SPG Amreli

10/10/2025

બારડોલીના સરદારથી સોમનાથના
શિલ્પી સુધી:
એક મરદની સંકલ્પયાત્રા

આ વાત છે એક એવા યુગપુરુષની, જેની
આંખમાં અખંડ ભારતનું સપનું હતું અને
જેના બાવડામાં એ સપનાને હકીકત
બનાવવાની તાકાત હતી. આ વાત છે
આપણા લોખંડી પુરુષ, સરદાર વલ્લભભાઈ
પટેલની. એમના જીવનને બે સીમાચિહ્નોથી
માપીએ તો એની ભવ્યતાનો ખ્યાલ આવે
એક છે બારડોલીની માટી અને બીજું છે
સોમનાથનું શિખર.

વાત છે ઇ.સ. ૧૯૨૮ની. ગુજરાતના બારડોલી
પંથકમાં ગોરી સરકારની દાંડાઈ માઝા મૂકી
ગઈ’તી. ખેડૂતો પર લગાનનો એવો કોરડો
વીંઝ્યો કે ધરતીપુત્રોની કમર ભાંગી જાય.
વીઘે-વીઘે મહેસૂલમાં ત્રીસ ટકાનો તોતિંગ
વધારો ઝીંકી દીધો. ખેડુ માણસ, જેની
જિંદગી જમીન અને આભ પર નભતી હોય,
ઈ આટલો કર ક્યાંથી ભરે? ગામેગામ ફફડાટ
હતો, પણ અંગ્રેજ સરકારની સામે મોઢું
કોણ ખોલે?

ત્યારે આ ધરતીના સપૂતે બારડોલીમાં પગ
મૂક્યો. એ હતા વલ્લભભાઈ. એમણે આવીને
ખેડૂતોની નાડ પારખી. એમની આંખમાં રહેલો
ડર જોયો અને એ ડરને ખમીરમાં પલટાવવાનો
મક્કમ નિર્ધાર કર્યો. વલ્લભભાઈ કોઈ પોલા
વચનો આપવાવાળા નેતા નો’તા. ઈ તો વાતના
પાકા અને કામના પૂરા. એમણે ગામડે-ગામડે
ફરીને લોકોને ભેગા કર્યા, એમની છાતીમાં
હિંમતનો દીવો પ્રગટાવ્યો.

એમનો એક જ નારો હતો, ને એમાં આખા
સત્યાગ્રહનો સાર હતો "કર નથી આપવો!"

બસ, આ એક વાક્યએ આખા પંથકમાં પ્રાણ
પૂરી દીધા. વલ્લભભાઈની આગેવાની હેઠળ
ખેડૂતો એક થયા. ગોરી સરકારે દમનનો કોરડો
વીંઝ્યો, જપ્તીઓ કરી, ઢોર-ઢાંખર લઈ ગઈ,
પણ બારડોલીનો ખેડુ ડગ્યો નહીં.
વલ્લભભાઈએ એવી તો અફલાતૂન વ્યૂહરચના
ગોઠવી હતી કે અંગ્રેજ અફસરો પણ મૂંઝાઈ ગયા.
આ લડત ખાલી કર માફીની નહોતી, આ તો
પ્રજાના સ્વાભિમાનની લડત હતી.

અંતે, સત્યનો વિજય થયો. અંગ્રેજ સરકારે
ઝૂકવું પડ્યું અને લગાનવધારો પાછો ખેંચવો
પડ્યો. આ વિજય પછી બારડોલીની બહેનોએ
વલ્લભભાઈને જે માનપાન અને પ્રેમથી નવાજ્યા,
એ ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયું. એમણે
વલ્લભભાઈને 'સરદાર'નું બિરુદ આપ્યું.
એ દિવસથી વલ્લભભાઈ આખા દેશ માટે
‘સરદાર’ બન્યા. બારડોલીએ દેશને એક એવો
સરદાર આપ્યો જે પ્રજાના દિલમાંથી પેદા
થયો હતો, કોઈ પદવીથી નહીં.

બારડોલીમાં જે સંગઠનશક્તિ અને લોખંડી
મનોબળનો પરચો આપ્યો હતો, એની ખરી
કસોટી તો ભારતની આઝાદી વખતે થઈ.
અંગ્રેજો તો ગયા, પણ જાતા-જાતા આ
દેશના ૫૬૨ ટુકડા કરવાનું કારસ્તાન કરતા ગયા.
દેશી રજવાડાંઓને છૂટા રહેવાની સત્તા આપી
દીધી. કોઈને પાકિસ્તાનમાં ભળવું’તું, કોઈને
અલગ દેશ બનાવવો’તો. જો સરદાર ન હોત,
તો આજ ભારતનો નકશો કેવો હોત, એની
કલ્પના કરતાંય ધ્રુજારી છૂટી જાય.

આ એવો સમય હતો જ્યારે વાતચીત અને
કડકાઈ, બન્નેની જરૂર હતી. સરદારે
‘સામ, દામ, દંડ, ભેદ’ની નીતિ એવી રીતે
વાપરી કે મોટાભાગના રાજા-રજવાડાં
સમજી ગયા કે ભારત સાથે જોડાવામાં
જ શાણપણ છે. એમની સાથે વી.પી. મેનન
જેવા કુશળ સચિવ હતા, પણ નિર્ણયો તો
સરદારની લોખંડી છાતીમાંથી જ આવતા.

જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે ભળવાનું
નાટક કર્યું, ત્યારે સરદારે જનમત અને લશ્કરી
તાકાતનો એવો પરચો બતાવ્યો કે નવાબને
ભાગવું પડ્યું. હૈદરાબાદનો નિઝામ આનાકાની
કરતો હતો, તો ‘ઓપરેશન પોલો’ હેઠળ
ભારતીય સેના મોકલીને એને સીધોદોર કરી
દીધો. કાશ્મીરનો પ્રશ્ન અલગ હતો, પણ ત્યાં
પણ સરદારની દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ હતી.

બારડોલીમાં જેમ એમણે ખેડૂતોને એક કર્યા
હતા, એમ જ અહીં એમણે રાજા
મહારાજાઓને એક કરીને ભારત માતાના
ખોળામાં બેસાડ્યા. આ કોઈ સામાન્ય
સિદ્ધિ નહોતી. સદીઓથી વહેંચાયેલા
અને વિખરાયેલા આ દેશને એક તાંતણે
બાંધવાનું ભગીરથ કાર્ય સરદારે કરી બતાવ્યું.
બારડોલીના ખેડૂત નેતા હવે અખંડ ભારતના
ઘડવૈયા બની ચૂક્યા હતા.

સરદારનું કામ ફક્ત ભૌગોલિક એકીકરણ પર
અટક્યું નહીં. તેઓ જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી
આ દેશની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક
અસ્મિતા ફરીથી બેઠી નહીં થાય, ત્યાં સુધી
આઝાદી અધૂરી છે.

આઝાદી પછી તરત જ, જૂનાગઢના
વિલીનીકરણ બાદ, સરદાર પ્રભાસ પાટણ,
એટલે કે સોમનાથની ધરતી પર ગયા. એમણે
સમુદ્ર કિનારે ઊભા રહીને સોમનાથના એ
ભગ્નાવશેષોને જોયા, જે સદીઓથી વિદેશી
આક્રમણકારોના ઘા સહન કરીને ઊભા હતા.
એ ખંડેર ફક્ત મંદિરના પથ્થરો નહોતા,
એ તો ભારતની ઘવાયેલી આત્માનું પ્રતીક હતા.

એ જ ઘડીએ, દરિયાના ઘૂઘવાટને સાક્ષી
રાખીને સરદારે સંકલ્પ કર્યો: "આપણે
સોમનાથનું ભવ્ય મંદિર ફરીથી બનાવીશું."

આ નિર્ણય પાછળ કોઈ સાંપ્રદાયિક ભાવન
નહોતી, પણ રાષ્ટ્રીય ગૌરવને પુનઃસ્થાપિત
કરવાનો દ્રઢ નિશ્ચય હતો. સોમનાથનું
પુનર્નિર્માણ એ ભારતની જીવંતતાનું પ્રમાણ
હતું. એ સંદેશ હતો કે હજારો વર્ષના
હુમલાઓ પછી પણ આ દેશની સંસ્કૃતિનો
આત્મા અમર છે.

જેમ બારડોલીમાં એમણે ખેડૂતોના તૂટેલા
મનોબળને જોડ્યું હતું, જેમ એમણે
દેશના ટુકડાઓને જોડીને અખંડ નકશો
બનાવ્યો હતો, એ જ રીતે સોમનાથનું
પુનર્નિર્માણ કરીને એમણે દેશની તૂટેલી
સાંસ્કૃતિક કડીને જોડી.

