07/02/2026
"تورم خان"
"'داسې مه کېږه، تورم خان!'
یو نوم چې د ټوکې په توګه کارول کیږي—
خو بالاخره تورم خان څوک و، او د هغه کیسه څنګه تاریخ شوه؟"
تاسو باید د تورم خان نوم اوریدلی وي، چې ډیری وختونه د طنز په توګه کارول کیږي.
"ته ځان د یو لوی تورم خان په توګه ښکاره کوې."
"ایا ته یو لوی تورم خان یې؟"
"ته یو لوی تورم خان یې."
زموږ ډیری خلکو دا مشهوره اردو جمله اوریدلې ده، مګر شاید موږ نه پوهیږو چې تورم خان څوک و او څنګه یې کرکټر تلپاتې شو او په یوه متل بدل شو. هغه څنګه د خلکو اتل شو؟
لومړی، راځئ چې د تورم باز نوم په اړه لږ څه وغږیږو.
توره یا توره په پښتو کې د تورې معنی لري، نو توره باز د تورې چلونکي یا تورې چلونکي معنی لري. دا توره باز/تور باز وروسته تره باز شو، بیا ترم خان، او یو ولسي اتل شو. دا ټول څنګه وشول، او څنګه یو نامعلوم عسکر یو افسانوي شخصیت شو - دا کیسه هغومره عجیبه ده لکه څنګه چې په زړه پورې ده.
دا کیسه موږ د ۱۸۵۷ کال د خپلواکۍ جګړې ته بیرته وړي، چیرې چې د حیدراباد دکن د شاهي دولت نواب، چې د نظام دکن په نوم پیژندل کیږي، د انګلستان ملګری و او د هغه لاس دومره قوي و چې هیڅوک یې د بغاوت فکر هم نشو کولی.
خو کله چې د انګریزانو پر ضد د آزادۍ غورځنګ شعارونه د هند کوڅو ته ورسیدل، د دوی غږونه د نظام حیدراباد دیوالونو او دروازو باندې هم اغیزه وکړه. دلته، د بیګم بازار یو عام عسکر، تور باز خان، نه یوازې د یاغیانو مشري وکړه بلکې په حیدراباد کې د برتانوي استوګنځي برید لپاره یې شپږ زره لاریون کونکي هم رهبري کړل.
لکه څنګه چې د خپلواکۍ د جګړې څراغونه له میروت څخه حیدراباد ته خپاره شول، د حیدراباد د جوماتونو، معبدونو، ګوردوارو او کلیساګانو په دیوالونو کې پوسټرونه ښکاره شول، چې د انګریزانو پر وړاندې د بغاوت ملاتړ شعارونه یې لیږدول او غوښتنه یې کوله چې نظام په جګړه کې برخه واخلي.
که څه هم نظام افضل الدوله، د خپلو ملګرو، سالار جنګ، اشرافو او سردارانو سره یوځای، د انګریزانو ملاتړ اعلان کړ، د ایالت اوسیدونکو یوه کیسه رامینځته کړه چې نه یوازې د انګریزانو بلکې د نظام د واکمنۍ بنسټونه یې هم ولړزول.
د دکن نظام په ۱۸۰۰ کال کې د ختیځ هند شرکت سره یو اتحاد وکړ، دا یو حقیقت و چې د پیل څخه یې د ایالت د اوسیدونکو ترمنځ ناخوښي او نارضایتۍ رامینځته کړې وه. کله چې په ۱۸۵۷ کال کې د خپلواکۍ جګړه پیل شوه، د نظام په پوځ کې هم د برتانوي افسرانو په وړاندې مقاومت پیل شو.
کله چې د نظام د پوځ یوه قطعه د بلدهنا څخه ډیلي ته د بغاوت د ځپلو لپاره امر شوه، جمعدار چیده خان د امر اطاعت کولو څخه انکار وکړ، ځکه چې هغه نه غوښتل چې د بغاوت په ځپلو کې د مغلو په وړاندې د انګریزانو ملاتړ وکړي.
چیده خان، د ۱۵ نورو ملګرو سره، حیدراباد ته سفر وکړ ترڅو نظام قانع کړي چې په جګړه کې برخه وانخلي. خو، حیدراباد ته په رسیدو سره، هغه د نظام د وزیر میر تراب علي خان لخوا ونیول شو او د برتانوي استازي په وړاندې وړاندې شو، چې هغه او د هغه ملګري یې په خپل ماڼۍ کې بندیان کړل.
