31/10/2026
🍂
#दुर्गा_नाम_महिमा
नामार्थ: दकार, उकार, रेफ, गकार और आकार इन वर्णों के योग से मंत्र स्वरूप इस ‘दुर्गा’ नाम की निष्पति होती है।
इसका अर्थ इस प्रकार है-
#दैत्यनाशार्थवचनो_दकार_परिकीर्तित:।
#उकारो_विघ्ननाशस्य_वाचको_वेदसम्मत:।।
रेफो रोगघ्नवचनो गश्च पापध्न वाचक:।
भय शत्रुघ्नवचनश्चाकार: परिकीर्तित।।
अर्थात-दैत्यों के नाश के अर्थ को दकार बतलाता है, उकार विघ्न का नाशक वेद सम्मत है। रकार रोग का नाशक, गकार पाप का नाशक और अकार भय का तथा शत्रु का विनाशक है। इस प्रकार ‘दुर्गा’ नाम अपने अर्थ का यथार्थ बोधक है।
इसी के अनुसार देव्युपनिषद में कहा गया है-
#तामग्निवर्णा_तपसा_ज्वलंतीं_वैरोचनीं_कर्मफलेषु_जुष्टाम् ।
#दुर्गा_देवीं शरणं प्रपद्यामहे सुरान्नाशयित्र्यै ते नम:।।
अर्थ-अग्नितत्व के समानवर्ण (रंग) वाली अर्थात् लाल वर्णवाली तपसा अपने ज्ञानमय रूप से प्रदीप्त, कर्म फलार्थियों द्वारा वैरोचिनी अग्नितत्व की शक्ति, विशेष रूप से सेवनीय अथवा विरोचन द्वारा उपास्य श्री छिन्नमस्ता स्वरूप वाली श्री दुर्गा देवी की शरण को हम प्राप्त करें, जो असुरों का नाश करती है, उसे हमारा नमस्कार हो। अथवा ‘दु र गा्’ ये तीनों वर्ण अग्नि वर्ण के नाम से प्रसिद्ध हैं, दकार को अत्रिनेत्रज या अत्रीश कहते हैं। अत: बीजाभिधान के मत से यह वर्ण आग्नेय है। रेफ अग्निबीज प्रसिद्ध है। गकार की संज्ञा ‘पज्चान्तक’ है। महा प्रलयाग्नि का बोधक होने से इसकी (गकार) यह संज्ञा है। इस प्रकार (अग्निवर्णा) यह ‘दुर्गा’ नाम उक्त मन्त्र से उद्धृत होता है। नाम तथा देवता के अभेद रूप से दोनों ही पक्षों में यह मंत्र अपना स्वरूप बता रहा है। सर्वतोभावेन देवताओं के शरणभाव प्राप्त होने पर दुर्ग नामक असुर को मारने से श्री दुर्गा का नाम प्रसिद्ध हुआ है।
यह सप्शती में भी कहा गया है-
#तत्रैव_च_वधिष्यामि_दुर्गमाख्यां_महासुरम्।
#दुर्गादेवीति_विख्यातं_तन्मे_नाम_भविष्यति।।
अविमुक्तक काशी क्षेत्र में जीवों के मरने पर भगवान शंकर इसी पावन नाम का उपदेश देकर मुक्ति प्रदान करते हैं, यह प्रसंग महाभागवत में नारद-शंकर संवाद में कहा गया है। इन उक्त प्रमाणों से दुर्गा नाम की महत्ता सार्थक रूप से अवगत होती है।
इन्हीं अर्थों को लक्ष्य करके इस नाम की महिमा रुदयामल तंत्र से भगवान शिव ने बताई है, जिसमें इसके जपने की संख्या एवं महत्व बताया गया है-
#दुर्गा_नाम_जपो_यस्य_किं_तस्य_कथयामि_ते।
#अहं_पज्चानन:_कान्ते तज्जपादेव सुव्रते।। 1।।
