עמק שווה - Emek Shaveh, Jerusalem (2026)

24/10/2026

ع بالعربية English follows

כיבושי אלכסנדר מוקדון במאה ה-4 לפנה"ס הביאו לארץ ישראל את מודל ה"פוליס" – עיר-מדינה בעלת אוטונומיה מנהלית ומשפטית. הפוליס הייתה מסגרת פוליטית וגאוגרפית שנשענה על מוסדות נבחרים ומנגנוני קבלת החלטות ציבוריים. בלב השיטה עמדו שני מוסדות: אסיפת האזרחים (דמוס), שבה התכנסו אזרחי הפוליס – הגברים החופשיים בעלי זכויות האזרח – לדיון ולהצבעה, ולצידה מועצת העיר הנבחרת (בולה), שחבריה ניהלו את חוקי העיר, המיסוי, השיפוט וסדרי השלטון.

בית שאן היא אחת הערים העתיקות בארץ והייתה מיושבת ברציפות מאז התקופה הכלקוליתית (לפני כ-6,000 שנה). בזכות המעיינות הרבים בעמק התפתחה באזור חקלאות משגשגת, ומיקומה במפגש שבין עמק יזרעאל לבקעת הירדן הפך אותה לצומת אסטרטגי ולמרכז מסחר אזורי ובינלאומי. בתקופה ההלניסטית הוקמה העיר מחדש ונקראה סקיתופוליס.

כערי פוליס רבות, סקיתופוליס הייתה עיר רב-תרבותית: לצד רוב הלניסטי בעל צביון פגאני (ובהמשך נוצרי-ביזנטי), חיו בה גם קהילות יהודית ושומרונית בעלות אוטונומיה פנימית. על אף המתיחויות התקופתיות באזור, המרקם העירוני חייב שיתוף פעולה יומיומי בניהול משאבי המים, השווקים, המיסוי והתשתיות, כאשר המוסדות האזרחיים שימשו מסגרת מתווכת תחת חוקת העיר. מעמד העיר כפוליס העניק לה את הזכות לטבוע מטבעות ומוסדות ממשל עצמיים שהשתנו מפוליס לפוליס.

חפירות רחבות היקף שנערכו בעמק שלמרגלות התל חשפו את הרחובות הראשיים של העיר ואת מוקדי ההתכנסות והממשל האזרחי ובהם מבנה אודיאון מקורה למחצה בצורת חצי גורן מדורגת, ששימש כמקום מושבה של מועצת העיר הנבחרת. המבנה כלל יסודות בזלת חזקים, קירות תמך מוצקים ויציע מדורג בן כ-11 שורות מושבים שהכיל כ-600 נוכחים. באודיאון התכנסו נציגי העיר לדון בסוגיות שעל סדר היום, לנסח תקנות עירוניות ולקבל הכרעות מנהליות בהצבעה.

סמוך למרכז השלטוני ניצב מתחם הבזיליקה הרומית – אולם עמודים מונומנטלי שבו התנהלו ענייני המשפט, המסחר והמפגש הרשמי. לאחר חורבנה של העיר ברעש האדמה של שנת 363 לספירה, הוסב השטח לאגורה פתוחה – כיכר העיר המרכזית, שהוקפה בעמודים ובחנויות. באגורה שכן גם משרדו של האגורנומוס (הממונה על המידות והמשקלים), ושם התנהל המסחר היומיומי ותושבים מכל העדות והקהילות החליפו דעות והיו שותפים לחיים הכלכליים והציבוריים.

בתמונה: התיאטרון של סקיתופוליס, המרכז הציבורי של הפוליס.

שיהיה יום בחירות שקט ומועיל. לכו להצביע!
******
#שכניםשכנים היא פינה המציגה אתרים בשכונות בערים ובכפרים בארץ שמאירים חלקים נוספים בהיסטוריה של הארץ ומציגים את סיפורה הרב־תרבותי.
_____
جلبت فتوحات الإسكندر الأكبر في القرن الرابع قبل الميلاد نموذج "البوليس" – المدينة-الدولة ذات الحكم الذاتي الإداري والقضائي – إلى هذه البلاد. كانت البوليس إطاراً سياسياً وجغرافياً يستند إلى مؤسسات منتخبة وآليات عامة لاتخاذ القرارات. وفي قلب هذا النظام قامت مؤسستان رئيستان: جمعية المواطنين (الديموس)، التي اجتمع فيها مواطنو البوليس – الرجال الأحرار من ذوي الحقوق المدنية – للنقاش والتصويت، وإلى جانبها مجلس المدينة المنتخب (البوليه)، الذي أدار أعضاؤه قوانين المدينة والضرائب والقضاء ونظم الحكم.

