18/05/2026
रामप्पा मास्तरांचा सल्ला
एकदा रामप्पा मास्तरांनी माझ्याशी काही गोष्टींवर चर्चा केली. ते म्हणाले, “तुझे पूर्वज गोव्याहून आलेले गौड सारस्वत ब्राह्मण होते. त्यांना इंग्रजी येत असल्यामुळे ब्रिटिशांनी इथल्या गरीब शेतकऱ्यांच्या जमिनी त्यांच्या नावावर नोंदवल्या. यालाच फ्यूडलिझम म्हणतात. त्या शेतकऱ्यांकडून भाडे आणि पैसे वसूल करून तुमचे पूर्वज ते ब्रिटिशांना देत असत. शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांवर जमीनदारांचे नियंत्रण होते. पोलीस स्टेशनसुद्धा जमीनदारांच्या बाजूने असत. आपल्या देशातील लोकांनाच खाकी चड्डी घालून पोलीस बनवून, त्यांच्याकडूनच आपल्या लोकांना मारहाण करून नियंत्रणात ठेवले जात होते. गरीब शेतकऱ्यांच्या घामाचा मोबदला जमीनदारांच्या वाट्याला जात होता.”
हे ऐकताच मी “बेगर” नावाचा तुळू कवितासंग्रह लिहिला. तो अंधश्रद्धा, शेतकऱ्यांचे शोषण आणि जातिभेदविरहित समाजनिर्मिती यांवर आधारित होता. स्टेट बीडी कंपनीचे मालक अहमद कुंज यांच्या मॅनेजर पुंडलीक नायक यांनी तो छापून घेतला आणि तो मोफत वाटण्यात आला.
एकदा रामप्पा मास्तर म्हणाले, “तुमच्या मालमत्तेचे रेकॉर्ड पाहा. गरीब शेतकरी, बिलावा, बंट, मूल्या, दलित आणि मुस्लीम जातींच्या शेतजमिनी लिहून घेताना त्यावर ‘साक्षी सूर्य आणि चंद्र’ असे लिहिलेले आहे.”
हे पाहून मी वडिलांशी बोललो. ते म्हणाले, “त्या मडिवाळ जातीच्या रामप्पा मास्तरांना शिक्षण द्यायलाच नको होते. शिक्षण दिल्यावर असेच होते. तो तुझे डोके फिरवत आहे, तुला कम्युनिस्ट बनवत आहे.” पण समाजवाद आणि समतेचे महत्त्व मला समजावून सांगणारे माझे प्रिय गुरु रामप्पा मास्तरच होते.
अशा प्रकारे त्यांच्या विचारांनी मी खूप प्रभावित झालो होतो. पण जेव्हा त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाकडून विधानसभा निवडणूक लढवली, तेव्हा आम्ही शाळकरी मुले “कासरगोडू कन्नड नाडू” अशा घोषणा देत कर्नाटक समितीच्या मोर्चात त्यांचा विरोध केला. त्या निवडणुकीत ते हरले.
राष्ट्रकवी गोविंद पै आम्हाला सांगत असत, “पत्रव्यवहार करताना पत्त्यावर ‘मंजेश्वर’ आणि ‘दक्षिण कन्नड जिल्हा’ असे लिहा.” आम्ही कासरगोडमधील कन्नडभाषिक लोक ते पाळत होतो.
आम्हाला कन्नड शिकवणाऱ्या पंडिता रमाबाई या गमक वाचिका, कन्नड पंडिता आणि गोविंद पैंच्या अत्यंत जवळच्या शिष्या होत्या. लहान वयातच विधवा झालेल्या रमाबाई शिक्षिका माझ्यावर खूप प्रेम करत.
एकदा त्यांनी दीपावलीवर निबंध लिहायला सांगितला. मी फक्त दोन वाक्ये लिहिली —
“दिव्यांचा उपद्रव म्हणजे दीपावली. फटाके जाळून राख करायची आणि त्यातून अपघात होतात. शेकडो दिवे लावून काय उपयोग? तेल आणि वात जळतात इतकेच.”
यामागे कारणही होते. सतीश बाबू नावाच्या नववीतील मुलाने फटाका उडवला असता तो रॉकेटसारखा वर जाऊन पुन्हा खाली येऊन त्याच्यावर पडला आणि त्याचा चेहऱ्याचा एक भाग भाजला गेला होता.