हे देवि! इस दुर्गा नाम की महिमा मैं क्या कहूं। इसी के जप की वजह से मैं पज्चानन कहा जाता हूं।
#धनी_पुत्री_तथा_ज्ञानी_चिरंजीवी_भवेद्भवी।
#प्रत्यहं_यो_जपेद्_भक्त्या_शतमष्टोत्तंर_शुचि।। 2।।
प्रतिदिन पवित्र होकर भक्तिपूर्वक अष्टोत्तर शत (एक सौ आठ बार जो कोई इसे जपता है वह धनी, पुत्रवान, ज्ञानी तथा चिरंजीवी होता है।)
#अष्टोत्तरसहस्त्रं_तु_यो_जपेद्_भक्ति_संयुक्त।
#प्रत्यहं_परमेशानि_तस्य_पुण्यफलं_श्रृणु ।। 3।।
धनार्थी धनमाप्नोति ज्ञानार्थी ज्ञानमेव च।
रोगार्तो मुच्यते रोगात् बद्धो मुच्येत् बन्धनात् ।। 4।।
भीतो भयात्मुच्येत पापान्मुच्येत पातकी।
पुत्रार्थी लभते पुत्रं देवि सत्यं न संशय: ।। 5।।
हे देवि! अष्टोत्तर सहस्त्र (1008) जो कोई भक्ति से प्रतिदिन जपता है, उसके पुण्यफल को सुनो। धनार्थी धन, ज्ञानार्थी ज्ञान प्राप्त करते हैं, रोगात्र्त रोग से मुक्त होता है, कैदी बंधन से मुक्त होता है, डरा हुआ भय से, प्राणी पाप से मुक्त होता है एवं पुत्रार्थी पुत्र प्राप्त करते हैं।
#एवं_सत्य_विजानीहि_समर्थ_सर्व_कर्मसु।
#अयुतं_यो_जपेत्_भक्त्या_प्रत्यहं_परमेश्वरि ।। 6।।
निग्रहापुग्रहे शक्त: स भपेद् कल्पपादप:।
तस्य क्रोधे भवेन्मृत्यु प्रसादे परिपूर्णता।। 7।।
हे परमेश्वरी! दस हजार जो प्रतिदिन जप करते हैं, वे निग्रहानुग्रह करने में समर्थ हो जाते हैं तथा दूसरे कल्पवृक्ष हो जाते हैं। उसके क्रोध में मृत्यु तथा प्रसन्नता में परिपूर्णता होती है। इसी प्रकार सभी कर्म में वह समर्थ होता है, इसे सत्य ही समझो।
#मासि_मासि_च_यो_लक्षं_जपं_कुर्याद्_वरानने।
#नतस्य_ग्रहपीडा_स्यात्_कदाचिदपि_शांकरि।।
ैश्वर्यक्षयं_याति_नच_सर्पभयं_भवेत्।
नाग्नि चौरभयं वापि न चारण्ये जले भयम्।।
पर्वतारोहणे नापि सिंह व्याघ्रभयं तथा-। भूतप्रेतपिशाचानां भयं नापि भवेत कदचित्।।
न च वैरिभयं कान्ते नापि दुष्टभयं भवेत्।
परलोके भवेत् स्वर्गी सत्यं वै वीरवन्दित।।
चन्द्रसूर्यसमोभूत्वा वसेत् कल्पायुतं दिवि।
वाजपेय सहस्त्रस्य यत् फलं वरानने।।
तत्फलं समवाप्नोति दुर्गा नाम जपात् प्रिये।
न दुर्गा नाम सदृशं नामास्ति जगती तले।
तस्मात् सर्व प्रयत्नेन स्मर्तव्यं साधकोत्तमै:।
यस्य स्मरण मात्रेण पलायन्ते महापद:।।