બારડોલીથી શરૂ થયેલી યાત્રા સોમનાથના
શિખર પર પૂર્ણ થઈ. એક સત્યાગ્રહના
સેનાનીથી લઈને અખંડ ભારતના શિલ્પી
અને છેવટે રાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક પુનરોદ્ધારક
બનવા સુધીની આ સફર, સરદાર પટેલના
વિરાટ વ્યક્તિત્વની સાક્ષી પૂરે છે. એમનું
જીવન આપણને શીખવે છે કે સાચા નેતા
એ છે જે જમીન સાથે જોડાયેલા રહે અને
જેની નજર આકાશને આંબતી હોય.

આવા યુગપુરુષને કોટિ કોટિ વંદન.

, , , , , #લોખંડીપુરુષ

19/09/2025

બારડોલીના સરદારથી સોમનાથના શિલ્પી સુધી: એક મરદની સંકલ્પયાત્રા

આ વાત છે એક એવા યુગપુરુષની, જેની આંખમાં અખંડ ભારતનું સપનું હતું અને જેના બાવડામાં એ સપનાને હકીકત બનાવવાની તાકાત હતી. આ વાત છે આપણા લોખંડી પુરુષ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની. એમના જીવનને બે સીમાચિહ્નોથી માપીએ તો એની ભવ્યતાનો ખ્યાલ આવે એક છે બારડોલીની માટી અને બીજું છે સોમનાથનું શિખર.

વાત છે ઇ.સ. ૧૯૨૮ની. ગુજરાતના બારડોલી પંથકમાં ગોરી સરકારની દાંડાઈ માઝા મૂકી ગઈ’તી. ખેડૂતો પર લગાનનો એવો કોરડો વીંઝ્યો કે ધરતીપુત્રોની કમર ભાંગી જાય. વીઘે-વીઘે મહેસૂલમાં ત્રીસ ટકાનો તોતિંગ વધારો ઝીંકી દીધો. ખેડુ માણસ, જેની જિંદગી જમીન અને આભ પર નભતી હોય, ઈ આટલો કર ક્યાંથી ભરે? ગામેગામ ફફડાટ હતો, પણ અંગ્રેજ સરકારની સામે મોઢું કોણ ખોલે?

ત્યારે આ ધરતીના સપૂતે બારડોલીમાં પગ મૂક્યો. એ હતા વલ્લભભાઈ. એમણે આવીને ખેડૂતોની નાડ પારખી. એમની આંખમાં રહેલો ડર જોયો અને એ ડરને ખમીરમાં પલટાવવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો. વલ્લભભાઈ કોઈ પોલા વચનો આપવાવાળા નેતા નો’તા. ઈ તો વાતના પાકા અને કામના પૂરા. એમણે ગામડે-ગામડે ફરીને લોકોને ભેગા કર્યા, એમની છાતીમાં હિંમતનો દીવો પ્રગટાવ્યો.

એમનો એક જ નારો હતો, ને એમાં આખા સત્યાગ્રહનો સાર હતો "કર નથી આપવો!"

બસ, આ એક વાક્યએ આખા પંથકમાં પ્રાણ પૂરી દીધા. વલ્લભભાઈની આગેવાની હેઠળ ખેડૂતો એક થયા. ગોરી સરકારે દમનનો કોરડો વીંઝ્યો, જપ્તીઓ કરી, ઢોર-ઢાંખર લઈ ગઈ, પણ બારડોલીનો ખેડુ ડગ્યો નહીં. વલ્લભભાઈએ એવી તો અફલાતૂન વ્યૂહરચના ગોઠવી હતી કે અંગ્રેજ અફસરો પણ મૂંઝાઈ ગયા. આ લડત ખાલી કર માફીની નહોતી, આ તો પ્રજાના સ્વાભિમાનની લડત હતી.

અંતે, સત્યનો વિજય થયો. અંગ્રેજ સરકારે ઝૂકવું પડ્યું અને લગાનવધારો પાછો ખેંચવો પડ્યો. આ વિજય પછી બારડોલીની બહેનોએ વલ્લભભાઈને જે માનપાન અને પ્રેમથી નવાજ્યા, એ ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયું. એમણે વલ્લભભાઈને 'સરદાર'નું બિરુદ આપ્યું. એ દિવસથી વલ્લભભાઈ આખા દેશ માટે ‘સરદાર’ બન્યા. બારડોલીએ દેશને એક એવો સરદાર આપ્યો જે પ્રજાના દિલમાંથી પેદા થયો હતો, કોઈ પદવીથી નહીં.

બારડોલીમાં જે સંગઠનશક્તિ અને લોખંડી મનોબળનો પરચો આપ્યો હતો, એની ખરી કસોટી તો ભારતની આઝાદી વખતે થઈ. અંગ્રેજો તો ગયા, પણ જાતા-જાતા આ દેશના ૫૬૨ ટુકડા કરવાનું કારસ્તાન કરતા ગયા. દેશી રજવાડાંઓને છૂટા રહેવાની સત્તા આપી દીધી. કોઈને પાકિસ્તાનમાં ભળવું’તું, કોઈને અલગ દેશ બનાવવો’તો. જો સરદાર ન હોત, તો આજ ભારતનો નકશો કેવો હોત, એની કલ્પના કરતાંય ધ્રુજારી છૂટી જાય.

આ એવો સમય હતો જ્યારે વાતચીત અને કડકાઈ, બન્નેની જરૂર હતી. સરદારે ‘સામ, દામ, દંડ, ભેદ’ની નીતિ એવી રીતે વાપરી કે મોટાભાગના રાજા-રજવાડાં સમજી ગયા કે ભારત સાથે જોડાવામાં જ શાણપણ છે. એમની સાથે વી.પી. મેનન જેવા કુશળ સચિવ હતા, પણ નિર્ણયો તો સરદારની લોખંડી છાતીમાંથી જ આવતા.

જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે ભળવાનું નાટક કર્યું, ત્યારે સરદારે જનમત અને લશ્કરી તાકાતનો એવો પરચો બતાવ્યો કે નવાબને ભાગવું પડ્યું. હૈદરાબાદનો નિઝામ આનાકાની કરતો હતો, તો ‘ઓપરેશન પોલો’ હેઠળ ભારતીય સેના મોકલીને એને સીધોદોર કરી દીધો. કાશ્મીરનો પ્રશ્ન અલગ હતો, પણ ત્યાં પણ સરદારની દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ હતી.

બારડોલીમાં જેમ એમણે ખેડૂતોને એક કર્યા હતા, એમ જ અહીં એમણે રાજા-મહારાજાઓને એક કરીને ભારત માતાના ખોળામાં બેસાડ્યા. આ કોઈ સામાન્ય સિદ્ધિ નહોતી. સદીઓથી વહેંચાયેલા અને વિખરાયેલા આ દેશને એક તાંતણે બાંધવાનું ભગીરથ કાર્ય સરદારે કરી બતાવ્યું. બારડોલીના ખેડૂત નેતા હવે અખંડ ભારતના ઘડવૈયા બની ચૂક્યા હતા.

સરદારનું કામ ફક્ત ભૌગોલિક એકીકરણ પર અટક્યું નહીં. તેઓ જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી આ દેશની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક અસ્મિતા ફરીથી બેઠી નહીં થાય, ત્યાં સુધી આઝાદી અધૂરી છે.

આઝાદી પછી તરત જ, જૂનાગઢના વિલીનીકરણ બાદ, સરદાર પ્રભાસ પાટણ, એટલે કે સોમનાથની ધરતી પર ગયા. એમણે સમુદ્ર કિનારે ઊભા રહીને સોમનાથના એ ભગ્નાવશેષોને જોયા, જે સદીઓથી વિદેશી આક્રમણકારોના ઘા સહન કરીને ઊભા હતા. એ ખંડેર ફક્ત મંદિરના પથ્થરો નહોતા, એ તો ભારતની ઘવાયેલી આત્માનું પ્રતીક હતા.

એ જ ઘડીએ, દરિયાના ઘૂઘવાટને સાક્ષી રાખીને સરદારે સંકલ્પ કર્યો: "આપણે સોમનાથનું ભવ્ય મંદિર ફરીથી બનાવીશું."

આ નિર્ણય પાછળ કોઈ સાંપ્રદાયિક ભાવના નહોતી, પણ રાષ્ટ્રીય ગૌરવને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો દ્રઢ નિશ્ચય હતો. સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ એ ભારતની જીવંતતાનું પ્રમાણ હતું. એ સંદેશ હતો કે હજારો વર્ષના હુમલાઓ પછી પણ આ દેશની સંસ્કૃતિનો આત્મા અમર છે.

જેમ બારડોલીમાં એમણે ખેડૂતોના તૂટેલા મનોબળને જોડ્યું હતું, જેમ એમણે દેશના ટુકડાઓને જોડીને અખંડ નકશો બનાવ્યો હતો, એ જ રીતે સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ કરીને એમણે દેશની તૂટેલી સાંસ્કૃતિક કડીને જોડી.

બારડોલીથી શરૂ થયેલી યાત્રા સોમનાથના શિખર પર પૂર્ણ થઈ. એક સત્યાગ્રહના સેનાનીથી લઈને અખંડ ભારતના શિલ્પી અને છેવટે રાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક પુનરોદ્ધારક બનવા સુધીની આ સફર, સરદાર પટેલના વિરાટ વ્યક્તિત્વની સાક્ષી પૂરે છે. એમનું જીવન આપણને શીખવે છે કે સાચા નેતા એ છે જે જમીન સાથે જોડાયેલા રહે અને જેની નજર આકાશને આંબતી હોય.