تعد بيسان إحدى أقدم المدن في البلاد، حيث كانت مأهولة بالسكان بشكل متواصل منذ العصر النحاسي (قبل نحو 6000 عام). وبفضل الينابيع الوفيرة في المرج تطورت في المنطقة زراعة مزدهرة، كما جعلها موقعها الجغرافي عند ملتقى مرج ابن عامر وغور الأردن مفترق طرق استراتيجياً ومركزاً تجارياً إقليمياً ودولياً. وفي الفترة الهلنستية أُعيد تأسيس المدينة وأُطلق عليها اسم سكيثوبوليس.

وكالعديد من مدن البوليس، كانت سكيثوبوليس مدينة متعددة الثقافات: فإلى جانب الأغلبية الهلنستية ذات الطابع الوثني (ولاحقاً المسيحي البيزنطي)، عاشت فيها أيضاً طوائف يهودية وسامرية تمتعت بحكم ذاتي داخلي. وعلى الرغم من التوترات الدورية في المنطقة، فرض النسيج الحضري تعاوناً يومياً في إدارة موارد المياه والأسواق والضرائب والبنية التحتية، حيث شكلت المؤسسات المدنية إطاراً وسيطاً تحت دستور المدينة. وقد منح وضع المدينة كـ"بوليس" استقلالية إدارية، وحق سك العملات، ومؤسسات حكم ذاتي تباينت من بوليس إلى أخرى.

كشفت الحفريات الواسعة التي أُجريت في الوادي عند أقدام التل الأثري عن الشوارع الرئيسة للمدينة ومراكز التجمع والإدارة المدنية، بما في ذلك مبنى الأوديون شبه المسقوف على شكل مدرج نصف دائري، والذي كان مقراً لمجلس المدينة المنتخب. وضم المبنى أساسات بازلتية قوية وجدران دعم متينة ومدرجاً متدرجاً يتألف من نحو 11 صفاً من المقاعد ويتسع لحوالي 600 شخص. وفي الأوديون، اجتمع ممثلو المدينة لمناقشة القضايا الراهنة وصياغة اللوائح البلدية واتخاذ القرارات الإدارية عبر التصويت.

وبالقرب من المركز الإداري، انتصب مجمع البازيليكا الرومانية – قاعة أعمدة ضخمة أُديرت فيها الشؤون القضائية والتجارية واللقاءات الرسمية. وبعد دمار المدينة في زلزال عام 363 للميلاد، حُوّلت المساحة إلى أغورا مفتوحة – الساحة العامة المركزية للمدينة – المحاطة بالأعمدة والمتاجر. وفي الأغورا، تواجد أيضاً مكتب "الأغورانوموس" (المسؤول عن المكاييل والموازين)، وهناك جرت التجارة اليومية، وتبادل السكان من مختلف الطوائف والمجتمعات الآراء، وكانوا شركاء في الحياة الاقتصادية والعامة.

في الصورة: مسرح سكيثوبوليس، المركز العام للبوليس.

نتمنى لكم يوم انتخابات هادئاً ومثمراً. توجهوا إلى صناديق الاقتراع!
****
هي زاوية تعرض مواقع في أحياء ومدن وقرى في البلاد والتي تسلط الضوء على أجزاء أخرى من تاريخ البلاد وتعرض قصتها متعددة الثقافات.
______
Alexander the Great's conquests in the 4th century BCE brought the "polis" model—a city-state endowed with administrative and judicial autonomy—to the region. The polis served as both a political and geographic framework founded upon elected institutions and civic decision-making mechanisms. At the heart of this system stood two foundational bodies: the assembly of citizens (Demos), where citizens of the polis—free men holding civic rights—gathered for deliberation and voting, and alongside it, the elected city council (Boule), whose members managed the city's laws, taxation, judiciary, and governance.

Beit She'an is one of the oldest cities in the land, continuously inhabited since the Chalcolithic period (approx. 6,000 years ago). Thanks to the valley's abundant natural springs, prosperous agriculture flourished throughout the region, while its location at the junction of the Jezreel and Jordan valleys rendered it a strategic crossroads and an international commercial center. In the Hellenistic period, the city was refounded and named Scythopolis.