अर्थात हे देवि! प्रत्येक मास में जो लक्ष संख्या में जप करता है, उसे ग्रहपीड़ा नहीं होती, न उसका ऐश्वर्य ही नष्ट होता है, न उसे सर्प का भय होता है। अग्नि, चोर, अरण्य, जल आदि का भी भय नहीं होता, पर्वतारोहण में सिंह, व्याघ्र, भूत, प्रेत, पिचाश आदि का भय तो उसे होता ही नहीं। शत्रुभय तथा दुष्टभय नहीं होता और वह जातक स्वर्ग का भागी होता है। चन्द्र सूर्य के समान कल्प पर्यन्त वह द्यौलोक में रहता है। एक सहस्त्र वाजपेय यज्ञ करने का फल ‘दुर्गा’ नाम जप के प्रभाव से उसे मिलता है।
दुर्गा नाम के सदृश इस संसार में और कोई नाम नहीं है। इसलिए प्रयत्नपूर्वक साधकों को यह नाम जपना चाहिए। इसके स्मरण मात्र से सभी आपत्तियां भाग जाती हैं। इन उक्त श्लोकों में जो अर्थ दुर्गा नाम के विषय में कहे गए हैं, वे केवल अर्थवाद या प्रशंसा ही नहीं है, प्रत्युत सर्वथा सत्य एवं अनुभवगम्य है।
पुराणों में भी दुर्गा नाम के विषय में ऐसा ही कहा गया है। पद्य्म पुराण पुष्कर खंण्ड में लिखा है-
#मेरुपर्वतमात्रोपि_राशि:_पापस्य कर्मण:।
#कात्यायनीं_समासद्य_नश्यति_क्षणमात्रत:।।
#दुर्गार्चनरतो_नित्यं_महापातक_सम्भवै:।
#दोषैर्न_लिप्यते_वीर: पद्य्पत्रमिवाम्भसा।।
मेरु के समान पापराशि भी श्री दुर्गा भगवती के शरण में आने पर नष्ट हो जाती है।
दुर्गार्चनरत पुरुष पाप से इस प्रकार निर्लिप्त रहता है जैसे जल में कमल। इस कलिकाल में नाम जप का बड़ा माहात्म्य है, अन्य साधन कठिन, दुरूह तथा सर्वसामान्य के लिए कष्टसाध्य हैं, उनमें नियामदि की कठिनता होने से सिद्ध सुलभ नहीं है।
यह दुर्गा नाम सर्वथा सुलभ और महान फल इेने वाला है, इसलिए इसका स्मरण सर्वदा करना चाहिए।
#भूतानि_दुर्गा_भुवनानि_दुर्गा_स्त्रियो_नरश्चापि_पशुश्च_दुर्गा।
#यद्यद्धि_दृश्यं_खलु_सैव_दुर्गा_दुर्गास्वरूपादपरं_न_किंचित्।।
इस संसार के समस्त स्थानों, समस्त प्राणियों, सभी स्त्रियों, सभी प्रकार के पशु वर्गों और संपूर्ण वांग्यमय में जो कुछ भी दृष्टिगोचर होता है, वह बस दुर्गा ही है। और दुर्गा स्वरूप के सिवा कुछ भी नहीं है।
#तारक_मंत्र_दुर्गा
रुद्रयामल तंत्रमें भगवान शिव कहते हैं कि दुर्गा-नामके जपकी महिमा मैं क्या ही कहूं? मैं स्वयं पांच मुख वाला शिव उसी नामके प्रभावसे हूं। अर्थात् भगवानके पांचों मुख जो पांचों आम्नायोंके प्रवर्तक हैं उन सबके ज्ञानका स्रोत दुर्गा नामका जाप ही है।
#दुर्गानाम_जपो_यस्य_किं_तस्य_कथयामि_ते।
#अहं_पञ्चानन:_कान्ते तज्जपादेव सुव्रते।।
भगवान शिव आगे कहते हैं कि दुर्गा नामके समान संसारमें कोई नाम नहीं है। इसीलिए उत्तम साधकों द्वारा इसका सतत् स्मरण किया जाता है|
ुर्गानामसदृशं_नामास्ति_जगतीतले।
#तस्मात्सर्वप्रयत्नेन_स्मर्तव्यं_साधकोत्तमै:।।