આવા યુગપુરુષને કોટિ કોટિ વંદન.

#સરદારપટેલ #લોખંડીપુરુષ #બારડોલીસત્યાગ્રહ #બારડોલીનાસરદાર #સોમનાથમહાદેવ #સોમનાથપુનર્નિર્માણ #અખંડભારત #સ્ટેચ્યુઓફયુનિટી #રાષ્ટ્રીયએકતાદિવસ #ગુજરાત #ગુજરાતી #કાઠિયાવાડ #જયસોમનાથ #ભારતનાઘડવૈયા #ખમીર #ભારત #સરદારનેવંદન #સંકલ્પયાત્રા

07/09/2025

https://www.postnew.in/poster/liguluo21
સરદાર સન્માન યાત્રા

06/05/2025

જામનગરના મહારાજા દિગ્વિજયસિંહજીનો નાનાં નાનાં રજવાડાંઓ ૫૨ ખૂબ પ્રભાવ હતો. તેઓ આ રજવાડાંઓના સંગઠનના પ્રમુખ હતા. જામસાહેબ બ્રિટિશ ઇન્ડિયન આર્મીના ઑફિસર પણ રહી ચૂક્યા હતા. સરદાર પટેલ સાથે એમને બહુ ભળતું ન હતું, એ બધાં જાણે છે. દેશી રજવાડાંઓને ભારત સંઘ સાથે જોડવા માટે સરદાર પટેલ આકાશ-પાતાળ એક કરી રહ્યા હતા. આ કાર્યમાં જામસાહેબનો સહયોગ મળવો ખૂબ જરૂરી હતો. એમના સહયોગ વગર કાઠિયાવાડનાં 222 રજવાડાંઓને એક કરીને ગાંધીજીને ભેટ તરીકે આપવાનું મુશ્કેલ હતું. જામસાહેબને મહંમદ અલી ઝીણા સાથે કુણી લાગણીઓ હતી અને એમણે ઝીણાને ઘણી મદદ પણ કરી હતી; એ સરદાર જાણતા હતા. જામસાહેબ મહંમદ અલી ઝીણાને મળવા માટે પાકિસ્તાન જવાના હતા. આ વાતની જાણ સરદાર પટેલને થઈ.
ભારતની એકતા માટે ભૂતકાળની ઘટનાઓને ભૂલીને પણ જામસાહેબને મળવાનું સરદાર પટેલે નક્કી કર્યું. જામસાહેબના ભાઈ મેજર જનરલ હિંમતસિંહને મધ્યસ્થી બનાવીને જામસાહેબને જમવા માટેનું આમંત્રણ મોકલ્યું. હિંમતસિંહના કહેવાથી જામસાહેબની સાથે સાથે એમનાં ધર્મપત્ની ગુલાબકુંવરબાને પણ જમવા માટે બોલાવ્યાં. કારણ કે ગુલાબકુંવરબાની વાતો
જામસાહેબ ટાળી શકતા ન હતા.
જામસાહેબ સરદાર પટેલને ત્યાં પોતાનાં ધર્મપત્ની સાથે જમવા માટે આવ્યા. માત્ર એક કલાક એમણે સરદાર સાથે વિતાવ્યો. આ એક કલાકમાં સરદારે શું વાતો કરી અને શું સમજાવ્યું એ ભગવાન જાણે; પણ જ્યારે એક કલાક પછી જામસાહેબ છૂટા પડ્યા ત્યારે એ સ૨દા૨ના મિત્ર બની ગયા હતા! મહંમદ અલી ઝીણાને મળવા જનાર હતા, એ જામસાહેબે માત્ર એક કલાકની મુલાકાત બાદ જામનગર રાજ્યને ભારત સાથે જોડવાનો નિર્ણય લીધો; અને સરદારના તમામ કાર્યોમાં તન-મન-ધનથી સહયોગ આપ્યો.
ભૂતકાળમાં કોઈની સાથે અંટશ પડી હોય કે કોઈએ આપણા વિષે એલફેલ વાતો કરી હોય, તો એને મનમાં ભરી રાખવાના બદલે માનવસમાજના હિતમાં જરૂર પડે ત્યારે આવી વ્યક્તિ સાથે બધું જ ભૂલીને વાર્તાલાપ પણ ક૨વો જોઈએ. જો તમે સાચા હશો તો સરદાર પટેલની જેમ તમને શત્રુમાંથી પણ એક સાથીની ભેટ મળશે.

23/04/2025

પટેલ, પ્રમોદકુમાર (જ. 20 સપ્ટેમ્બર 1933, અબ્રામા; અ. 24 મે 1996, વડોદરા): વિવેચક.

આજીવન અભ્યાસી, વિદ્વાન અને કર્મઠ અધ્યાપક તરીકે પંકાયેલા ડૉ. પ્રમોદકુમાર પટેલ નવસારી નજીકના (ખારા) અબ્રામા ગામના વતની હતા. તેમણે ઉચ્ચ શિક્ષણ મુંબઈમાં પ્રાપ્ત કર્યું અને ત્યાંથી જ અધ્યાપન ક્ષેત્રે કાર્ય આરંભ્યું. ત્યારબાદ તરત જ બારડોલી કોલેજમાં જોડાયા. બાર-ચૌદ વર્ષનો આ સમયગાળો એમના માટે વાચન અને મનન દ્વારા લેખનકૌશલ્ય વિકસાવવાનો હતો.

પછી તેમણે સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી (વલ્લભવિદ્યાનગર)ના ગુજરાતી વિભાગમાં દોઢેક દાયકાઓ સુધી સિનીયર પ્રોફેસર તરીકે સેવાઓ આપી અને 1994માં નિવૃત્ત થયા. આ વર્ષોમાં તેમની વિવેચનાએ તેમને તેજસ્વી અભ્યાસી અને વિદ્વાન વિવેચક તરીકે સ્થાન આપ્યું.

સ્વભાવે સંકોચશીલ અને વિનમ્ર, પરંતુ લેખનમાં સ્પષ્ટ અને ભારપૂર્વક વાત રજૂ કરનારા, સાધાર ગુણદોષદર્શન કરાવનારા અને સિદ્ધાંત ચર્ચામાં તત્ત્વસત્ત્વની સૂક્ષ્મતા પરખાવનારા સમભાવશીલ વિવેચક તરીકે ડૉ. પ્રમોદકુમાર પટેલ ગુજરાતી વિવેચન જગતમાં સાદર સ્વીકૃત રહ્યા.

કથાવાર્તા, કવિતા, નિબંધ, સિદ્ધાંત વિવેચન અને સાહિત્યનો ઇતિહાસ જેવા તમામ સાહિત્ય ક્ષેત્રોમાં તેમને રસ હતો. તેમનો અભ્યાસ પણ વૈવિધ્યસભર અને વિશાળ હતો. તેમણે ભારતીય તેમજ પાશ્ચાત્ય સાહિત્યો અને સિદ્ધાંતોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો. પરિણામરૂપે, તેમની વિવેચના તમામ સાહિત્ય સ્વરૂપોમાં વિહરી છે.

પ્રત્યક્ષ અને સિદ્ધાંત વિવેચનના (મરણોત્તર ચાર સમેત) મળીને કુલ અઢાર જેટલા વિવેચનગ્રંથો તેમણે આપ્યા છે. મોટા ભાગના ગ્રંથોના લેખો ધ્યાનપાત્ર અને અભ્યાસીઓ માટે ઉપયોગી સાબિત થાય છે. ઇયત્તા અને ગુણવત્તા બંને દૃષ્ટિએ આટલું વિશાળ અને મૂલ્યવાન કામ કરનાર વિવેચકો ગુજરાતીમાં બહુ ઓછા છે.

તેમના ગ્રંથો નીચે મુજબ છે: ‘વિભાવના’ (1977), ‘શબ્દલોક’ (1978), ‘રસસિદ્ધાંત: એક પરિચય’ (1980), ‘સંકેત-વિસ્તાર’ (1980), ‘કથાવિવેચન પ્રતિ’ (1982), ‘પન્નાલાલ પટેલ’ (1984), ‘અનુભાવન’ (1984), ‘ગુજરાતીમાં વિવેચન તત્ત્વવિચાર’ (1985), ‘વિવેચનની ભૂમિકા’ (1990), ‘પન્નાલાલનું વાર્તાવિશ્વ’ (1990, પુસ્તિકા), ‘પ્રતીતિ’ (1991), ‘ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતા’ (1993), ‘ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચાર’ (ભાગ 1) (1995), ‘કથાવિચાર’ (1999), ‘ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચાર’ (ભાગ 2) (2000), ‘કલાસાહિત્ય વિવેચન’ (2001), ‘તત્ત્વસંદર્ભ’ (અનૂદિત, સિદ્ધાંત ચર્ચા – 1999), ‘અનુબોધ’ (2002). આ ઉપરાંત અનુવાદ અને સંપાદનના છેક ગ્રંથો પણ તેમના નામે છે.