आमची श्रीमद् अनंतेश्वर हायस्कूल सरकारी शाळा असली तरी मंदिराच्या व्यवस्थापनाखाली होती. तिथे दुपारच्या जेवणाची सोय होती, पण दूरवरून चालत येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अन्न मिळत नसे.
रमाबाई शिक्षिका स्वतः डोसे, इडल्या आणि इतर पदार्थ बनवून पिशवीत घेऊन येत आणि मुलांना देत. इतकेच नव्हे तर सरकारी रुग्णालयातील रुग्णांना कोंबडीचे सूप, दूध देत आणि अनेक मुलांची फी भरत असत. समाजसेवा मी त्यांच्याकडून शिकलो.
मैसूरच्या गणेश बीडी कंपनीत कारकून म्हणून काम करणाऱ्या गणपती भट्ट नावाच्या तरुणाला टीबी झाला होता. त्याला आमच्या गावच्या सरकारी दवाखान्यात दाखल केले होते. शरीर कृश झाले होते, चेहरा हाडकुळा झाला होता, डोळे आत गेले होते आणि दात बाहेर आले होते. त्याला दवाखान्याबाहेरच्या खाटेवर ठेवले होते.
मी आणि रमाबाई शिक्षिका त्याला फळे, दूध देत असू आणि “कस्तुरी” मासिक वाचून दाखवत असू.
त्याचे आई-वडील, नातेवाईक, जातबांधव — कुणीच त्याला भेटायला येत नव्हते. रोग पसरू नये म्हणून सगळे दूर राहात होते. आमची सेवा पाहून तो डोळ्यात पाणी आणत असे.
रात्री त्याला भूत-प्रेत दिसत असल्यासारखे वाटत असे. एकदा तो मला म्हणाला, “मोठे मंदिर आहे, पण माझ्या जातीतील एकही माणूस मला पाहायला येत नाही. माझ्याकडे पैसा आहे, पण उपयोग नाही. विजय, मला मदत कर. रात्री मला या भागात भुते नाचताना दिसतात. कुणीही असो — सफाई कामगार, कोणत्याही जातीचा, मुस्लीम किंवा ख्रिश्चन — मी त्याला रोज दहा रुपये देईन. फक्त तो दूर झोपला तरी चालेल.”
तो रडत म्हणत असे, “भीती वाटत असेल तर जगताही येत नाही आणि मरताही येत नाही.”
तो पुढे म्हणाला, “मी शूद्रांना मंदिरात जेवायला बसल्यावर मारून बाहेर काढले आहे. दलितांना उष्टे अन्न दिले आहे. लोकांना कुत्र्यांपेक्षा खालचे समजले आहे. हीच माझी शिक्षा असावी.”
मी गावभर फिरलो, पण कुणी मिळाले नाही. माझ्यात उरलेली मानवता एवढीच की मी त्याच्यासाठी रडू शकत होतो. घरच्यांची परवानगी नव्हती आणि मला धैर्यही नव्हते.
गणपतीचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. तो जिवंत असतानाच मृतप्राय झाला होता. ही घटना मला अनेक दिवस सतावत राहिली. त्याचा चेहरा सतत डोळ्यासमोर यायचा. पण रमाबाई शिक्षिकांची सेवा मी कधी विसरू शकत नाही.
सीतक्का नावाची हत्तीपायाच्या आजाराने त्रस्त गरीब मासेविक्रेती होती. रागात तिने यशोधा नावाच्या मुलीवर समुद्रकिनाऱ्याची वाळू फेकली आणि तिचा एक डोळा गेला. ती मला “विजयअण्णा” म्हणायची. तिलाही टीबी झाला. रमाबाई शिक्षिका कोंबडीचे सूप, दूध, फळे घेऊन जाऊन तिला स्वतःच्या हाताने खाऊ घालत असत. ती रडत म्हणायची, “आई गं, मी मरून जावे, माझ्यामुळे सगळ्यांना त्रास होतो.”
त्यांची ही नि:स्वार्थ सेवा अविस्मरणीय होती.
भास्कर भंडारी नावाच्या विद्यार्थ्याची शाळेची फीही रमाबाई शिक्षिका भरत असत. त्यांनी त्याला आर्थिक मदत केली. पुढे त्याने “सुमवृंद” नावाचा कवितासंग्रह लिहिला. त्याच्या प्रकाशनासाठीही त्यांनी मदत केली. पुढे तो विमा विभागात नोकरीला लागला आणि अनेक विद्यार्थ्यांना अन्नदान, वस्त्रदान आणि शिक्षणासाठी मदत करू लागला.