साधकों द्वारा इसी नामका जाप क्यों किया जाता है? क्योंकि ये मुक्तिदायक नाम है। यह तारक मंत्र है। भगवान व्यास जैमिनी महर्षिसे दुर्गाके नामका महत्व बताते हुए कहते हैं कि भगवान शिव वाराणसी पुरी, जो मोक्षनगरी है, वहां जिस तारक मंत्रसे मुक्ति प्रदान करते हैं वह दुर्गा नामका तारक मंत्र है। इसी मंत्रसे भगवान शिव वहांके शशक, मशक आदि निम्नतम कोटिगत योनियोंको भी मुक्ति प्रदान कर देते हैं। वे भगवती सभी मंत्रोंमें मोक्ष प्रदान करने वाली हैं। उनका बीज मंत्र ही मुक्तिदायक है। वेद उन्हें ही मोक्षकी अधिष्ठात्री कहते हैं। उनके दुर्गा नामक तारक मंत्रको भगवान शिव वाराणसी पुरीमें मुक्तिदान हेतु प्रदान करते फिरते हैं।
#सर्वेषामेव_मन्त्राणां_निर्वाणपददायिनी।
#सैका_हि_बीजं_विप्रर्षे_जैमिने_मोक्षदायिनी।।
#वेदा: #प्राहुरधिष्ठात्रीं_देवतां_मोक्षदायिनीम्।।
#शशका_मशकाद्याश्च_ये_चान्ये_प्राणिनो_भुवि।
#तेषां_मोक्षप्रदानाय_शम्भुर्वाराणसीपुरे।।
#दुर्गेति_तारकं_ब्रह्म_स्वयं_कर्णे_प्रयच्छति।।
पृथ्वीपर जितने भी प्राणी हैं, वे सब काशीमें मरकर, भगवान शिवसे दुर्गाका तारक नाम मंत्र सुनकर मुक्ति प्राप्त कर लेते हैं। मायातंत्रमें दुर्गा नामका प्रभाव बताते हुए कहा गया कि द्वयाक्षरी मंत्र दुर्गा का जाप करने वालेको किसी भी प्रकारका पाप नहीं रहता।
#दुर्गेति_द्व्यक्षरं_मन्त्रं_जपतो_नास्ति_पातकम्।।
मुंडमाला तंत्र दुर्गा नामकी व्याख्यामें कहता है कि दुर्ग शब्दके अनेक अर्थ हैं- दैत्य, महाविघ्न, भवबंधन, कुकर्म, शोक, दुख, नरक, यमदंडानुसार कष्टकारी भोग और बार-बार जन्म तथा महान भय और रोग। तथा आकार शब्द इन सबका नाश करने वाला है। अतः इन सबका हनन करनेसे देवीको #दुर्गा कहा जाता है।
#दुर्गो_दैत्ये_महाविघ्ने_भवबन्धे_कुकर्मणि।
#शोके_दु:खे च नरके यमदण्डे च जन्मनि।।
#महाभये_च_रोगे_चाप्याशब्दो_हन्तृवाचक:।
#एतान्हन्त्येव_या_देवी_सा_दुर्गा_परिकीर्तिता।।
इसी प्रकार ब्रह्मवैवर्तपुराण भी भगवतीके नामका निर्वाचन करते हुए कहता है कि दुर्गा नाममें दकार दैत्योंका नाशक है। उकार विघ्न नाश करने वाला है, ऐसा वेदोंका मत है। रेफ रोग नाशी है और गकार पापोंका नाश करने वाला है। आकार भय और शत्रुओंका नाशक कहा जाता है। भगवतीके #दुर्गा नामका स्मरण करने, बोलने या सुननेसे ये सब तुरंत नष्ट हो जाते हैं।
#दैत्यनाशार्थवचनो_दकार:_परिकीर्तित:।
#उकारो_विघ्ननाशस्य_वाचको_वेदसम्मत:।।
#रेफो_रोगघ्नवचनो_गश्च_पापघ्नवाचक:।
#भयशत्रुघ्नवचनश्चाकार: परिकीर्तित:।।