સત્ય એ છે કે કથાસાહિત્ય ડૉ. પ્રમોદકુમારના વિશેષ રસનો વિષય હતો, પરંતુ તેમણે ગુજરાતી કવિતા, નિબંધ અને વિવેચન વિષયક લેખન પણ અધિકારપૂર્વક અને રસપૂર્વક કર્યું છે. ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ, વિશદ અભિવ્યક્તિ, તટસ્થ સમભાવ અને સત્યનિષ્ઠ ઉપાસનાનો આભાસ તેમનાં દરેક લેખોમાં સ્પષ્ટપણે થાય છે.

તેમણે નવલકથા અને વાર્તાના સ્વરૂપવિશેષોની ચર્ચા સાથે ગુજરાતી અને ભારતીય ભાષાઓની મહત્ત્વની કૃતિઓની તુલનાત્મક સમીક્ષા કરી છે. આ અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે વિદેશી કૃતિઓના યોગ્ય સંદર્ભો ટાંક્યા છે અને પોતાના લેખનને સર્વાંગીણ બનાવવા નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રયાસ કર્યા છે. સર્જનાત્મકતા, સર્જનપ્રક્રિયા, રસ, પ્રતીક, કલ્પના, પુરાકલ્પન, આધુનિકતાવાદ અને અન્ય કલાઆંદોલનો વિષયક તેમના લેખો ઘણીવાર લંબાતા હોવા છતાં મૂળગામી અને નોંધપાત્ર ચર્ચા ધરાવે છે.

‘ગુજરાતીમાં કાવ્યતત્ત્વવિચાર’ના બંને ભાગો અને ‘ગુજરાતીમાં વિવેચન તત્ત્વવિચાર’ તેમનાં તેજસ્વી વિદ્યાદૃષ્ટિના સાક્ષાત પરિણામો છે. ગુજરાતી વિવેચનને તેમનું આ અપરમપાર અર્પણ છે.

પન્નાલાલ પટેલના સાહિત્યનો અભ્યાસ, રસસિદ્ધાંતની સમીક્ષા અને ઉશનસ્, રાજેન્દ્ર શાહ, રમેશ પારેખ, રાવજી પટેલ જેવા મહાન કવિઓની કવિતાનો અભ્યાસ તેમના વિવેચનના ઉત્તમ ફળસરૂપ છે.

સંસ્કૃત (બે લેખો) અને અંગ્રેજી (12 લેખો) ભાષાઓમાં લખાયેલા લેખોના ઉત્તમ અનુવાદોનું તેમનું મરણોત્તર પુસ્તક ‘તત્ત્વસંદર્ભ’ (1999) પણ તેમનાં ભાષા જ્ઞાન અને અનુવાદ કુશળતાને દર્શાવે છે.

સિદ્ધાંત વિવેચન, પ્રત્યક્ષ વિવેચન અને પ્રવાહ (ઇતિહાસ) દર્શન — ત્રણેય ક્ષેત્રોમાં ઉત્તમ લેખો આપનારા ડૉ. પ્રમોદકુમાર પટેલ, સુરેશ જોષી પછીના આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના એક મહત્ત્વના વિવેચક તરીકે સ્થાન પામે છે.

23/04/2025

યાદ છે ગુજરાતી માધ્યમ ધોરણ ૪, પાઠ ૧૨મો, ૧૯૯૬-૨૦૦૦

પગદંડીનો પથ્થર અને સરદારનો સંકલ્પ - બાળસરદાર

ખેડા જિલ્લામાં, ચરોતર પ્રદેશમાં કરમસદ નામનું ગામ છે. કરમસદ એ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું વતન છે. વલ્લભભાઈના પિતાશ્રીનું નામ ઝવેરભાઈ અને માતૃશ્રીનું નામ લાડબાઈ.

ઝવેરબાપા બહુ સ્વતંત્ર મિજાજના અને કડક સ્વભાવના હતા. ઘરની સ્થિતિ સાધારણ હતી, છતાં કોઈપણ બાબતમાં કોઈથી દબાય તો શાના જ? ઝવેરબાપા સ્વામિનારાયણના પરમ ભક્ત હતા. તેઓ ભક્તિ પણ કરતા અને ખેતી પણ કરતા.

માતૃશ્રી લાડબા નરમ અને સુશીલ હતા. ઘર ચલાવવામાં બહુ કુશળ હતા. સ્થિતિ ગરીબ હોવા છતાં, મહેમાન-પરોણાને સારી રીતે સાચવતા. તેઓ સેવાભાવી વૃત્તિના હતા.

આવા ધર્મપરાયણ અને સુશીલ ખેડૂત કુટુંબમાં સરદાર વલ્લભભાઈનો જન્મ થયો હતો, ઈસવીસન 1875ની 31 ઓક્ટોબરના દિવસે.

ઝવેરબાપા બહુ ભણેલા નહોતા, આથી તેમને તેમના નાનકડા દીકરા વલ્લભભાઈને ભણાવવાનો શોખ ખૂબ હતો. રોજ સવારના પહોરમાં ખેતરે જાય ત્યારે વલ્લભભાઈને પણ સાથે લઈ જતા. ખેતરમાં કામ કરવા નહીં, પણ આવતા-જતા રસ્તે આંકના પાડા અને પલાખા પાકા કરવા.

ઝવેરબાપા વધારે વખત માળા ફેરવતા. તેઓ એક જગ્યાએ બેસી ન રહેતા, ભજન ગણગણતા આંટા મારવાની એમને ટેવ હતી. સરદાર પણ ઘરમાં હોય ત્યારે એક જગ્યાએ બેસી રહેતા નહીં. આમથી તેમ આંટા મારવાની ટેવ તેમને પિતાશ્રી તરફથી વારસામાં મળી હતી. ઝવેરબાપા 50 વર્ષની વયે ગુજરી ગયા. ત્યાં સુધી દર પુનમે વડતાલ જવાનું તેઓ એક વાર પણ ચૂકતા નહોતા. વલ્લભભાઈ પણ પિતાશ્રીની સાથે અનેકવાર વડતાલ ગયા હતા.

સરદાર 17 વર્ષના થયા ત્યાં સુધી પિતાશ્રી સાથે કરમસદમાં જ રહેલા. કરમસદમાં રહ્યા ત્યાં સુધી એકાદશીના ઉપવાસ કરતા, ક્યારેક નિર્જળા એકાદશી પણ કરતા.

કરમસદ ગામમાં સાત ધોરણ સુધીની જ શાળા હતી. આગળ અંગ્રેજી ભણવા માટે પેટલાદ જવું પડતું. કરમસદથી પેટલાદ દસ-બાર કિલોમીટર જેટલું દૂર હતું. વલ્લભભાઈ બીજા વિદ્યાર્થીઓ સાથે રોજ ચાલીને પેટલાદ જતા-આવતા.

ગરમીની મોસમમાં શાળાનો સમય વહેલી સવારનો હતો, આથી પરોઢ થતાં પહેલા વિદ્યાર્થીઓ પેટલાદ જવા નીકળી પડતા. રસ્તો ખેતરાળ અને પગથી પડેલો હતો.

એક દિવસ વિદ્યાર્થીઓ રોજની માફક ચાલતા જતા હતા. એવામાં એક વિદ્યાર્થીનું ધ્યાન ખેંચાયું કે તેમનામાંથી એક જણ ઓછો છે. તેણે આજુબાજુ જોઈને બોલી ઉઠ્યો: "અલ્યા, વલ્લભભાઈ ક્યાં ગયો? આપણી સાથે તો હતો."

બીજા વિદ્યાર્થીએ પાછળ ફરીને જોયું અને કહ્યું, "એ પેલો, કંઈક દડમથલ કરે છે."

ત્રીજા વિદ્યાર્થીએ બૂમ પાડી, "વલ્લભભાઈ, શું કરે છે? કેમ પાછળ રહી ગયો?"

વલ્લભભાઈએ જવાબ આપ્યો, "જરા થોભો, હું આ આવ્યો."

આમ કહીને વલ્લભભાઈ ખેતરની હદ માટે ખોડેલા પથ્થરના ખૂંટને હલાવવા લાગ્યા. થોડી વારના પ્રયત્ન પછી ખૂંટ બહાર નીકળી આવ્યું. વલ્લભભાઈએ એને દૂર ફેંકી દીધું, પછી દોડતા-દોડતા સાથીઓ સાથે મળી ગયા.

એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું, "કેમ પાછળ રહ્યો હતો? કશું હતું કે શું?"

જવાબ મળ્યો, "રસ્તામાં પથ્થરનો ફૂટ વારંવાર નડતો હતો. આપણા જેવા કેટલાયને તે નડતો હશે. અંધારામાં કોઈના પગ પણ ભાંગ્યા હશે, એટલે એ જોખમને દૂર કરવામાં રોકાયો હતો."

