे गेल्यानंतर परिस्थिती बदलली. व्यवस्थित सुरू असलेली पाण्याची पाईपलाईन तोडून सिमेंट काँक्रिटची विहीर बांधण्यात आली. विहिरीची रचना अशी होती की त्यातून पाणी काढणेच कठीण झाले. पाणी काढण्याच्या प्रयत्नात बारावीतील एक मुलगी विहिरीत पडली आणि गावात भीतीचे सावट पसरले.

गावातील महिलांच्या मनात प्रश्न उभा राहिला — “आता पुन्हा डोक्यावरून पाणी वाहून आणायची वेळ येणार का?” अनेक वर्षांनी मिळालेला दिलासा पुन्हा हिरावला जाईल का, अशी चिंता त्यांना वाटू लागली.

या परिस्थितीत महिलांनी धैर्याने पुढाकार घेत वयम्‌चे भास्कर दादा यांच्याशी संपर्क साधला. त्यांनी योग्य मार्गदर्शन केले आणि २७ जानेवारी रोजी गट विकास अधिकाऱ्यांची भेट घेण्यासाठी महिलांना सोबत नेले. सातत्यपूर्ण पाठपुरावा आणि एकजुटीच्या जोरावर अवघ्या दोन दिवसांत पाईपलाईन दुरुस्त करण्यात आली आणि पूर्वीप्रमाणे सुरळीत पाणीपुरवठा पुन्हा सुरू झाला.

सरकारी योजना नक्कीच लोकांच्या भल्यासाठी असतात आणि त्या यायलाच हव्यात. पण प्रत्येक गावाची परिस्थिती वेगळी असते, प्रत्येक ठिकाणाच्या गरजा भिन्न असतात, हे समजून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. कागदावर योग्य वाटणारी योजना प्रत्यक्षातही तितकीच उपयुक्त ठरेलच असे नाही.

स्थानिक वास्तव, लोकांचा अनुभव आणि त्यांच्या सोयी यांना केंद्रस्थानी ठेवून योजना राबवल्या, तर विकास खऱ्या अर्थाने लोकाभिमुख ठरेल.

#वयम् #ग्रामसभा #लोकसहभाग #जलजीवनमिशन
#लोकाभिमुखविकास #मोखाडा #वाशाळाग्रामपंचायत #वडपाडा #एकजूट #हक्कांसाठीलढा #गावशक्ती #लोकशाही #विकासासाठीपाठपुरावा

------

Sometimes, even government schemes introduced for public welfare can become distressing in practice. A similar incident took place in Vadpada village under Washala Gram Panchayat in Mokhada taluka.

The village had a smooth and adequate water supply supported by solar panels. The exhausting routine of carrying water on the head had ended, and the community had finally begun to experience relief. However, when work under the Jal Jeevan Mission was handed over to contractors, the situation changed. The existing functional pipeline was dismantled and replaced with a cement concrete well. The design of the well made it extremely difficult to draw water. During an attempt to fetch water, a Class 12 girl fell into the well, spreading fear across the village.

A troubling question began to weigh on the minds of the village women: “Will we have to go back to carrying water on our heads again?” The hard-earned relief of years suddenly felt uncertain.

In response, the women courageously took the initiative and reached out to Bhaskar Dada from Vayam. With proper guidance, they met the Block Development Officer on January 27. Through collective action and consistent follow-up, the pipeline was repaired within just two days, and the water supply was restored to its earlier smooth functioning.

Government schemes are undoubtedly meant for public welfare and must continue to reach communities. However, every village has its own ground realities and unique needs. A solution that looks appropriate on paper may not always be suitable in practice.

When local context, community experience, and people’s convenience are placed at the center of implementation, development truly becomes people-centric and sustainable.

[ Community participation, grassroots governance, Jal Jeevan Mission, rural water supply, public welfare schemes, local realities, collective action, people-centric development, Mokhada, Washala Gram Panchayat, Vadpada, Vayam movement ]

28/01/2026

जंगलाचे पहिले रक्षक कोण? तर तेच शेतकरी जे जंगलाच्या आजूबाजूला राहतात आणि ज्यांना जंगलाची इत्यंभूत माहिती असते.