کله چې دا خبر خپور شو، د برتانویانو په وړاندې د خلکو کرکه خپره شوه. په دې وخت کې، تارا باز خان د یاغیانو مشري په غاړه واخیسته او د خپلو پنځو زرو ملګرو سره یې په بیګم بازار برید وکړ، چیرته چې جمعدار چیده خان او د هغه ملګري بندیان شول.
په دې موقع، مولوی الله الدین هم د خپلو ملګرو سره د تارا باز خان د ملاتړ لپاره راورسید، مګر د نظام وزیر میر تراب علي خان لا دمخه د برتانویانو، میجر کوتبرټ ډیویډسن، د یاغیانو د برید په اړه خبر ورکړی و، چې برتانویان یې د غچ اخیستلو لپاره چمتووالی ونیو.
د تارا باز خان او د مولوی الله الدین ملګرو د برتانوي استوګنځي دیوال ړنګ کړ او د دروازې له لارې ننوتل. کله چې دننه شو، په دواړو خواوو کې جګړه پیل شوه، مګر د تارا خان ملګري په سپکو وسلو سمبال وو، کوم چې د برتانویانو لخوا روزل شوي مدراس توپخانې په وړاندې بې ګټې ثابت شول. سره له دې، ټوله شپه ډزې روانې وې، او جګړه روانه وه.
بالاخره یاغیان د سهار په څلورو بجو شاته شول، خو درانه تلفات یې ولیدل. تراب علي خان وتښتېد، هوډ یې وکړ چې بیا د لوی ځواک سره برید وکړي.
د جولای په ۲۲مه، تراب علي خان ته معلومات ترلاسه شول چې تراب علي خان یو ځل بیا د برتانوي استوګنځي د برید لپاره چمتووالی نیسي. هغه امر صادر کړ چې په هر قیمت کې تراب علي خان ونیسي. تراب علي خان په پټه پټ شوی و.
له بده مرغه، تراب علي خان د زیږون نښه درلوده - د هغه سترګې ته نږدې یو خټکی، چې د نظام جاسوسانو یې د عاشورخانې ته نږدې ځنګلونو کې د هغه د تعقیب لامل شو.
وروسته هغه د حیدراباد په محکمه کې محاکمه شو. په دې موده کې، له هغه څخه د مولوي اله الدین او نورو یاغیانو د ځای په اړه پوښتنه وشوه. کله چې هغه انکار وکړ، هغه د مختلفو ډولونو شکنجه شو. په هرصورت، تراب باز خان د هیڅ راز راز افشا کولو څخه انکار وکړ. هغه ته سزا ورکړل شوه او د ژوند لپاره د انډامان ټاپوګانو (کالا پانی) ته د لیږلو امر وشو.
خو مخکې له دې چې هغه کلا پاني ته واستول شي، هغه د جنوري په ۱۸، ۱۸۵۷ کې له زندان څخه په تېښته بریالی شو. دې خبر د برتانوي ادارې ټول خلک حیران کړل. دوی د تارا باز خان د ژوندي یا مړ نیولو لپاره د پنځو زرو روپیو لوی انعام اعلان کړ.
د نظام ځواکونه خپاره شول. بالاخره، د جنوري په ۲۴مه، د تالقدار میرزا قربان علي بیګ په مشرۍ یوې ډلې د توپران په ځنګل کې تارا باز خان وموند او هغه یې وواژه.
د هغه جسد ښار ته راوړل شو، بربنډ شو او د برتانوي استوګنځي مخې ته له یوې ونې څخه ځړول شو. په دې توګه د بیګم بازار د رستم خان د زوی تارا باز خان کیسه پای ته ورسیده، مګر هغه د زړورتیا او زړورتیا یوه بیلګه پریښوده چې لاهم د تاریخ په پاڼو کې د متل په بڼه ژوندۍ ده.
په حیدراباد کې د بغاوت د ځپلو په اړه، د بمبۍ برتانوي والي ګورنر جنرال ته ولیکل چې
"که نظام مرسته نه وای کړې، نو برتانویان به په جنوبي شاهي ایالتونو کې له لاسه ورکړي وای."