Like many Hellenistic poleis, Scythopolis was a multicultural city: alongside a Hellenistic majority with a pagan (and later Byzantine-Christian) character, Jewish and Samaritan communities also lived there, maintaining internal communal autonomy. Despite periodic regional tensions, the urban fabric necessitated daily cooperation in managing water resources, municipal markets, taxation, and infrastructure, with civic institutions serving as a mediating framework under the city’s constitution. The city's status as a polis granted it administrative autonomy, the right to mint coins, and self-governing institutions that varied from one polis to another.

Extensive excavations conducted in the valley at the foot of the ancient tell uncovered the city's colonnaded main thoroughfares alongside its civic governance and assembly centers. Among these is a semi-roofed odeon structure shaped like a stepped semicircle, which served as the seat of the elected city council. The structure featured robust basalt foundations, solid retaining walls, and a stepped auditorium (cavea) comprising approximately 11 rows of stone seats accommodating around 600 people. Within the odeon, the city's representatives convened to deliberate on public affairs, enact municipal ordinances, and reach administrative decisions through voting.

Adjacent to the administrative center stood the Roman basilica complex—a monumental colonnaded hall that hosted judicial proceedings, commercial transactions, and formal civic gatherings. Following the destruction of the city in the earthquake of 363 CE, this area was converted into an open agora—the central public square, lined with columns and merchant shops. The agora also housed the office of the Agoranomos (the official inspector of weights and measures); it was here that daily trade took place, and residents from all communities and backgrounds exchanged views and actively participated in the economic and public life of the polis.

In the photo: The Theater of Scythopolis, the civic center of the polis.

Wishing everyone a peaceful and productive election day. Go vote!
*****
is a weekly column which brings into focus sites that tell the multicultural story of the country.

21/10/2026

סמל גור קהתי, לוחם גולני, נהרג בלבנון בסיור עם ז׳אבו ארליך, האיש שהכפיף את צה״ל לצרכיו והפקיר את חיי החיילים בשם הארכיאולוגי, אבל מלוא הנזק שגרם ארליך לא יימדד לעולם. איש לא שואל על כמה תושבים הוטל עוצר וכמה חקלאים לא הגיעו לאדמתם כי מתנחל אחד ביקש לראות משקוף או בור מים.

הטור המלא של המנכ"ל שלנו בהמקום הכי חם בגיהנום בלינק בתגובות

19/10/2026

ניר חסון מדווח היום כי חברה בינלאומית חמישית נסוגה מהמעורבות בפרויקט הרכבל לעיר העתיקה בירושלים.

לא מדובר בתקלה נקודתית: חמש חברות בינלאומיות מצרפת, משווייץ וכעת חברה נוספת מאיטליה – נגעו בפרויקט, בחנו את השלכותיו ובחרו להסתלק ממנו. מה שהרשות לפיתוח ירושלים (הרל"י) ממשלת ישראל ועיריית ירושלים מנסות לשווק שוב ושוב לציבור כ"פתרון תחבורתי ותיירותי", מתברר לכל גורם מקצועי בעולם כפי שהוא באמת: פרויקט פוליטי שנוי במחלוקת.

הרכבל לא נועד לפתור את בעיות התנועה באגן ההיסטורי. את זה קבעו מתכנני ערים, אדריכלים, מהנדסי תחבורה, ארגון מורי הדרך ומשתמשי התחבורה הציבורית. מה שהוא כן זה מיזם פוליטי שנועד לשרת את עמותת המתנחלים אלע"ד, לשנע מבקרים ישירות אל מתחם "מרכז קדם" בסילואן, ולייהד את האיזור.

בזמן שהרל"י ממשיכה לשפוך עשרות מיליוני שקלים מכספי ציבור בחוזים פטורים ממכרז ולפזר הבטחות שווא, המציאות מוכיחה שמדובר בפרויקט התנחלותי לא ישים. הגיע הזמן שהממשלה ועיריית ירושלים יכירו במציאות ויגנזו את התכנית במקום לשפוך עליה עוד ועוד מיליוני שקלים.

18/10/2026

על הגדרות שהוצבו סביב בריכת ממילא בגן העצמאות מתנוססים המשפטים: "מחדשים את ההיסטוריה, שומרים על המורשת". אלא שבחסות אותן גדרות מתרחש הרס וונדליזם באחד מבתי הקברות ההיסטוריים החשובים בירושלים: מצבות בנות מאות שנים נותצו, קברים נפגעו בשריפות, ועצמות אדם נחשפו.

