21/08/2026
تبع بالعربية English follows
התקופה הפאטימית בארץ ישראל (המאות ה-10 עד ה-12) התאפיינה במאבק מתמיד על השליטה במרחב בין הח'ליפות השיעית-איסמאעילית שבסיסה בקהיר לבין כוחות שונים, בהם הסלג'וקים, ובהמשך הצלבנים. עבור הפאטימים, דרום הארץ והחוף הדרומי שימשו חבל ארץ אסטרטגי, שחיבר בין מרכז השלטון במצרים לבין ערי הלבנט.
האיום הצלבני והציים האיטלקיים שליוו אותו בסוף המאה ה-11 הפכו את אשקלון מעיר ספר למעוז הקדמי והמרכזי של הפאטימים בארץ. כדי לחזק את מעמדה ולבסס את אחיזתו, יזם השלטון הפאטימי מפעל ביצור נרחב של חומות העיר ומגדליה.
בנוסף, הוכרז על גילוי ראשו של חוסיין אבן עלי – נכדו של הנביא מוחמד ודמות מפתח במסורת השיעית שנהרג בקרב כרבלא כשלוש מאות שנה קודם לכן. לפי המסורת ראשו הכרות נקבר בתחילה בדמשק, אך בשנת 1091 הוכרז שהוא נמצא באשקלון. היכן שהיום נמצא בית החולים ברזילי הוקם בסוף המאה ה-11 מבנה זיכרון (משהד) עבור ראשו של חוסיין אבן עלי, והוצב בו דוכן דרשן (מינבר) מפואר מעץ מגולף שהפך את העיר למוקד מרכזי לעלייה לרגל.
ב-1099 הביסו הצלבנים את הפאטימים בקרב סמוך לעיר, אך העיר עצמה לא נפלה. בשנת 1153 קרס המעוז הפאטימי האחרון בארץ לאחר מצור ממושך. ראשו לכאורה של חוסיין הועבר למסגד אל-חוסיין בקהיר, שם הוא נמצא לפי המסורת עד היום. המינבר הועבר בהמשך על ידי צלאח א-דין למערת המכפלה בחברון, והוא נחשב לאחת מיצירות העץ האסלאמיות השמורות והעתיקות בעולם.
עולי רגל מוסלמים עלו לרגל לאתר עד 1950, אז פוצץ המבנה ולא נותר ממנו זכר. במתחם בית החולים ברזילי, המקום שבו עמד המשהד ההיסטורי, נבנה לפני כעשרים וחמש שנה ציון זיכרון מודרני המשמש מוקד עלייה לרגל למאמיני העדה האיסמאעילית שהמרכז שלהם בהודו.
*****
#שכניםשכנים היא פינה המציגה אתרים בשכונות בערים ובכפרים בארץ שמאירים חלקים נוספים בהיסטוריה של הארץ ומציגים את סיפורה הרב־תרבותי.
________
تميزت الفترة الفاطمية في فلسطين (القرنين العاشر والثاني عشر) بصراع مستمر على السيطرة في المنطقة بين الخلافة الشيعية الإسماعيلية ومقرها القاهرة وبين قوى مختلفة، من بينها السلاجقة ولاحقاً الصليبيون. بالنسبة للفاطميين، شكل جنوب البلاد والساحل الجنوبي منطقة إستراتيجية، ربطت بين مركز الحكم في مصر ومدن الشام.
أدى الخطر الصليبي والأساطيل الإيطالية المرافقة له في نهاية القرن الحادي عشر إلى تحويل عسقلان من مدينة ثغرية مرابطة إلى المعقل الأمامي والمركز الرئيسي للفاطميين في البلاد. ولتعزيز مكانتها وتثبيت أركان حكمه، بادر الحكم الفاطمي إلى مشروع تحصين واسع النطاق لأسوار المدينة وأبراجها.