#स्मृत्युक्तिश्रवणाद्यस्या_एते_नश्यन्ति_सत्वरम्।।
जो नित्य दुर्गा नामका एक सौ आठ बार जाप करता है वह धनी, पुत्री, ज्ञानी और चिरंजीवी होता है। हजार आठ जाप करने वाला धन, ज्ञान, रोग मुक्ति, बंधन मुक्ति, भय भंजन, पाप नाश और संतान आदि सब प्राप्त कर लेता है। नित्य दस हजार जपने वाला निग्रहानुग्रहमें सक्षम होकर कल्पवृक्षके समान सिद्ध हो जाता है। उसके क्रोधमें मृत्यु और प्रसन्नतामें परिपूर्णता जानना चाहिए। नित्य लाख बार जाप करने वालेको तो ग्रह भी पीड़ित नहीं कर सकतें। न उसका ऐश्वर्य घटता है, न उसे सर्पोंका भय होता है, न उसे आग, जल, चोर, जंगल, पर्वतारोहण, सिंह, बाघ, भूत-प्रेत-पिशाच, शत्रु, दुष्टादि किसीका भी भय रह जाता है। चंद्र-सूर्यके समान होकर वह कल्पों तक स्वर्गमें निवास करता है। हजारों वाजपेय यज्ञका जो फल कहा गया है वह फल मात्र दुर्गा नामके जपसे प्राप्त हो जाता है।
#वाजपेयसहस्रस्य_यत्फलं_स्याद्वरानने।
#तत्फलं_समवाप्नोति_दुर्गानामजपात्प्रिये।।
भगवान शिव कहते हैं कि धन, यश, आयु, संतति, पोषण आदिका वर्धन करने वाला दिव्य #दुर्गा नाम अन्य (देवोंके) हजारों नामोंके बराबर है।
#यशस्यमायुष्यं_प्रजापुष्टिविवर्धनम्।
#सहस्रनामभिस्तुल्यं_दुर्गानाम_वरानने।।
और तो और जिन भगवान रामका नाम तारने वाला लोग कहते हैं, स्वयं वे राम भी इन तारिणी दुर्गाके नामोंको जपकर ही मंत्र सिद्धि प्राप्त किए हैं-
#मान्धातृप्रमुखा: सर्वे रामो दाशरथिस्तथा।
#प्रजप्यतारिणीं दुर्गां मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयु:।।
मुंडमाला तंत्रमें कहा गया कि दुर्गाका भजन, स्मरण और जप तत्काल मुक्ति देने वाला है।
भजेद्दुर्गां स्मरेद्दुर्गां जपेद्दुर्गां शिवप्रियाम्।
तत्क्षणाद्देवदेवेशि मुच्यते भवबन्धनात्।।
पद्म महापुराण भी कहता है सोते-जागते, उठते-बैठते, हरदम दुर्गा जपने वाला भवबंधनोंसे मुक्त हो जाता है।
स्वपंस्तिष्ठन् व्रजन्वापि विलपन् भोजने रत:।
स्मरते सततं दुर्गां स च मुच्येत् बन्धनात्।।
तथा प्रातः कालमें दो अक्षरका नाम दुर्गाका जाप करने वालेकी आपदाएं उसी प्रकार नष्ट हो जाती हैं जैसे सूर्योदय होनेपर अंधकार।
प्रभाते य: स्मरेन्नित्यं दुर्गा दुर्गाक्षरद्वयम्।
आपदास्तस्य नश्यन्ति तमे सूर्योदये यथा।।
इसीलिए भागवतमें कहा गया है कि जीवन तभी सफल जानना चाहिए जब दुर्गा नामका स्मरण हो जाय-
तदेव जन्मसाफल्यं दुर्गास्मरणमस्ति चेत्।।
