25/12/2025
ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਨਾਲ਼ ਛੇੜ ਛਾੜ ਕਰਨਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਹੈ
ਕੀ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਦੀ ਵਾਰੀ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ?
ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਅਰਬ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਹ ਲੜੀ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲ, ਅਤਿ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਫੈਸਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਕੀ ਹੈ?
ਅਰਾਵਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਥਾਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧੂੜ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂ-ਜਲ ਦਾ ਸਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਰਾਵਲੀ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਭਰਦਾ ਵਿਵਾਦ
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਅਰਾਵਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 100 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਸੌਖੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਹਕੀਕਤ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਕਸਰ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਨੀਚਲੇ ਰਿਡਜ, ਢਲਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਰੀਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਲਦੀ-ਫੁਲਦੀ ਹੈ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 100 ਮੀਟਰ ਵਾਲੀ ਸੀਮਾ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਦੀ ਖੋਦਾਈ, ਰੀਅਲ ਐਸਟੇਟ, ਮਾਈਨਿੰਗ ਮਾਫੀਆ ਅਤੇ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭੂ-ਜਲ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਧਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਅਰਾਵਲੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭੂ-ਜਲ ‘ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਚਲੇ ਖੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧਾ ਵਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈਲ ਸੁੱਕਣਗੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹਵਾ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਅਰਾਵਲੀ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਲਈ ਹਵਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਢਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਹੋਰ ਕੱਟੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਧੂੜ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ
ਅਰਾਵਲੀ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਲੜੀ ਟੁੱਟੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ ਵਧੇਗਾ। ਕਈ ਦੇਸੀ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਲੁੱਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕਾਸ ਬਨਾਮ ਵਾਤਾਵਰਣ — ਕੀ ਸੰਤੁਲਨ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਵਰਤਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਢਿੱਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਨਿਰਮਾਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ
ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਨਹਿੱਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਆਵਰਨੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਅਰਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਧੱਕੇ ਜਾਣ। ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਨਾ ਲਈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗੀ। ਪਹਾੜ ਬਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਰਾਵਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਫ਼ਰੀ
ਪਿੰਡ ਬੋਦਲ ਛਾਉਣੀ, ਡਾਕ. ਬੋਦਲ, ਤਹਿ. ਦਸੂਹਾ, ਹੁਸ਼ਿ.
ਮੋਬ: 7889011847