בתגובה לכתבה של Nir Hasson בהארץ על עצמות שנחשפו באתר vגיבה רשות העתיקות כי הנושא מוכר לה והיא מלווה אותו מקרוב. קשה שלא לשאול מה הייתה מדינת ישראל אומרת אילו בית עלמין יהודי עתיק באירופה היה מחולל כשרשות העתיקות המקומית הייתה פוטרת את הנושא בכך שהיא מכירה אותו.

המאמר המלא ב"זמן ישראל" בתגובה הראשונה

12/10/2026

מפגש בזום עם המנכ"ל שלנו אלון ארד במכון אולברייט, על עתיקות והחוק הבינלאומי. המפגש יתקיים באנגלית והוא פתוח לקהל.

יום רביעי הקרוב בשעה 17:00. כולם מוזמנים.

11/10/2026

ח'רבת כפר ענה היא אתר ארכיאולוגי רב שכבתי בשטח C, ובו מבנים מהתקופה הצלבנית, וממצאים איובים, ממלוכיים ועות'מאנים. בסרטון שהפיצו השבוע "חדשות הגבעות", הם מתגאים בהקמת מאחז לכאורה לצורך שמירה על אתר העתיקות. בפועל הם הורסים אותו כשהם מקימים אותו על פוליגון מוכרז ופורצים דרכים בשטח האתר.

מטרידה במיוחד היא העובדה שלא רק שהפגיעה בעתיקות חשופה לעין כל, היא עוד מופצת ברבים ואף קיבלה במה מפרגנת בערוץ 14. מי שתהה לחשוב האם מדובר בדאגה כנה לעתיקות וחוסר הבנה של המתנחלים שמדובר בפגיעה, בסרטון הם מסבירים בהרחבה את הסיבה האמיתית מדוע בחרו להקים מאחז בלב הפוליגון הארכיאולוגי.

המטרה כמובן אינה ארכיאולוגיה, אלא שליטה במרחב ויצירת רצף טריטוריאלי שיחבר בין עפרה לבית אל וימנע נוכחות פלסטיני במרחב. מדובר בעוד מקרה שבו אתרים ארכיאולגיים נפגעים לטובת טשטוש כוונות המתנחלים, ואילו הגורמים שאחראים לאכוף ולהגן על העתיקות אינם נוכחים בשטח.

****
'הורסים את הנצח' היא פינה המציגה פגיעה של ישראלים באתרי מורשת בגדה המערבית תחת תירוץ ואמתלה של עניין ארכיאולוגי.

09/10/2026

تبع بالعربية English follows

בתקופה הביזנטית, במאות החמישית והשישית לספירה, הגיעה חקלאות הנגר המסורתית בנגב לשיאה, ועל דרך הבשמים שגשגו ערי הנגב. באמצעות טרסות אבן סכרו תושבי האזור אגני ניקוז רחבים, עצרו את מי השיטפונות, החדירו מים לתת-הקרקע ומנעו סחף אדמה. בזכות מערכת השקיה זו הצליחו לקיים חקלאות שכלכלה אוכלוסייה עירונית גדולה (עוד על כך בשכניםשכנים bit.ly/nabatean-avdat).

במחצית השנייה של המאה העשרים התפתחה שיטה חדשה לניצול מקורות המים שהתבססה על אותם עקרונות קדומים – הלימנים (ביוונית: נמל). בניגוד לטרסות הקדומות, שנועדו בראש ובראשונה לקיום חקלאות אינטנסיבית באגני ניקוז גדולים, הלימנים פותחו למטרה אחרת. הם מתבססים על אגני ניקוז קטנים יותר, ויעדם העיקרי היה יצירת עוגנים ירוקים בנוף שיבססו, בין היתר, נקודות אחיזה לקראת הקמת יישובים יהודיים, ברוח מדיניות "הפרחת השממה" שקידם דוד בן גוריון.

מפתחי השיטה, ובמיוחד יוסף וייץ שהיה איש מרכזי במדיניות הקרקעות ופיתוח ההתיישבות – ואף נחשב לאבי תפיסת הטרנספר – ראו בייעור כלי אסטרטגי במאבק מול האוכלוסייה הבדואית הנוודית או הנוודית-למחצה, שנוכחותה נתפסה לעיתים כאתגר לחזון ההתיישבות הציוני. עד היום, הגוף המרכזי האמון על נטיעת הלימנים ותחזוקתם הוא קרן קיימת לישראל (קק"ל), התומכת גם בהקמתן והרחבתן של התנחלויות בגדה המערבית.