په حیدراباد کې د تاری باز خان د بغاوت په ځپلو کې ۹۴ سرتیري ووژل شول. د تاری باز خان د وژلو له امله، تالقدار میرزا قربان علي ته پنځه زره روپۍ انعام ورکړل شو او د هغه معاش دوه سوه روپۍ زیات شو، او هغه ته د صدر تالقدار په توګه هم ترفیع ورکړل شوه.
نظام ته د 'هند ستوری' ورکړل شو، پداسې حال کې چې د شاهي دولت څخه د ۵۰ لکو روپیو څخه ډیرې پاتې پیسې معاف شوې. نظام ته د خپل سکې د خپرولو حق ورکړل شو. میر تراب علي ته د سالار جنګ لقب ورکړل شو.
نن ورځ، نه نظام او نه هم د هغه سلطنت شتون لري، مګر د تاری باز خان نوم په اردو ژبه کې تل پاتې شوی، لومړی د تاری خان په نوم او بیا د تاری ماہ خان په نوم.
په حیدراباد کې، په هغه ځای کې چې یو وخت د برتانوي استوګنځي موقعیت درلود، اوس د تاری باز خان او نورو آزادۍ غوښتونکو لپاره یو یادګار شتون لري.
👉 "دا معلومات د مختلفو عامه سرچینو او راپورونو پر بنسټ دي."
“तुर्रम खाँ”
“‘इतना भी तुर्रम खाँ मत बनो!’
एक नाम जो मज़ाक में लिया गया —
लेकिन आख़िर वो तुर्रम खाँ था कौन,
और उसकी कहानी इतिहास कैसे बन गई?”
आपने तुर्रम खाँ का नाम ज़रूर सुना होगा, जो अक्सर तंज़ के तौर पर लिया जाता है।
“बड़े तुर्रम खाँ बनते हो ।”
“कहीं के तुर्रम खाँ हो क्या।”
“बहुत बड़े तुर्रम खाँ हो तुम तो।”
हम में से ज़्यादातर लोगों ने उर्दू का यह मशहूर मुहावरा सुना है, मगर शायद हम यह नहीं जानते कि तरम ख़ान थे कौन और उनका किरदार आख़िर कैसे अमर होकर एक मुहावरे में ढल गया। वह लोक नायक कैसे बन गया?
सबसे पहले तोरे-बाज़ नाम पर थोड़ी बात कर ली जाए।
तोरा या तोरह पश्तो में तलवार को कहते हैं, इस तरह तोरा-बाज़ का मतलब हुआ तलवार चलाने वाला या शमशीर-ज़न। यही तोरा-बाज़ / तोरे-बाज़, आगे चलकर तरे-बाज़ बना, फिर तुर्रम ख़ान के रूप में ढलकर एक लोक नायक बन गया। यह सब कैसे हुआ और एक गुमनाम सिपाही एक असातिरी (पौराणिक) किरदार कैसे बन गया — यह कहानी जितनी अजीब है, उतनी ही दिलचस्प भी है।
यह कहानी हमें 1857 की जंग-ए-आज़ादी तक ले जाती है, जहाँ रियासत हैदराबाद दक्कन का नवाब, जिसे निज़ाम-ए-दक्कन कहा जाता है, ब्रिटेन का सहयोगी था और उनकी पकड़ इतनी मज़बूत थी कि कोई बग़ावत का सोच भी नहीं सकता था।
लेकिन जब अंग्रेज़ों के ख़िलाफ़ आज़ादी की तहरीक के नारे हिंदुस्तान की गली-कूचों तक पहुँच जाते हैं, तो उसकी गूंज निज़ाम हैदराबाद की दीवारों और दरवाज़ों को भी प्रभावित करती है। यहाँ बेगम बाज़ार का एक आम सिपाही तोरे-बाज़ ख़ान न सिर्फ़ बाग़ियों की अगुवाई करता था, बल्कि उसने छह हज़ार प्रदर्शनकारियों को साथ लेकर हैदराबाद में ब्रिटिश रेज़ीडेंसी पर हमला कर दिया था।
जब जंग-ए-आज़ादी की चिंगारियाँ मेरठ से हैदराबाद पहुँचती हैं, तो हैदराबाद की मस्जिदों, मंदिरों, गुरुद्वारों और चर्चों की दीवारों पर इश्तेहार लग जाते हैं, जिनमें न सिर्फ़ अंग्रेज़ों के ख़िलाफ़ बग़ावत के समर्थन में नारे लिखे होते हैं, बल्कि यह मांग भी की जाती है कि निज़ाम भी इस जंग में शामिल हो।