इस दुर्गा नामकी बड़ी महिमा है। यह मुक्तिदायक नाम है। यह सांसारिक दुर्गतियोंसे अपने भक्तोंको सहज तार देने वाली हैं। इसीलिए देवीअथर्वशिरमें स्तुति करी गई कि उन दुर्गा देवीकी, जो बड़ी दुर्गम हैं, संसार सागरसे डरा हुआ मैं प्रणाम करता हूं कि मुझे भी भवसागरसे तार देवें। इसीपर भगवान शिव कहते हैं कि
स दीर्घायु: सुखी वाग्मी निश्चितं पर्वतात्मजे।
श्रद्धयाऽश्रद्धया वापि दुर्गानामप्रसादत:।।
वही दीर्घायु है, वही सुखी है और वही वाक्पटु है जिसने श्रद्धा या अश्रद्धासे भी दुर्गाका नाम लिया। अंततः इस महामंत्र दुर्गा नामके लिए नेति कहते हुए मुझे पवनदेवका कामदेवके प्रति कहा गया यही वाक्य याद आ रहा है कि विपत्ति आ गई है तो महामाया दुर्गतिनाशिनी दुर्गाका स्मरण करो, दुर्गाका स्मरण करो।
स्मर स्मर महामायां दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम्।।
स्मर स्मर महामायां दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम्।।
श्रावण शुक्ल अष्टमीको भगवतीका #कात्यायनी नामसे पूजन करना चाहिए। देवीका भक्त प्रत्येक शुक्ल अष्टमीको व्रत अवश्य करे।
#दुर्गादास #शुभमस्तु #दुर्गाष्टमी
भूतानि दुर्गा भुवनानि दुर्गा स्त्रियो नरश्चापि पशूश्च दुर्गा।
यद् यद्धि दृश्यं खलु सैव दुर्गा दुर्गास्वरूपादपरं न किञ्चित्।।
प्रकीर्णे
भगवती दुर्गा सभी प्राणियोंके रूपमें, समस्त भुवनोंके रूपमें, स्त्री, पुरुष और पशुके रूपमें भी दुर्गा ही हैं। जो कुछ भी दिखाई दे रहा है सब कुछ दुर्गा ही हैं। दुर्गासे परे कुछ भी नहीं।
दुर्गा जगदिदं सर्वं दुर्गा सर्वस्यकारणम्।
अहं च दुर्गेत्येवं यत्तद्दुर्गास्मरणं स्मृतम्।।
प्रकीर्णे
भगवती दुर्गा ही संसारमें व्याप्त हैं। वही सब कारणोंकी कारण हैं। मैं भी दुर्गाका ही अंश हूँ क्योंकि मैं उनका ही स्मरण करता रहता हूँ। (भाव दूसरा है, मैंने बदल दिया है)
न हि दुर्गा समा पूज्या न हि दुर्गा समं फलम्।
न हि दुर्गा समं ज्ञानं न हि दुर्गा समं तपः।।
दुर्गायाश्चरितं यत्र तत्र कैलासमन्दिरम्।
इदं सत्यमिदं सत्यमिदं सत्यं वरानने।।
मुण्डमालातन्त्रे
दुर्गाके समान न कोई पूज्य है, न कोई फल है, न कोई ज्ञान है और न ही कोई तप। जहाँ भगवती दुर्गाका चरित्र गाया जाता है वह स्थान साक्षात् कैलास ही है, इसमें शंका नहीं।
दुर्गास्मरणजं पुण्यं दुर्गास्मरणजं फलम्।
दुर्गायाः स्मरणेनैव किं न सिद्ध्यति भूतले।।
शैवो वा वैष्णवो वापि शाक्तो वा गिरिनंदिनि।
भजेद्दुर्गां स्मरेद्दुर्गां जपेद्दुर्गां हरप्रियाम्।
तत्क्षणाद्देवदेवेशि मुच्यते भवबन्धनात्।।