अशा शेतकऱ्यांना वयम् ने जनवन प्रकल्पात सहभागी करून जंगलाजवळच्या जमिनीवर आंबा, फणस, काजू, जांभूळ अशी एकूण ५१९० झाडे लावली आणि जगवली. नैसर्गिक शेतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असलेले जीवामृत तयार करण्याचे प्रशिक्षण वयम् टीमने दिले असून, या शेतकऱ्यांनी १३,८१० लिटर जीवामृत तयार करून ते वापरलेही आहे.

#जंगलरक्षक #जीवामृत #वयम् #चळवळ #जनवन

------

Who are the first protectors of the forest? The farmers who live around it and have deep knowledge of the forest.

Vayam involved such farmers through its Janvan Project, enabling them to plant and nurture a total of 5,190 trees such as mango, jackfruit, cashew and jamun on land near the forest. The Vayam team also trained these farmers in preparing Jeevamrut, an essential input for natural farming and together they produced and used 13,810 litres of it.

05/01/2026

31/12/2025

तारपा आणि संबळच्या तालावर ग्रामसभा जागरणाला नाचणारे वयम् चे कार्यकर्ते

#वयम् #चळवळ #ग्रामसभा #जागरण

----

Vayam activists dancing to the beat of Tarpa and Sambal, at the Gramsabha Jagaran.

29/12/2025

परळी पाड्याच्या संजना ताई म्हणते,
आधी वयम् वाल्यांनी आम्हाला रोजगार मिळवायला शिकवले. एकजूट केले एकजुटीतून लक्षात आले की ग्रामसभा ही आपली खरी ताकद होऊ शकते.

खैरमाळचा तरुण कार्यकर्ता केतन म्हणतो,
आमच्या ग्रामपंचायतीतला आमचा सगळ्यात छोटा पाडा. पूर्वी आम्हाला कोणीच विचारत नव्हते. कोणतीच योजनेत आमचा काही वाटा नव्हता. पण पेसा खाली गाव घोषित झाला. ग्रामसभा वेगळी झाली आणि आम्हाला गाव म्हणून खरा दर्जा मिळाला. लहान तोंडी मोठा घास, पण तरी तुम्हाला सांगतो, ही वाट चालून बघाच.

डोळओहोळचा मनोज दादा म्हणतो,
पूर्वी आम्ही वनहक्क दाव्यांच्या सगळ्या फायली पार्टीच्या हातात द्यायचो. पार्टीला पैसे द्यायचं, दरवर्षी मोर्चाला जायचं. तरी एकही दावा मंजूर झाला नव्हता. वयम् चळवळ गावात आली, आम्हाला कायदा शिकवला. अचूक दावे तयार केले. सरकारी अधिकाऱ्यांसमोर जाऊन आपली बाजू मांडायला शिकलो. आता 400 पैकी 300 दावे मंजूर झाले. बाकीचे होत आहेत. आजोबा सांगतात आमच्या डोळ्यादेखत या जमिनीवर हक्क मिळेल असं कधी वाटलं नव्हतं!

अश्या काही भावना ग्रामसभा जागरणात व्यक्त केल्या गेल्या, ह्याचा अर्थ नक्कीच पाड्यातील लोकांच्या मनात सकारात्मकता आणि आत्मविश्वास वाढला आहे आणि ह्या पुढे अजून प्रगती करण्याची धमकही आहे.

#वयम् #चळवळ #ग्रामसभा #जागरण

----

Voices from the Gram Sabha Jagaran

Sanjana Tai from Parli Pada says,
“Earlier, the Vayam team taught us how to access employment opportunities. They brought us together and through this unity we realised that the Gram Sabha can truly become our greatest strength.”

Ketan, a young activist from Khairmal, shares,
“Our hamlet is the smallest one in the Gram Panchayat. Earlier, no one ever asked us anything. We had no share in any government scheme. But when our village was declared under PESA, a separate Gram Sabha was formed and we finally received recognition as a village. It may sound ambitious coming from us, but I still say—walk this path and experience it for yourself.”