બીજા વિદ્યાર્થીએ મસ્તરીમાં કહ્યું, "એને કાઢ્યો કે પછી ત્યાં જ રહેવા દીધો?"

વલ્લભભાઈ બોલ્યા, "રહેવા દેવા જેવો હોત તો હું કાઢત જ નહીં. જે કોઈને વાગે અને હરકત કરે, એને કાઢવો જ. કાલ મેં નક્કી કર્યું હતું કે આજે એને કાઢી નાખવો જ, એટલે કાઢી નાખ્યો."

21/04/2025

19/04/2025

માનવીયતા અને નમ્રતા નો જીવતો પાઠ – સરદાર પટેલ અને એક અજાણ વિદ્યાર્થી

પંજાબ યુનિવર્સિટી ખાતે પદવીદાન સમારંભનો પ્રસંગ હતો. મુખ્ય મહેમાન તરીકે આમંત્રિત હતા આપણા લોખંડી પુરુષ – સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ. વિદ્યાર્થીઓમાં એક ખાસ ઉત્સાહ હતો. સમારંભ દરમિયાન, એક વિદ્યાર્થી સરદાર પાસે આવ્યો અને ભાવુક બની તેમના પગે લાગ્યો.

સરદારે એને પ્રેમથી આશીર્વાદ આપ્યા અને હળવી મૌજથી પૂછ્યું, “કેમ છો બેટા? મજામાં ને?”
વિદ્યાર્થીએ પણ લાગણીભર્યા સ્વરે જવાબ આપ્યો, “હા, બાપુજી, બહુ મજામાં છું. આપ કેમ છો?”
સરસ નમ્રતાથી સરદારે તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને કહ્યું, “મને પણ સારું છે બેટા.”

આટલું કહીને સરદાર આગળ વધી ગયા. પરંતુ સાથમાં રહેલા કાર્યકર આશ્ચર્યમાં આવી ગયા.
એમણે પુછ્યું, “સરદાર સાહેબ, પેલો વિદ્યાર્થી તમારું કોઈ પરિવારજન હતો?”
સરદારે શાંત સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો, “ના, હું એને ઓળખતો પણ નથી.”
હવે તો સાથી ચોંકી જ ગયા – “પણ તમે એને ખબરઅંતર કેમ પૂછ્યું?”
ત્યારે સરદારે સાચો જીવનમંત્ર આપ્યો:
“બેટા, હું ભલે એને ન ઓળખું, પણ એ તો મને ઓળખે છે ને!
એટલે એનું મને જોયું એટલે એનો સન્માન કરવો મારી ફરજ બની જાય છે.
ક્યાંક એવું બની જાય છે કે આપણે જેને સામાન્ય માનીએ, એ આપણને અસામાન્ય રીતે માને છે.”

આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે જો જીવનમાં ઊંચા પદે પહોંચી જઈએ, તો પણ આપણા પગ ભૂલથી પણ જમીન પરથી ઊંચા ન થાય. જે આપણને ઓળખે છે, તેમની લાગણીનું મૂલ્ય સમજવું એ આપણું માનવધર્મ છે.

03/04/2025

સત્યાગ્રહી વલ્લભનંદીની કુ. મણીબેન પટેલ – ચરણોમાં વંદન

આજે ૩ એપ્રિલના દિવસે, સરદાર સાહેબની પુત્રી મણીબેન પટેલના જન્મદિવસે, તેમના ચરણોમાં અમારો સન્માન અર્પિત કરીએ છીએ અને તેમના સત્યાગ્રહમાં, દેશસેવામાં તથા લોકજાગૃતિને પ્રેરવા માટેના યોગદાનને યાદ કરીએ છીએ.

મણીબેનની ઓળખ માત્ર તેમના રાજકીય પ્રતિબદ્ધતાથી નહીં, પણ તેમના આગવી દેખાવથી પણ થઇ જાય છે. તેઓ હંમેશા સફેદ ખાદીના કાપડની, થિંગડાવાળી સાડી પહેરે, જેમાં કોણી સુધીની બાંયવાળો બ્લાઉઝ કે પોલકું, સાડી થોડું ઊંચી પહેરેલી અને માથા પર ઓઢેલી રહેતી. આ વિશિષ્ટ પહેરવેશમાં તેઓ જોવા મળતા, જેમકે ભારતના નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રીના દીકરી તરીકે, છતાં પણ પોતાના ગરમ મિજાજ અને સાદગીથી સરદાર સાહેબની પાછળ પડછાયો બની રહી હતી. મણીબેન માત્ર પુત્રી જ નહોતી; તેઓએ સત્યાગ્રહના મંત્રને આત્મસાત કરીને આદર્શ પુત્રીની ફરજ નિભાવવી છે.

સરદાર પટેલે ખેડા સત્યાગ્રહ દરમિયાન અંગ્રેજી પોશાક – ધોતી, કોટ અને ટોપી –નો ત્યાગ કરી, પોતાનો વૈભવી ઠાઠ દેશની આઝાદીની લડતમાં ત્યાગી નાખ્યો. નરહરિ પરીખના પુસ્તક મુજબ, સરદાર સાહેબે બેરિસ્ટરના ઝભ્ભા ઉપરાંત ડઝનભર સૂટો, નેકટાઈ, અને બસોથી અઢીસો જેટલા કોલર તથા દસેક જોડી જૂતા પહેર્યા હતા. પરંતુ ૧૯૨૧થી તેઓએ એ સૌ વૈભવી પોશાક છોડીને ફક્ત ખાદી પહેરવાનું શરૂ કર્યું અને ૧૯૨૩થી મણીબેનએ પોતાના હાથે કાંતેલા સૂતરને વણવા લાગી, જેના દ્વારા વલ્લભભાઈના કપડાં તૈયાર થવા લાગ્યા. ૧૯૨૭ પછી તો સરદાર સાહેબએ મણીબેનના હાથે વણેલા કાંતેલા ખાદી જ કપડાં પહેરવાનું પસંદ કર્યું, જે આઝાદીની લડતમાં એક નવો પ્રેરણારૂપ રૂપ ધારણ કર્યું.

સત્યાગ્રહ માટે પ્રેરણા આપવાના હેતુથી, ૦૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૦ના રોજ સરદાર સાહેબે યરવડા જેલમાંથી મણીબેનને પત્ર લખ્યો. તેમાં જણાવ્યું હતું કે – “તબિયત સંભાળીને ખૂબ કામ કરજે, ખેડા જિલ્લામાં લોકજાગૃતિ જાળવી રાખજે અને લોકોને હિંમત આપે. જો કોઈ માવળંકરને મળે તો એક દિવસ મળી જાશે, બાને ફરી વાર મળવાની શક્યતા રહેશે. જો પૈસાની જરૂર પડે તો કૃષ્ણલાલને સંપર્ક કરી મારા ખાનગી ખાતામાંથી લઈ શકાય.” અને પુછાયું કે તું હાલ ક્યાં રહે છે, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે દાદુભાઈ ત્યાં જ રહી હશે.

૧૯૨૮ના બારડોલી સત્યાગ્રહના અંત દરમિયાન, જયારે સરદાર સાહેબ પોતાના શરીરિક કમજોરીને અનુભવી રહ્યા હતા, ત્યારે કોઈને સચિવ તરીકે મદદ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી. ત્યારે મણીબેને કહ્યું, “જો કોઈને રાખવા હોય તો હું કેમ નહીં?” ૧૯૨૯થી બાપુજીના અવસાન સુધી, શક્ય તેટલીવાર તેમણે પત્રવ્યવહાર જાળવી રાખ્યો. એક પ્રસંગમાં, ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના રાજકીય વિવેચક કે. ગોપાલસ્વામી જ્યારે મુંબઈના મરીન ડ્રાઈવની ફ્લેટમાં મુલાકાત કરવા આવ્યા, ત્યારે બાપુજીએ સી. રાજગોપાલાચારીએ લખેલો પત્ર મંગાવ્યો હતો. જોકે બાપુજી ભૂલી ગયા હતા કે પત્રને ફાડી નાખી કચરાપેટીમાં ફેંકી દીધો હતો, સદભાગ્યે, મણીબેનએ ફાડેલા ટુકડાઓને એકઠા કરીને યોગ્ય રીતે ગોઠવી, પત્રને પુનઃસજ્જ કરી બાપુજીને પ્રદાન કર્યો. આ ઘટનાથી જણાય છે કે મણીબેન પોતાના પિતા માટે કેટલી નિષ્ઠાપૂર્વક હતી.