हालाँकि निज़ाम अफ़ज़ल-उद-दौला अपने साथियों, सालार-ए-जंग, अमीरों और सरदारों के साथ अंग्रेज़ों की हिमायत का ऐलान कर चुका था, फिर भी रियासत के बाशिंदों ने इस जंग में एक ऐसी कहानी रची जिसने अंग्रेज़ों के साथ-साथ निज़ाम के निज़ाम की बुनियादें तक हिला कर रख दीं।
निज़ाम-ए-दक्कन ने ईस्ट इंडिया कंपनी के साथ 1800 में ही सहयोगी होने का समझौता कर लिया था, जिसका दुख और असंतोष राज्य के निवासियों को शुरू से ही था। जब 1857 में जंग-ए-आज़ादी की लपटें भड़क उठीं, तो निज़ाम की सेना में भी अंग्रेज़ अफ़सरों के ख़िलाफ़ प्रतिरोध शुरू हो गया।
निज़ाम की सेना की एक टुकड़ी को बग़ावत कुचलने के लिए बुलढाणा से दिल्ली जाने का आदेश दिया गया, तो जमादार छीदा ख़ान ने इस आदेश को मानने से इनकार कर दिया, क्योंकि जमादार छीदा ख़ान यह बिल्कुल नहीं चाहता था कि वह इस बग़ावत को दबाने में मुग़लों के ख़िलाफ़ अंग्रेज़ों का साथ दे।
छीदा ख़ान अपने 15 अन्य साथियों के साथ हैदराबाद पहुँचा, ताकि वह निज़ाम को इस युद्ध में शामिल न होने के लिए मना सके। लेकिन जैसे ही वह हैदराबाद पहुँचा, उसे निज़ाम के मंत्री मीर तराब अली ख़ान ने गिरफ़्तार कर लिया और अंग्रेज़ों के प्रतिनिधि के सामने पेश कर दिया, जिसने उसे और उसके साथियों को अपनी ही कोठी में क़ैद कर लिया।
जब यह ख़बर फैली, तो अंग्रेज़ों के ख़िलाफ़ जनता में नफ़रत फैल गई। इसी मौके पर तरे-बाज़ ख़ान ने बाग़ियों की अगुवाई संभाली और बेगम बाज़ार में, जहाँ जमादार छीदा ख़ान और उसके साथियों को क़ैद किया गया था, अपने पाँच हज़ार साथियों के साथ हमला बोल दिया।
इस अवसर पर मौलवी अल्लाहुद्दीन भी अपने साथियों के साथ तरे-बाज़ ख़ान के समर्थन में पहुँच गए, लेकिन निज़ाम के मंत्री मीर तराब अली ख़ान पहले ही अंग्रेज़ मेजर कथबर्ट डेविडसन को बाग़ियों के हमले की सूचना दे चुके थे, जिसके कारण अंग्रेज़ों ने जवाबी कार्रवाई की तैयारी कर ली थी।
तरे-बाज़ ख़ान और मौलवी अल्लाहुद्दीन के साथियों ने अंग्रेज़ रेज़ीडेंसी की दीवार गिरा दी और दरवाज़ा तोड़ते हुए अंदर प्रवेश कर गए। अंदर दाख़िल होते ही दोनों ओर से लड़ाई शुरू हो गई, लेकिन तरे ख़ान के साथियों के पास हल्के हथियार थे, जो अंग्रेज़ों की प्रशिक्षित मद्रास आर्टिलरी के सैनिकों के सामने बेकार साबित हो रहे थे। फिर भी पूरी रात गोलियाँ चलती रहीं और मुकाबला जारी रहा।
आख़िरकार सुबह चार बजे बाग़ी पीछे हट गए, लेकिन उन्हें भारी जान-माल का नुकसान उठाना पड़ा। तरे-बाज़ ख़ान इस इरादे से भाग निकला कि वह और बड़ी ताक़त के साथ फिर से हमला करेगा।