रमाबाई शिक्षिका निवृत्त झाल्यानंतरही माझा त्यांच्याशी संपर्क होता. मी लिहिलेल्या “मोनहामूसु” आणि “पिश्यासांत” या दोन कोंकणी नाटकांत त्यांनी भूमिका केल्या होत्या. वृद्ध स्त्रीची भूमिका मी खऱ्या वृद्ध महिलेलाच देत असे, त्यामुळे अभिनय अधिक नैसर्गिक वाटत असे.
रमाबाई या गोविंद पै यांच्या अतिशय जवळच्या होत्या. त्यांच्या निधनानंतर त्यांचे घर उद्ध्वस्त झाले होते. त्यांनी जमवलेली पुस्तके आणि हस्तलिखिते वाळवीने नष्ट होऊ लागली होती. मी आणि अच्युत भट्ट यांनी ती पुस्तके गोळा करून व्यवस्थित जतन केली आणि मणिपालला दिली.
आजही तिथे प्रा. हरिदास भट्ट ती जपण्याचे कार्य करत आहेत.
परंतु गोविंद पैंच्या स्मारक कार्यक्रमांत कुठेही रमाबाईंचे नाव घेतले जात नाही, हे दु:खद आहे.
मी गाव सोडल्यानंतर पुण्यातील बजाज टेम्पो कंपनीत १५० रुपयांच्या पगारावर हेल्पर म्हणून काम करत होतो. एकदा मला बेंगळुरूहून पत्र आले. ते रमाबाई शिक्षिकांचे होते.
त्यांनी लिहिले होते:
“बाळ विजय, तू देव मानत नव्हतास. पण देवावर विश्वास ठेव. तो तुला सुख देईल. अहंकार बाळगू नकोस. आपल्या कन्नड भाषेच्या कासरगोड-मंजेश्वर भूमीचा संघर्ष आता फक्त आठवण उरला आहे.
गावकरी, भक्त, नातेवाईक, माझ्यावर विश्वास ठेवणारे आणि न ठेवणारे — सगळे मला सोडून गेले. पण मंगळुरूच्या एका पुण्यवान स्त्रीने मला बेंगळुरूच्या अनाथाश्रमात आणून ठेवले. ‘ब्रह्म सत्य, जग मिथ्या’ हे आठवले.
मला आता कोणतीही इच्छा नाही. फक्त मरण्यापूर्वी एकदा तुला पाहायचे आहे. समाजसेवा सोडू नकोस. कन्नड चळवळ पुढे चालू ठेव.”
हे वाचून माझे डोळे भरून आले. मी खूप वेळ रडलो.
त्या दिवशी मी ठरवले —
“मी लग्न करणार नाही. रमाबाईंसारख्या समाजसेवकांना शेवटच्या काळात आधार देणारा आश्रम उभारायचा.”
हेच माझे जीवनध्येय झाले.
पण त्यांना भेटायला बेंगळुरूला जाण्यासाठी माझ्याकडे पैसे नव्हते.
काही दिवसांनी माझ्या वर्गमैत्रिणी आणि रमाबाई शिक्षिकांच्या शिष्या लिली शिक्षिकांचा फोन आला. त्यांनी रमाबाईंच्या निधनाची बातमी दिली.
मी काही क्षण शांत राहिलो. मला दु:ख झाले नाही. समाजसेवेसाठी सर्वस्व अर्पण करणारी माझी आत्मीय गुरु या नरकासमान जगातून मुक्त झाली, याचे समाधान वाटले.
आज मी त्यांच्या स्वप्नातील “आनंदाश्रम” उभारून छोट्याशा प्रमाणात सेवा करत आहे. हा लेखही मी त्याच आश्रमात बसून लिहिला आहे.
रमाबाई मरण पावलेल्या नाहीत. त्या माझ्या हृदयमंदिरात आजही जिवंत आहेत. खरे मृत तर समाज आणि नातलग झाले आहेत. माझ्यासाठी रमाबाई या चिरंतन दीपस्तंभ आहेत.
Pathavariyada payaniga book written by Siddhaguru Parampoojya Swami Vijayananda