દાંડી કૂચ દરમિયાન, ૧૯૩૦ના સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, મણીબેનને પ્રથમ ખેડા જેલમાં અને ત્યારબાદ સાબરમતી જેલમાં બંધ કર્યો ગયો. સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલમાં એક નિયમ હતું કે જે પરણીત બહેનોને કાચની બંગડીઓ પહેરવાની મનાઈ હતી. હિન્દુ પરંપરાના અનુસારે, વિવાહિત સ્ત્રીઓ માટે હાથમાં બંગડીઓ પહેરવી સૌભાગ્યની निशાની છે અને તેને ઉતારવું તેની બાંધણ ગણાય છે. આ ધાર્મિક લાગણીને કારણે, જેલમાં રહેલ દરેક પરણીત સ્ત્રીઓએ આ નિયમનો કડક વિરોધ કર્યો અને વારંવાર જેલ અધિકારીઓ સાથે ઝઘડો કર્યો. અંતે, જ્યારે મણીબેનએ જેલ અધિકારી સમક્ષ નિવેદન આપવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે અધિકારીની ઉગ્ર નજરો છતાં, તેમણે નિરભયતાથી કહ્યું કે – “અમે જેલની સુવિધા વિશે ફરિયાદ કરવાના નથી; પરંતુ અમારી ધાર્મિક પરંપરાઓનું રક્ષણ કરવું છે. જેમ ચર્ચમાં જતાં લોકો ક્રોસ પહેરીને પ્રાર્થનાને નિશ્ચિત રાખે છે, તેમ અમારી પરણીત સ્ત્રીઓના હાથમાં કાચની બંગડીઓ તેમને હિંમત અને સૌભાગ્યનો પ્રતીક છે. આ નિયમને ફરીથી લાગુ કરવાનો નહીં.” મણીબેનની આ દૃઢ રજૂઆતના પરિણામે, જેલ અધિકારીઓએ આ કડક નિયમને નાબૂદ કરવાની મંજૂરી આપી.

રાજકોટ સત્યાગ્રહ દરમ્યાન, ઢેબરભાઈની ધરપકડ થયા બાદ તરત જ સરદાર સાહેબે મણીબેનને રાજકોટ મોકલ્યા. તેઓએ ગામ-ગામ ફરતાં લોકજાગૃતિ જાળવી રાખી અને ૫મી ડીસેમ્બર ના દિવસે કસ્તૂરબાની સાથે રાજ્યની જેલમાં પણ પુરાયા.

મણીબેન પટેલે પોતાના જીવનના અંત સમય સુધી સરદાર સાહેબનો સાથ આપ્યો. સરદાર સાહેબના સ્વર્ગવાસ બાદ પણ, તેમણે તેમના પત્રો, સંદેશાઓ અને માહિતી જાહેર જનતા સમક્ષ મૂકીને, લોકોમાં તેમના ચેતનાનું પ્રકાશ ફેલાવ્યું. એક સાદગીભર્યું જીવન જીવીને, તેઓએ દેશસેવામાં પોતાનો અભૂતપૂર્વ યોગદાન આપી, જેને આજે આપણે આદરપૂર્વક યાદ કરીએ છીએ.

02/04/2025

"હું કોઈ મહાત્મા નથી"

આઝાદી પહેલાં વચ્ચેની ચૂંટણી વખતે, કોંગ્રેસે સરદાર પર સર્વપ્રથમ જવાબદારીઓનો ઢગલો મૂકી દીધો હતો. ઉમેદવારોની પસંદગી થી લઈને, તેઓને ચૂંટણી લડાવવા માટે ફાળવવામાં આવનારા ફંડ સુધી, બધી જવાબદારીઓ સરદારના શિરે રાખવામાં આવી હતી અને સરદારએ બખૂબી આ જવાબદારીઓ નિભાવી.

કૉંગ્રેસના ખજાનચી તરીકે વર્ષોથી, સરદાર ફંડ એકત્રિત કરવાની કામગીરી નિપુણતાપૂર્વક સંભાળતા આવ્યા હતા. ચૂંટણી માટે વિશાળ ફંડની જરૂર પડે કારણ કે નાણાંની અછતને કારણે ઉમેદવાર હારી જાય તેવું ક્યારેય થતું ન હતું. આ માટે સરદાર મોટા ઉદ્યોગપતિઓ પાસેથી ફંડ એકઠું કરતાં હતા.

જ્યારે ગાંધીજીને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે ઘનશ્યામદાસ બિરલા સામે ખુલ્લા મનથી કહ્યું, “સરદારની આ રીત મને ગમતી નથી. આજના ઉદ્યોગપતિઓ, જેમના પાસેથી ફંડ એકઠું થાય છે, તેઓ ભવિષ્યમાં આ ફંડનો અનૈતિક ઉપયોગ પણ કરી શકે છે. હું માનું છું કે, કોંગ્રેસે લોકો માટે જે સેવાઓ આપી છે, તેના બદલામાં મત માંગવામાં જ સાચું મહાત્મ્ય છે.” જ્યારે બિરલાજીએ આ વાત સરદારને સમજાવી, ત્યારે સરદારે તરતજ જવાબ આપ્યો, “ફંડ એકઠું કરવાનું કામ બાપુનું નથી; આ કામ તો મારું છે. અને બાપુ મહાત્મા છે એટલે તેમનું એવા વિચારોમાં હોવું સ્વાભાવિક છે, પરંતુ હું કંઈ મહાત્મા નથી.”

એક જ વિષયને હંમેશા જમાવી રાખવા કરતાં, સમય અને પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાવ લાવવો વધુ યોગ્ય માનવું જોઈએ. કારણ કે, જે માણસ સમય સાથે બદલાતો નથી, તેના માટે સમય પણ ક્યારેય બદલાતો નથી. તેથી, સમય અને સંજોગોને ધ્યાનમાં લઈને જ આગળ વધવું જોઈએ.

23/03/2025

વલ્લભભાઈએ પોતાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને પ્લીડર બન્યા ત્યારે એમના મોટાભાઈ બોરસદમાં ડિસ્ટ્રિક્ટ પ્લીડર તરીકે કામ કરતા હતા. મોટાભાઈ વિઠ્ઠલભાઈની સાથે રહીને બોરસદમાં કામ કરવાને બદલે વતનથી દૂર ગોધરામાં પોતાની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી. પત્ની ઝવેરબાને સાથે લઈને ગોધરા રહેવા માટે આવી ગયા અને અહીં જ વકીલાત શરૂ કરી દીધી હતી. કોઈ જાતની વિશેષ સુવિધા પણ નહોતી. માંડ માંડ થોડી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ ભેગી કરીને કામના શ્રીગણેશ કર્યા.
આ અરસામાં ગોધરામાં પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો. વલ્લભભાઈના રામજીભાઈ નામના એક મિત્રને પ્લેગનો રોગ લાગુ પડ્યો. પ્લેગ ચેપીરોગ હોવાથી પરિવારના સભ્યો પણ રોગીની સારવારમાં મદદ કરવાને બદલે એનાથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરતા; કારણ કે દરેકને પોતાનો જીવ વહાલો હોય. પોતાના મિત્રની સારવાર કરવાની જવાબદારી વલ્લભભાઈએ સંભાળી. પ્લેગગ્રસ્ત મિત્રનું બધું જ કામ કરે. પોતાના કામમાંથી નવરા પડે એટલે તુરત જ આ મિત્ર પાસે દોડી જાય અને એની સારવારમાં લાગી જાય. સગાંવહાલાંઓ પણ જ્યારે અંતર રાખતા હતા, ત્યારે વલ્લભભાઈ એમના આ મિત્રની સારવારમાં ખડેપગે ઊભા હતા સારવારમાં પૂરતું ધ્યાન આપવા છતાં મિત્ર બચી શક્યા નહીં. મિત્રની વિદાયનું દુઃખ હતું એમાં સ્મશાનયાત્રા પૂરી કરીને આવ્યા અને વલ્લભભાઈ પણ બીમાર પડ્યા. લોકોને એમ કે મિત્રના વિયોગની અસર છે, પણ તપાસ કરી તો ખબર પડી કે વલ્લભભાઈને પણ પ્લેગ લાગુ પડ્યો છે. મિત્રની સારવાર દરમિયાન લાગેલા ચેપથી વલ્લભભાઈ પણ ખાટલામાં પટકાયા. પોતાને થયેલા પ્લેગની અસર પત્ની ઝવેરબાને ન થાય એટલા માટે ઝવેરબાને વતનમાં મૂકી આવવાની વાત કરી. ઝવેરબા બહુ સંસ્કારી કુળનાં દીકરી હતાં એટલે બીમાર પતિને એકલા મૂકીને જાય એવાં નહોતાં; પણ વલ્લભભાઈ સરમુખત્યારની જેમ ઝવેરબાને વતન મૂકી આવ્યા અને પોતે એકાંતવાસમાં જતા રહ્યા. સાજા થયા પછી જ પત્ની ઝવેરબાને વતનમાંથી પરત બોલાવ્યાં.
પોતાનો મિત્ર મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે એનો ત્યાગ કરવાના બદલે જીવના જોખમે પણ જે મિત્રની સાથે અડિખમ ઊભો રહે છે, એ જ સાચો મિત્ર છે. જ્યારે દુનિયાના બીજા લોકો કોઈ માણસથી દૂર જતા રહે, ત્યારે એને પરિવારની ખૂબ જરૂર હોય છે. અને પરિવાર પણ જતો રહે, તો જીવનનો એક માત્ર આધાર બાકી રહે છે; અને એ છે મિત્ર.