22 जुलाई को तराब अली ख़ान को यह सूचना मिली कि तरे-बाज़ ख़ान एक बार फिर अंग्रेज़ रेज़ीडेंसी पर हमला करने की तैयारी कर रहा है। उसने तरे-बाज़ ख़ान को हर कीमत पर गिरफ़्तार करने का आदेश जारी कर दिया। तरे-बाज़ ख़ान भेस बदलकर भूमिगत हो चुका था।
दुर्भाग्य से यह हुआ कि तरे-बाज़ ख़ान की एक जन्मजात पहचान की निशानी थी— उसकी आँख के पास एक तिल था, जिसकी वजह से निज़ाम के खोजियों ने उसे अशूरख़ाना के पास के जंगलों में ढूँढ निकाला।
इसके बाद हैदराबाद की अदालत में उस पर मुक़दमा चलाया गया। इस दौरान उससे मौलवी अल्लाहुद्दीन और अन्य बाग़ियों के ठिकानों के बारे में पूछा गया और न बताने पर उसे तरह-तरह की यातनाएँ दी गईं, लेकिन तरे-बाज़ ख़ान ने कोई भी राज़ उजागर नहीं किया। उसे सज़ा देकर उम्र भर के लिए अंडमान द्वीप समूह (काला पानी) भेजने के आदेश जारी कर दिए गए।
लेकिन इससे पहले कि उसे काला पानी भेजा जाता, वह 18 जनवरी 1857 को जेल से भागने में सफल हो गया। यह ख़बर मिलते ही अंग्रेज़ प्रशासन में हड़कंप मच गया। उन्होंने तरे-बाज़ ख़ान को ज़िंदा या मुर्दा पकड़ने पर पाँच हज़ार रुपये के भारी इनाम की घोषणा कर दी।
निज़ाम की फ़ौजें जगह-जगह फैल गईं। अंततः 24 जनवरी को तोपरान के जंगल में ताल्लुक़दार मिर्ज़ा क़ुर्बान अली बेग के नेतृत्व में एक सैन्य दस्ते ने तरे-बाज़ ख़ान को खोज निकाला और मार डाला।
उसकी लाश को शहर में लाया गया और अंग्रेज़ रेज़ीडेंसी के सामने निर्वस्त्र करके एक पेड़ से लटका दिया गया। इस प्रकार बेगम बाज़ार के रستم ख़ान के पुत्र तरे-बाज़ ख़ान की कहानी का अंत हो गया, लेकिन वह अपने पीछे साहस और बहादुरी की ऐसी मिसाल छोड़ गया जो आज भी एक मुहावरे के रूप में इतिहास के पन्नों पर जीवित है।
हैदराबाद में बग़ावत को कुचलने के बारे में बॉम्बे के अंग्रेज़ गवर्नर ने गवर्नर जनरल को लिखा कि
“अगर निज़ाम की मदद हासिल न होती, तो अंग्रेज़ दक्षिणी रियासतों में हार जाता।”
हैदराबाद में तरे-बाज़ ख़ान की बग़ावत को दबाने में 94 सैनिक मारे गए। तरे-बाज़ ख़ान को मारने पर ताल्लुक़दार मिर्ज़ा क़ुर्बान अली को पाँच हज़ार रुपये का इनाम दिया गया और उसकी तनख़्वाह में दो सौ रुपये की बढ़ोतरी की गई, साथ ही उसे तरक़्क़ी देकर सदर ताल्लुक़दार बना दिया गया।
निज़ाम को ‘स्टार ऑफ़ इंडिया’ के सम्मान से नवाज़ा गया, जबकि रियासत पर बकाया 50 लाख रुपये से अधिक की रक़म माफ़ कर दी गई। निज़ाम को अपना सिक्का जारी करने का अधिकार दिया गया। मीर तराब अली को सालार-ए-जंग की उपाधि से सम्मानित किया गया।
आज न न तो निज़ाम है और न ही उसकी रियासत, लेकिन तरे-बाज़ ख़ान का नाम पहले तरे ख़ान और फिर तरम ख़ान बनकर उर्दू भाषा में अमर हो चुका है।
हैदराबाद में जहाँ कभी अंग्रेज़ों की रेज़ीडेंसी हुआ करती थी, ठीक उसी स्थान पर आज तरे-बाज़ ख़ान और अन्य स्वतंत्रता सेनानियों की स्मृति में स्मारक भी मौजूद है।
👉 “यह विवरण विभिन्न सार्वजनिक स्रोतों व रिपोर्ट्स पर आधारित है।”