إضافة إلى ذلك، أُعلن عن اكتشاف رأس الحسين بن علي – سبط النبي محمد والشخصية المحورية في التقليد الشيعي الذي قُتل في معركة كربلاء قبل نحو ثلاثة قرون من ذلك. وبحسب الرواية، دُفن رأسه المقطوع في البداية في دمشق، ولكن في عام 1091 أُعلن عن العثور عليه في عسقلان. وفي الموقع الذي يقع فيه اليوم مستشفى برزيلاي، أُنشئ في نهاية القرن الحادي عشر مقام تذكاري (مشهد) لرأس الحسين بن علي، ووضع فيه منبر فاخر من الخشب المحفور، مما جعل المدينة مركزاً رئيسياً للحج.
في عام 1099 هزم الصليبيون الفاطميين في معركة بالقرب من المدينة، لكن المدينة نفسها لم تسقط. وفي عام 1153 انهار آخر معقل فاطمي في البلاد بعد حصار طال أمده. ونُقل الرأس المنسوب للحسين إلى مسجد الإمام الحسين في القاهرة، حيث يُحفظ بحسب الرواية حتى اليوم. أما المنبر فقد نقله صلاح الدين الأيوبي لاحقاً إلى الحرم الإبراهيمي في الخليل، ويُعد واحداً من أقدم وأندر تحف الفن الخشبي الإسلامي المحفوظة في العالم.
استمر الحجاج المسلمون في القدوم إلى الموقع حتى عام 1950، حين تم تفجير المبنى ولم يتبقَ منه أثر. وفي مجمع مستشفى برزيلاي، وهو الموقع الذي قام عليه المشهد التاريخي، بُني قبل نحو أربع وعشرين سنة مقام تذكاري حديث يشكل مزاراً لأتباع الطائفة الإسماعيلية الذين يقع مركزهم في الهند.
*****
هي زاوية تعرض مواقع في أحياء ومدن وقرى في البلاد والتي تسلط الضوء على أجزاء أخرى من تاريخ البلاد وتعرض قصتها متعددة الثقافات.
_____
The Fatimid period in Palestine (10th–12th centuries) was marked by an ongoing struggle for regional dominance between the Cairo-based Shi'i-Isma'ili Caliphate and various forces, including the Seljuks and later the Crusaders. For the Fatimids, the southern region and the southern coast served as a vital strategic corridor connecting the seat of power in Egypt with the cities of the Levant.
The Crusader threat and the accompanying Italian naval fleets in the late 11th century transformed Ascalon from a frontier outpost into the primary forward stronghold of the Fatimids in the land. To reinforce its position and consolidate its rule, the Fatimid administration initiated an extensive fortification project, rebuilding the city's walls and towers.
Additionally, the discovery of the head of Husayn ibn Ali was announced—grandson of the Prophet Muhammad and a central figure in Shi'i tradition who was killed in the Battle of Karbala nearly three centuries earlier. According to tradition, his severed head was initially buried in Damascus, but in 1091, it was proclaimed to have been found in Ascalon. At the site where the Barzilai Medical Center stands today, a commemorative shrine (Mashhad) was erected in the late 11th century to house the head of Husayn ibn Ali, featuring an ornate carved wooden pulpit (Minbar) that transformed the city into a major pilgrimage hub.
In 1099, the Crusaders defeated the Fatimids in a battle near the city, yet the city itself did not fall. In 1153, the last Fatimid stronghold in the land collapsed following a prolonged siege. The purported head of Husayn was transferred to the Al-Hussein Mosque in Cairo, where according to tradition it remains to this day. The Minbar was later relocated by Saladin to the Ibrahimi Mosque (Cave of the Patriarchs) in Hebron, where it is regarded as one of the oldest and best-preserved masterpieces of Islamic woodwork in the world.
Muslim pilgrims continued visiting the site until 1950, when the structure was demolished, leaving no trace behind. Within the grounds of the Barzilai Medical Center, the historic location of the Mashhad, a modern shrine was constructed about twenty-five years ago, serving as a pilgrimage site for members of the Isma'ili community based in India.
*****
is a weekly column which brings into focus sites that tell the multicultural story of the country.