Manoj Dada from Dolohol says,
“Earlier, we used to hand over all our forest rights claim files to political parties. We paid them money and joined rallies every year, yet not a single claim was approved. When the Vayam movement came to our village, they taught us the law. We prepared accurate claims and learned how to present our case directly before government officials. Today, 300 out of 400 claims have been approved, and the remaining ones are in process. Our elders say they never imagined they would see these lands legally recognised as ours in their lifetime.”

Such heartfelt reflections were shared during the Gram Sabha Jagaran. They clearly indicate that people in the hamlets have gained a renewed sense of positivity and self-confidence—and with it, the courage and determination to achieve even greater progress in the future.

28/12/2025

कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या मागे धावू नका. त्यात काही फायदा नाही. खरी ताकद आपल्या गावात, ग्रामसभेत, आपल्या एकजुटित आहे. हा आत्मविश्वास निर्माण झालेला दिसतोय म्हणेच पाड्याची प्रगती निश्चित आहे.

#पाडोपाडीस्वराज्य #जयसंविधान #वयम् #चळवळ

26/12/2025

पेसा दिवस | २४ डिसेंबर २०२५

पालघर आणि नाशिक जिल्ह्यातल्या १५० हून अधिक ग्रामसभा आणि २००० हून अधिक लोकांनी एकत्र येत ग्रामसभा जागरण हा एक नवा वार्षिक सणच घडवून आणला. उत्कृष्ट काम केलेल्या १९ ग्रामसभांचा सत्कार झाला. तसेच गुजरात आणि मध्य प्रदेशातल्या यशस्वी ग्रामसभांचाही सत्कार झाला.
सर्व ग्रामसभांनी मिळून शासनाकडे नऊ मागण्यांचा ठराव केला.

१. पेसा निधी पाच टक्के वाढवून १० टक्के करा

२. वित्त आयोगाचा निधी वापरताना ग्रापंने पेसा गावाचा ठराव घेणे बंधनकारक करा

३. पेसा गावाला स्वतंत्र कोड दया

४. पेसा अध्यक्ष पद एक वर्षासाठी कायम करा

५. रोजगार दिवस पेसा गाव पातळीवर व्हायला हवा

६. वनहक्काचा ठराव पेसा गावाच्या ग्रामसभेतच करायला हवा

७. ग्रामसभेच्या हददीत होणान्या पेसा आणि वित्त 'आयोगाशिवायच्या इतर निधीतून होणान्या सर्व कामांची माहिती ग्रामसभेला लेखी मिळायला

८. ग्रामसभा अध्यक्षपद ग्रामसभेने निवडलेल्या व्यक्तीकडेच राहील

९. ग्रामसभा अध्यक्ष सांगतील तेव्हा ग्रामसेवकांनी ग्रामसभेची नोटीस काढायला हवी

#वयम् #चळवळ #ग्रामसभा #पेसादिवस

-----

PESA Day | 24 December 2025

More than 150 Gram Sabhas and over 2,000 people from Palghar and Nashik districts came together to transform Gram Sabha Jagaran into a new annual festival celebration. 19 Gram Sabhas were felicitated for their outstanding work. Successful Gram Sabhas from Gujarat and Madhya Pradesh were also honoured.

All the Gram Sabhas collectively passed a resolution placing nine key demands before the government:

1. Increase the PESA fund by 5%, raising it to 10%.

2. Make it mandatory for Gram Panchayats to obtain a resolution from PESA villages while utilizing Finance Commission funds.

3. Provide a separate, independent code for PESA villages.

4. Make the tenure of the PESA Gram Sabha President fixed for one year.

5. Employment days should be planned and implemented at the PESA village level.

6. Forest Rights resolutions must be passed only in the Gram Sabha of the PESA village.

7. The Gram Sabha must receive written information about all works carried out within its jurisdiction using funds other than PESA and Finance Commission funds.

8. The position of Gram Sabha President should remain with the person elected by the Gram Sabha.

9. Gram Sevaks must issue Gram Sabha notices whenever directed by the Gram Sabha President.

24/12/2025

आमचा विकास कसा हे आम्ही ठरवू - ही हिंमत पाड्या पाड्यातल्या ग्रामसभांना कशी आली? वयम् चळवळीच्या प्रेरणेने एकदोन करता करता 200 पाड्यांत परिवर्तन कसे झाले?

#वयम् #चळवळ #ग्रामसभा