18/03/2025

કાના પટેલ (કણબી ) નો ઇતિહાસ...

“છોટિયા ! જાગતો રહેજે હો...”

“ભલે લધાકાકા ! તમતમારે નિરાંત રાખો...”

“છોટિયા ! આ રસ્તે તો કાળજું પણ સાચવવું પડે. જાણ છ ને ?”

“હા કાકા ! કાળજે ચાર આંગળ પાણી રાખો...” હળવદનો છોટાલાલ આમ તો ખેડાવળ બ્રાહ્મણ પણ બળૂકા હૈયાનો, તોપના ગદડિયા જેવો લોંઠકો અને સીમવગડે પડછંદા પાડે એવી હરમતનો આદમી...!

લધા શેઠ રાપર તાલુકાના મોડા ગામના વેપારી. રાપર તે દી કચ્છથી આલાયદો પંથક... લધા શેઠ નાનામોટા વેપાર કરે. વહેવાર બધો એને હળવદના પીઠા સાથે. હળવદ ઝાલાઓની રાજધાનીનું શહેર... હળવદનો દિનમાન તે ‘દી અનોખો. લધા શેઠ મોડાથી માળનાં ગાડાં ભરીને નીકળે. વરણુના મારગેથી રણ વટાવીને, ટીકર થઈને હળવદ આવે. પોતે ખરીદેલ માલ હળવદમાં વેચે અને વળતા ફેરે હળવદમાંથી પોતાની દુકાન માટે માલના ગાડાં ભરે... રસ્તો ભારે કહોબો અને આવતાંજતાં જોખમનો પાર નહીં. આથી લધા શેઠ હળવદના છોટાલાલને રખોપિયા કે રક્ષક તરીકે સાથે રાખે... છોટાલાલ સાથે કાકાભત્રીજાનો ઘરોબો, એટલે શેઠ અને છોટાલાલને બદલે છોટિયા કહીને સંબોધે...!

આજે લધા શેઠે હળવદમાંથી બે ગાડી ગોળ ખરીધ્યો હતો. બીજી ચીજવસ્તુઓ પણ ભરી હતી. હળવદમાંથી નીકળતાં નીકળતાં સૂરજ આથમવા આવ્યો’તો, લધા શેઠ આગળની ગાડીએ, ચારવડી ધડકી પાથરીને આડે પડખે સૂતા આવે છે. બળદગાડી ધીમે ધીમે ચાલે છે. સપાટ ભૂમિ ઉપરથી સૂસવતો વાયરો ક્યારેક ટાઢાં લેરખાં ઢોળે છે અને લધા શેઠ ક્યારેક ઝોકું ખાઈ લે છે. ઝોકું ઊડે છે, ત્યારે પાછલી ગાડીએ હાથમાં કડિયાળી લાકડી લઈને બેઠેલા છોટાલાલને એ ટપારે છે... છોટિયો એને ખોંખારા મારીને હરમત દે છે...!

લધા શેઠને એકાંતરા મોડાથી હળવદ આવવાનું બને છે અને અઠવાડિયાના ચાર દિવસ લધા શેઠને હૈયેથી, રોજમેળના પાના પર લખેલ હોય એવો બિકાળવો ઇતિહાસ વંચાતો જાય છે. ઝાલાવાડ અને કચ્છની બેવનમાંથી પસાર થતો આ મારગ ભારે કહોબો રહેતો. દેશી રજવાડાનાં વેરઝેર અને ખટપટનો ભોગ યાત્રાળુઓ કે વણજવેપારના ધંધાર્થીઓ માટે જીવનું જોખમ. બંને મલકના બહારવટિયા રાપરમાં આશરો લ્યે... કચ્છનો લૂંટારો ઝાલાવાડમાં જતો રહે એટલે પછી એને લીલાલહેર અને ઝાલાવાડનો લૂંટારો રાપરમાં જતો રહે કે કોણ હું અને કોણ તું ? નહીં રાવ કે નહીં ફરિયાદ...! પ્રજા ધોળા દિવસે લૂંટાતી રહે. લૂંટારા બોકાસા બોલાવતા રહે...!

લધા શેઠનાં ગાડાં ચાલતાં ચાલતાં ટીકર વટાવીને રણના માર્ગે થઈને રણમાં પ્રવેશે છે, ત્યાં તો રાત ઢળવા આવી’તી... લધા શેઠની પાસે રૂપિયા ભરેલી ‘વાંસળી’ હતી અને બે ગાડી ગોળ... !

“છોટિયા !” શેઠ છોટાલાલને સંબોધે છે : “સાબદો રહેજે હો છોટિયા !”

“સાબદો જ છંવ, કાકા ! મોજ કરો.” છોટિયો એની ડાંગ સંભાળે છે અને પછી મરક મરક થાય છે : “આપણે ચાર આદમી છીએ કાકા ! બે આપણે અને બે ગાડખેડુઓ.”

“ગાડાખેડુ તો ગાડાં હાંકી જાણે, છોટિયા !” શેઠ બોલે છે : “ઈ કાંઈ હથિયાર ઉપાડી હકે ? કણબીનાં કામ નૈ, છોટિયા ઈ તો રળવાનાં રાસ ! સારો કોઈ હાકલો મારે તો પાણીમાં બેસી જાય...”

kitaab

શેઠના બંને ગાડાખેડુ જ્ઞાતિએ કણબી... રોજના ભાડવાત... બળદો હાંકતા હાંકતા બંને જણ આ સાંભળે છે... એના અંતરેથી થોડોક અજંપો જાગી જાય છે, પણ મૂંગા રહે છે. રોજની વાત હતી. છોટિયાની જેમ ભભકવાનું એને પોસાય નૈ... રસ્તો હરામ હલાલીઓથી, લૂંટારાઓથી, ઉભરાતો હોય, ધંધો કરવો કે ધીંગાણા કરવાં ?

મન મનાવીને બંને ગાડાખેડુ ગાડાં હાંક્યે જાય છે... હાસ્તો... શું થાય બીજું ? રણની ભેંકારતા... સીમાડે કે પછી ત્રિભેટે ગીધની જેમ આંખો માંડીને બેઠેલા લૂંટારા ક્યારે ત્રાટકે એનું માપ નહીં...! દિવસે ઘુવડની જેમ ડુંગરના ગાળામાં, નદીની ભેખડ્યોમાં છુપાઈને પડ્યા રહેતા હરામ હલાલીઓ રાત પડે એટલે પાંખો પસારે. રણની કાંધી અને ઝાલાવાડની બગલ સમા આ વિસ્તારને ભયથી કંપાવી નાખે. ક્યારેક લાકડી, ધારિયાં તો કયારેક જામગરી-બંદૂકોના ભડકાથી વગડો આખો ભરાઈ જાય...! નાનાંનાનાં રજવાડાંનાં વેર આ લોકોને પંપાળ્યા કરે... લોકો લૂંટાયા કરે...

ટીકર વળોટી ગાડાં “વરણ”ના રસ્તાનું રણ પૂરું કરવામાં હતાં. પથ ઘણો થયો હતો એટલે લધા શેઠે આદેશ દીધો : “કાના... ગોપા... ! બળદોને કાંક ચારો નીરો, ભૂંગળીઓ પીઓ... થોડી વાર વિસામો કરીને પછી આગળ જઈએ...”

લધા શેઠ રેતી પરા ધડકી પાથરીને બેઠા. નભરમા આખા પંથક ઉપર ચાંદો ઝળહળતો હતો. નજર સુધી રેતીના ઢેર પર ચાંદનીનાં પૂર રેલાતાં હતાં... મોડા ગામનો વેપારી, ધંધોધાપો વીસરીને આકાશના નેવલેથી મૂશળાધાર વરસતા દૂધ જેવા ઉજાસને ઓહો ભાવની આંખે તાકી રહે છે. રેતીના ચમકીલા કણોમાં ચાંદનીના બિંબ ઝિલાતાં હતાં અને ધરતી ઉપર જાણે કરોડો ચાંદરણાંનો ઢગલો થયો હતો... નજર સામે મેડકના લાખો અને કાળો ડુંગરાઓ હોંકારા ડેટા હતા...

શેઠે છોટિયાને સાદ કર્યો : “આણીપા આવ્ય, છોટિયા !"

ગાડા ઉપરથી ભમરાની જેમ ઠેકતો છોટિયો હાથમાં ડાંગ લઈને લધા શેઠ પાસે આવી ઊભો.

“આ લે...” શેઠે રૂપિયા ભરેલી વાંસળી છોટિયાને અંબાવી : “હવે તારી પાસે રાખ... તું તો હળવદનો ભડવીર ભામણ, છોટિયો ! હું તો મોડા ગામનો વાણિયો... કેડો હવે વિકટ આવે છે. ક્યાંક હથિયાર ખેંચાશે તો રૂપિયા ખોઈ બેસીશ...”