मुण्डमालातन्त्रे
दुर्गाके स्मरणसे उत्पन्न पुण्य और फलका क्या ही कहना? दुर्गाके स्मरणसे पृथ्वी पर क्या नहीं सिद्ध हो सकता? शैव, वैष्णव, शाक्त सभी भगवती दुर्गाका भजन, स्मरण और जप करके उसी समय भवबंधनोंसे मुक्त हो जाते हैं, इसमें शंका नहीं।
स्वपंस्तिष्ठन् व्रजन्वापि विलपन् भोजने रतः।
स्मरते सततं दुर्गां स च मुच्येत बन्धनात्।।
भविष्यपुराणे
सोते, जागते, आते-जाते, रोते, खाते-पीते हर समय दुर्गाका स्मरण करने वाला सांसारिक बंधनोंसे मुक्त हो जाता है।
सर्वावस्थाङ्गतो वाऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः।
दुर्गां दृष्ट्वा नरस्सोऽपि प्रयाति परं पदम्।।
भविष्यपुराणे
किसी भी स्थितिमें रहने पर, सभी पापोंसे युक्त होने पर भी भगवती दुर्गाका दर्शन करने मात्रसे वह मनुष्य परम गति प्राप्त कर लेता है।
स दाता स मुनिर्यष्टा स तपस्वी स तीर्थपः।
यः सदा पूजयेद्दुर्गां नानापुष्पानुलेपनैः।।
पद्मपुराणे
वही दानी, मुनि, यज्ञकर्ता, तपस्वी और तीर्थसेवी है जो भगवती दुर्गाका नित्य अनेक फूलोंसे पूजन करता है।
दुर्गार्चनरतो नित्यं महापातकसंभवैः।
दोषैर्न लिप्यते वीर पद्मपत्रमिवाम्भसा।।
पद्मपुराणे
दुर्गाकी अर्चनामें लिप्त महापापियोंके पाप भी उनसे उसी प्रकार लिप्त नहीं होतें, जैसे कमलके पत्तों पर पानी नहीं ठहरता।
प्रभाते यो स्मरेन्नित्यं दुर्गा दुर्गाक्षरद्वयम्।
आपदास्तस्य नश्यन्ति तमे सूर्योदये यथा।।
प्रकीर्णे
सवेरे उठकर जो नित्य #दुर्गा #दुर्गा यह दो अक्षरोंका नाम जपता है, उसकी आपदाएँ वैसे ही नष्ट हो जाती हैं जैसे सूर्यके उगने पर अंधेरा।
बुद्ध्यधिष्ठात्रिदेवी या सर्वशक्तिस्वरूपिणी।
सर्वज्ञानात्मिका सर्वा सा दुर्गा दुर्गनाशिनी।।
ब्रह्मवैवर्ते
जो सबकी बुद्धियोंकी अधीश्वरी हैं, जो सर्वशक्तिस्वरूपा हैं, जो सर्वज्ञानात्मिका हैं और जो सब कुछ हैं, उन्हें ही दुर्गतिनाशिनी दुर्गा कहा जाता है।
स दीर्घायुः सुखी वाग्मी निश्चितं पर्वतात्मजे।
श्रद्धयाऽश्रद्धया वापि दुर्गानामप्रसादतः।।
दुर्गासहस्रनामस्तोत्रे
वही दीर्घायु, सुखी और वाग्मी है जिसने श्रद्धा या बिना श्रद्धाके भी दुर्गाके नामोंका उच्चारण कर लिया।
दुर्गे दुर्गार्तिहे देवि सर्वदुर्गतिनाशिनि।
त्राहि मां सर्वदुर्गेषु दुर्गेऽहं शरणं गतः।।
स्कान्दे
भगवती दुर्गा! आप दुर्गतियोंको हरने वाली और सभी दुर्गति नष्ट करने वारी हैं। सभी दुर्गतियोंसे मेरी रक्षा कीजिए। मैं आपकी शरणमें हूँ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यां दुर्गां भगवतीमिमाम्।
