14/04/2026
ଡଃ ବି.ଆର. ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନୀ ଓ ସଙ୍ଘର୍ଷ (Dr. B.R. Ambedkar Biography and Struggles in Odia)
ଜନ୍ମ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ:
ଡଃ ଭୀମରାଓ ରାମଜୀ ଆମ୍ବେଦକର (ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର) ୧୪ ଏପ୍ରିଲ ୧୮୯୧ ମସିହାରେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ମହୁ (Mhow) ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ରାମଜୀ ମାଲୋଜୀ ସକପାଲ ବ୍ରିଟିଶ ସେନାରେ ସୁବେଦାର ଥିଲେ ଏବଂ ମାତା ଭୀମାବାଈ ଗୃହିଣୀ ଥିଲେ। ସେ ମହାର ଜାତିର (ଯାହାକୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ବୋଲି ଗଣା ହେଉଥିଲା) ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଛୋଟ ବୟସରୁ ସେ ଜାତିଗତ ବିଭେଦ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ।
ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ବସାଯାଉଥିଲା। ପାଣି ପିଇବା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର କେହି ଜଣେ ପାଣି ଢାଳି ଦେଉଥିଲା ବା ପିଅନ୍ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଯଦି ପିଅନ୍ ନ ଥିଲା ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପାଣି ବିନା ରହିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ସେ ଏହାକୁ ପରେ ଲେଖିଥିଲେ – “No peon, No water”। ମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପିସୀ ତାଙ୍କୁ ଯତ୍ନ ନେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ପ୍ରବଳ ଅପମାନ ଓ ବିଭେଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।
ଶିକ୍ଷା ଓ ସଙ୍ଘର୍ଷ:
ତାଙ୍କ ପିତା ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝୁଥିଲେ। ସେ ବମ୍ବେ (ମୁମ୍ବାଇ)ର ଏଲଫିନଷ୍ଟନ ହାଇସ୍କୁଲ ଓ କଲେଜରେ ପଢ଼ିଲେ। ବାରୋଡ଼ାର ଗାଏକୱାଡ଼ ମହାରାଜାଙ୍କ ସ୍କଲରସିପ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ଆମେରିକାର କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏମ୍.ଏ. ଓ ପିଏଚ୍.ଡି. କରିଲେ। ପରେ ଲଣ୍ଡନ୍ ସ୍କୁଲ୍ ଅଫ୍ ଇକନମିକ୍ସ (LSE) ଓ ଜର୍ମାନୀରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଆଇନ୍ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଉଚ୍ଚ ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କଲେ। ସେ ବହୁ ଭାଷା (ଇଂରାଜୀ, ମରାଠୀ, ସଂସ୍କୃତ, ପାଲି ଆଦି) ଜାଣୁଥିଲେ।
ଭାରତ ଫେରିବା ପରେ ବାରୋଡ଼ାରେ ଚାକିରୀ କରିବାକୁ ଗଲେ କିନ୍ତୁ ଜାତିଗତ ଅପମାନ ଯୋଗୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ସେ ଲେଖାପଢ଼ା, ଆଇନ୍ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶିକ୍ଷକତା କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କଲେ। ଏହା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ବଡ଼ ସଙ୍ଘର୍ଷ ଥିଲା – ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମାଜରେ ସ୍ଥାନ ନ ପାଇବା।
ସାମାଜିକ ସଙ୍ଘର୍ଷ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ:
ଆମ୍ବେଦକର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ବିରୋଧରେ ପ୍ରବଳ ସଙ୍ଘର୍ଷ କରିଥିଲେ।
୧୯୨୭ ମହାଦ୍ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାଦ୍ ସ୍ଥାନରେ ଚାଭଦାର ଟ୍ୟାଙ୍କ୍ (ଜଳାଶୟ)ରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନେ ପାଣି ପିଇବା ଅଧିକାର ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ। ସେ ହଜାର ହଜାର ଦଳିତଙ୍କୁ ନେଇ ପାଣି ପିଇଥିଲେ।
ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଯେମିତି କଲାରାମ୍ ମନ୍ଦିର)।
ସେ ଅନେକ ପତ୍ରିକା (ମୁଖ୍ୟନାୟକ, ବହିଷ୍କୃତ ଭାରତ ଆଦି) ପ୍ରକାଶ କରି ଦଳିତ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲେଖିଥିলେ।
୧୯୩୫ ରେ ଯେଓଲା ସମାବେଶରେ କହିଥିଲେ – “ମୁଁ ହିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ମରିବି ନାହିଁ।”
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ମତଭେଦ ଥିଲା। ପୂନା ଚୁକ୍ତି (Poona Pact) ଦ୍ୱାରା ଦଳିତଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ମିଳିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଲଗା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ନ ହେବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅନଶନର ଫଳରେ ଏହା ହୋଇଥିଲା।
ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ:
ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଲେବର ପାର୍ଟି ଗଠନ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଇନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନ ସଭାର ଡ୍ରାଫ୍ଟିଂ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିଷିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନ୍ୟାୟର ନିଶ୍ଚିତତା ରହିଛି। ସେ ଦଳିତ, ମହିଳା ଓ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ିଥିଲେ।
ଧର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ତିମ ଦିନ:
୧୯୫୬ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୧୪ ତାରିଖରେ ନାଗପୁରରେ ପ୍ରାୟ ୨ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ସହ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକ The Buddha and His Dhamma ପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଡାଇବେଟିସ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୬ ରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଭାରତରତ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା।
ସଙ୍ଘର୍ଷର ମର୍ମ:
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ଅନ୍ତହୀନ ସଙ୍ଘର୍ଷର କାହାଣୀ। ଜାତିଗତ ଅତ୍ୟାଚାର, ଅପମାନ, ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ଥାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେ କେବଳ ଦଳିତଙ୍କ ନେତା ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଭାରତର ସମାନତା ଓ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ଯେ କୌଣସି ବାଧା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ।
ଆମ୍ବେଦକର ଜୟନ୍ତୀ (୧୪ ଏପ୍ରିଲ) ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମତା ଦିବସ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁବକଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରେ।