“હથિયાર ખેંચવાવાળાનો હાથ ખેંચી લઉ, કાકા !” અને ગાડખેડુઓ તરફ નજર માંડીને છોટિયો ભભક્યો : “હું કાંઇ ગાડખેડુ થોડો છંવ ?” અને ડાભે ખભે દોરડી જેવી જાડી જનોઈ ઉપર હાથ ઠપકારીને છોટિયો બોલ્યો : “જનોઈ ભલે પહેરી, બાકી છોટિયાના ઘા જનોઈવઢ હો, કાકા !” કહીને છોટાલાલે રૂપિયાની વાંસળી કેડયે વીંટેલા જાડા ધોતિયા ઉપરની, પાણકોરાની મેલખાઈ બંડી ઉપર કચકચાવીને બાંધી અને આટલી વારમાં છોટિયાને હાજત લાગી...

“એલા ગાડાખેડૂઓ, જરાક હરમત રાખીને બેસાજો.” છોટાલાલ બોલ્યા.



“હું જંગલ જઇ આવું. હાકલોપડકારો થાય તો પાટીએ ચડતા નૈ. સાવ કણબી થાતા નૈ... નીકર ડૂબી મારવાનું થાશે મારે...”. બીજો ગાડા ખેડૂત મૂંગો રહ્યો, પણ કાના નામના કણબીનાં રૂંવાડાંમાં છમછમાટી બોલી ગઈ. ધરતીને ઊથલાવી નાખનારાં એનાં બાવડાં ચટપટી ઊઠ્યાં... છોટિયાનું મેણું એને કાળજાની કોર માથે જાતું વાગ્યું... એ કશુંક બોલવા જતો હતો, પણ ત્યાં જ રેતીમાં ખળભળાટ થયો. ડુંગર ઉપર પથરા દડદડે એમ બે લૂંટારા દોડતા આવી ચડ્યા. પરબારા લધા શેઠને ઘેરી લીધા : “એલા, વાણિયો કે નહીં ?”

લધાશેઠ ખળભળ્યા. મરદની આવૃતિજેવો છોટિયો ગેરહાજર હતો. ગાડાખેડુ છાતી વગરના આદમી...!

લધાશેઠે કોટના ગજવામાંથી બીડીઓ કાઢી અને લૂંટારાઓને લલોપતો કર્યો : “લ્યો ભાઈ, બીડી-બીડી પીવો. સોપારી ખાવ, પોરો ખાવ.”

“પોરો તો અમે ખાઈને આવ્યા, વાણિયા !” લૂંટારા ડણક્યા : “હવે કોટના ગજવા ખાલી કરી દે નીકર...” અને એક જણે જામગરી બંદૂક જમીન ઉપર પછાડી : “જાશ તારા વડવા સાથે.”

“ગજવાં તો ખાલી છે, ભાઈ !” શેઠ કરગર્યા : “હળવદ્થી ગોળ ખરીધ્યો....”

“રૂપિયા નથી ? આવડો મોટો વેપારી છો ને સાવ ખાલી ખીસ્સે ?”

“હા ભાઈ ! નથી. ખોટું બોલું કાંઇ ! ગાડામાં ગોળ ભર્યો છે, મોઢાં મીઠાં કરો બાપા !”

“વીરમ !” લૂંટારાએ સાથીદારને આદેશ દીધો : “એની ગોળની ગાડી જ હાંકી લે.... બળદ અને ગોળને વેચી નાખીશું કચ્છમાં.”

અને વીરમ નામનો લૂંટારો ગોળની ગાડી પાસે આવ્યો : “ભાગ્ય એલા કણબી ! મારે ગાડી જોડવી છે.”

“શું કામે ?”

ગાડાખેડુ કાનો ઊભો થયો લૂંટારો ત્રાડયો. પડછંદા છેક મેડકના ડુંગરા સાથે અથડાયા : “જીવનો જાશ, કણબી!”

“કણબી છું, એટલે ગાડું તને આપી દઉં ?” કાનો ઠેકડો મારીને સામે થયો.

“હા આપી દે.... તારાથી બીજું શું થાવાનું, રૂખ!”

કાનાએ ગાડાની ઊધ માથેથી છલાંગ મારી અને ગાડાનું આડું ખેંચી લીધું અને પળનાય વિલંબ વગર બે હાથે ઉઠાળીને લૂંટારાની તુંબલી ઉપર ફટ્કાર્યું. પલાળેલાં કપડાં ઉપર ઘોવાનો ધોકો પડે એમ કાનાનો ઘા પડ્યો. ફડાકે મેડકના ડુંગરમાં પડઘો પડ્યો !

કાનાના એક જ ઘાએ લૂંટારો વીરમ ગોટોપોટો થઈને ધરતી ઉપર ઢગલો થયો....!

શેઠને ઘેરીને ઊભેલો બંદૂકધારી લૂંટારો કાના તરફ ધસ્યો. કાનાએ ગાડનું આડું ફરી વાર હવામાં ઉછાળ્યું અને બીજાને પણ વધાવ્યો.

પહેલો ઊભો થઈને ભાગ્યો. બીજાના હાથમાં જામગરી ઠઠી રહી. દાગવાનો ફોડવાનો મોકો જ ન મળ્યો...... બંને લૂંટારા ભાગ્યા. કાનો આડું લઈને ઉછાળતો હતો, લૂંટારાઓને બોથલાવતો હતો.

લધો શેઠ આંખો ફાડીને જોઈ રહ્યા હતા. બીકણ બીકણનાં હજાર-હજાર મેણાં જેને માર્યાં’તા એ ગાડાખેડુ રણશૂરો થઈને લૂંટારાઓને ઘમઘમાવતો હતો. લધા શેઠને જાણે એ કહેતો હતો કે શેઠ તમારા ચોપડાનાં પાનાં કોરાં હોય, તો લખી લો, કાનો આજ એની સાત પેઢીઓનાં માહેણાંને વસૂલ કરવાનો છે.

“શાબ્બશ કાના...... !” લધો શેઠ કાનાની મર્દાનગી ઉપર તાળીઓ પાડતા કૂદતા હતા : “શાબ્બશ ખેડૂદીકરા! તેં તો આજે રંગ રાખ્યો.”

અને આટલી વારમાં જ તો હાજતે ગયેલો છોટિયો પણ આવી પૂગ્યો...

પાછળ બે-બે જણાંને આવતા જોઈને લૂંટારા મુઠ્ઠીઓ વાળીને ભાગતા હતા... કાનો એને છોડતો જ નહોતો.

“પાછો વળી જા, કાના !” છોટિયો ધરબાતો હતો........ “હવે પાછો વળી જા... એને જાવા દે......”

પણ કાનો આજ મોતના માંડવે જઈને ઉભવાનો મનસૂબો કરીને જ બેઠો હતો. આખા અવતારનાં મહેણાંનો એ આજ હિસાબ કરી લેવા માગતો હતો.

આગળ લૂંટારાઑ અને પાછળ-પાછળ કાનો.......!

ભાગતા લૂંટારાઓને ખાતરી થઈ કે આ કણબી આજે જીવતા નથી છોડવાનો. એટલે ભાગતાં-ભાગતાં એણે જામગરીની કળી સળગાવીને બંદૂકને કાના ઉપર ચાંપીને નિશાન લીધું.

આખા રણને ધમધમાટીથી ભરી દેતી જામગરીની ગોળી કાનાની છાતીમાં બખોલ પાડીને આરપાર નીકળી ગઈ. લોહીનો ધગધગતો ફૂવારો, રેતીના પટ પર બલિદાન નામનો શબ્દ લાલબોળ રંગે રંગાઈ ગયો !
લધો શેઠ અને છોટાલાલ જ્યારે દોડીને કાના પાસે આવ્યા ત્યારે ડચકાં લેતાં કાનાએ બહુ જ ટૂંકાં વાકયોમાં કહ્યું કે, “શેઠ ! ગાડાખેડુ બીકણ હોય છે, એવું હવે ક્યારેય ન બોલશો. બાકી મારા જીવને નિરાંત છે.” કાનાની આંખો હંમેશને માટે બંધ થઈ ગઈ.

“કાના પટેલ !” લધા શેઠના ભીના કંઠમાંથી શાબાશી નીકળી : “તેં તો બાપ ! આજ ઝાલાવાડ અને કચ્છની ધરતીને કંકુંનાં તિલક કર્યા, તને રંગ છે પાટલીયા!”
સાડા ચાર હાથની ધરતીને રોકીને સૂતેલા કાનાને મેડકના ડુંગરા ધન્યતાભરી આંખે નીરખી રહ્યા અને પ્રકૃતિને એણે ધીમા સાદે કહ્યું : “કાના જેવા મરદને આપણે કાયમ માટે છાતી માથે રાખેશું, કેમ કે કાનાએ આજ નિર્જીવ આપણા પથ્થરોને સિંદૂર ચડાવીને પૂજાતા કર્યા છે.”

આજે પણ મેડકના ડુંગર ઉપર કાનાનો પાળિયો એની જવાંમર્દીનો સિંદૂર ચમકાવતો ઊભો છે.

-નાનાભાઈ જેબલિયા