नाप्नोति दुःखं पुरुषः संस्मरन्सर्वमङ्गलाम्।।
तव भक्ताः स्मरिष्यन्ति येति दुर्गेषु संस्थिताः।
दुर्गाणि ते तरिष्यन्ति त्वत्प्रसादाद्वरानने।।
भविष्ये
ये जो सभी मंगलोंकी भी मंगल भगवती दुर्गा हैं, इन सर्वमंगलाका स्मरण करनेसे मनुष्य किसी तरहका कोई दुख नहीं पाता। आपके भक्तों द्वारा दुर्गतिमें आपका स्मरण करने पर आप तुरंत उनकी रक्षा करती हैं।
वरा वरेण्या वरदा दुर्गा सर्वार्थसाधिनी।
इत्थं त्वां नामभिर्दिव्यैः स्तोष्यन्ति मुनयः सदा।।
स्कान्दे
वरा, वरेण्या, वरदा और सब कुछ साधने वाली दुर्गा, इन दिव्य नामोंसे मुनि गण आपकी स्तुति करते रहते हैं।
सैव दुर्गतिमापन्नान्निस्तारयति दुर्गतान्।
तस्मात्सा प्रोच्यते लोके दुर्गा दुर्गतिनाशिनी।।
महाभागवते
दुर्गतिमें पड़े हुएको तुरंत दुर्गतिसे तारनेके कारण इनको संसारमें दुर्गतिनाशिनी दुर्गा कहा जाता है।
सर्वान् संहृत्य सा चैका महाविष्णोः प्रसूश्च या।
कृष्णवक्षसि लीना च मूलप्रकृतिरीश्वरी।।
सन्तो वदन्ति तां दुर्गां विष्णुमायां सनातनीम्।
सर्वशक्तिस्वरूपाञ्च परां नारायणीं सतीम्।।
ब्रह्मवैवर्ते
प्रलय कालमें सब कुछ संहृत करके जो महाविष्णुकी भी माता भगवती दुर्गा हैं, वह कृष्णके वक्षमें लीन हो जाती हैं। वही मूलप्रकृति हैं। उन्हें ही संत विष्णुमाया, सनातनी, सर्वशक्तिस्वरूपा, परा, नारायणी और सती कहते हैं।
दुःखेनाष्टाङ्गयोगकर्मोपासनारूपेण क्लेशेन गम्यते प्राप्यते सा दुर्गा।।
सर्वस्वे
जो अष्टांग योगके कर्मोपासना रूपी दुखके कठिन क्लेशोंसे जाकर प्राप्तकी जाती हैं वही भगवती दुर्गा हैं।
लक्ष्म्यादयस्तथा देव्यः सर्वे ध्यायन्ति तां शिवाम्।
तदेव जन्मसाफल्यं दुर्गास्मरणमस्ति चेत्।।
भागवते
लक्ष्मी आदि देवियाँ भी इन कल्याणीका नित्य ध्यान करती रहती हैं। जब भगवती दुर्गाका स्मरण हो जाए तभी जीवनको धन्य समझना चाहिए।
सर्वबुद्ध्यादिदेवीयमन्तर्यामिस्वरूपिणी।
दुर्गसङ्कटहन्त्रीति दुर्गेति प्रथिता भुवि।।
भागवते
ये सबकी बुद्धियोंकी स्वामिनी और अंतर्यामिनी हैं। दुर्ग संकटोंका हरण करनेसे ये पृथ्वी पर दुर्गा कही जाती हैं।
दुर्गाया दर्शनं पुण्यं दर्शनादपि वन्दनम्।
वन्दनात् स्पर्शनं श्रेष्ठं स्पर्शनादपि पूजनम्।।
भविष्ये
जयारिसूदनी देवी देवानां भयनाशिनी।
वेदमाते वरे दुर्गे सर्वगे शुभदे नमः।।
देवीपुराणे
दुष्टोंकी नाशिनी देवी आपकी जय हो। आप देवताओंका भय नष्ट करने वाली हैं। आप वेदमाता, वरा, दुर्गा, सर्वगा और शुभदा नाम वालीको नमस्कार ।।