הלימנים מוקמים באפיקי נחלים קטנים באמצעות סוללת עפר בצורת האות ח', כאשר חלקה הפתוח פונה למעלה ערוץ הנחל. המבנה נועד ללכוד ולאגור את מי השיטפונות הזורמים בנחל בחורף, ובכך ליצור סביבה לחה המאפשרת גידול עצים במדבר הצחיח, ללא צורך בהשקיה נוספת. בלימנים ניטעים עצים המותאמים לאקלים המקומי, כמו שיטה, אשל ואקליפטוס.

כיום פרוסים בנגב כ-500 לימנים. אחד מהם נמצא סמוך לקיבוץ שדה בוקר, בנחל הרועה. הנחל קרוי על שמה של ברברה פרופר, ממקימות קיבוץ שדה בוקר, שנרצחה במקום בשנת 1952 על ידי בדואים בעת שרעתה את עדר הקיבוץ, על רקע סכסוך סביב הבעלות על העדר. כיום משמש הלימן בנחל הרועה כחניון יום מטופח הכולל שולחנות פיקניק, ברזיות ומתקני שעשועים, ומשקף שינויים רחבים יותר בניסיון של המדינה למשוך לנגב אוכלוסייה יהודית רבה יותר, בהם מעבר מהקמת יישובים גדולים ליצירת מוקדי תיירות שימשכו אליהם קהל רחב מכל הארץ.
*****
#שכניםשכנים היא פינה המציגה אתרים בשכונות בערים ובכפרים בארץ שמאירים חלקים נוספים בהיסטוריה של הארץ ומציגים את סיפורה הרב־תרבותי.
_____
في الفترة البيزنطيّة، خلال القرنين الخامس والسّادس للميلاد، بلغت زراعة الجريان السّطحي التّقليديّة في النّقب ذروتها، وازدهرت مدن النّقب الواقعة على طريق البخور. ومن خلال المدرّجات الحجريّة، قام سكّان المنطقة بحجز أحواض التّصريف الواسعة، وأوقفوا مياه الفيضانات، وتغلغلت المياه في باطن الأرض ممّا منع انجراف التّربة. وبفضل نظام الرّي هذا، نجحوا في ممارسة زراعة أمكنها إعالة مجتمعات حضريّة كبيرة (المزيد عن ذلك في جيران_جيران bit.ly/nabatean-avdat).

في النّصف الثّاني من القرن العشرين، تطوّرت طريقة جديدة لاستغلال مصادر المياه استندت إلى المبادئ القديمة ذاتها – اللّيمانات (كلمة يونانيّة تعني الميناء). وخلافاً للمدرّجات الحجريّة القديمة، التي استهدفت أساساً إقامة زراعة مكثّفة في أحواض تصريف كبرى، طُوّرت اللّيمانات لغرض آخر؛ إذ اعتمدت على أحواض تصريف أصغر حجماً، وكان هدفها الرّئيسي خلق مراسٍ خضراء في المشهد الطّبيعي لتثبيت نقاط سيطرة، من بين أمور أخرى، تمهيداً لإقامة بلدات يهوديّة، وذلك تماشياً مع سياسة "إحياء القفار" التي روّج لها دافيد بن غوريون.

ورأى مطوّرو هذه الطّريقة، ولا سيّما يوسف فايتس – الذي كان شخصيّة محوريّة في سياسات الأراضي وتطوير الاستيطان، بل ويُعدّ واضع فكرة التّرانسفير – في التّحريج أداة استراتيجيّة في الصّراع ضدّ السّكان البدو الرّحّل أو شبه الرّحّل، الذين اعتُبر وجودهم أحياناً تحدّياً للرّؤية الاستيطانيّة الصّهيونيّة. وحتّى اليوم، تُعدّ "الصّندوق القومي اليهودي" (كيرن كييمت ليسرائيل - كاكال) الهيئة الرّئيسيّة المسؤولة عن غرس اللّيمانات وصيانتها، وهي ذات الهيئة التي تدعم أيضاً إقامة وتوسيع المستوطنات في الضّفّة الغربيّة.

تُقام اللّيمانات في مجاري الأودية الصّغيرة باستخدام ساتر ترابي على شكل حرف "ח" العبري، بحيث يكون طرفه المفتوح متّجهاً نحو أعلى الوادي. ويهدف هذا البناء إلى حجز مياه السّيول الشّتويّة وتخزينها، وبذلك خلق بيئة رطبة تسمح بنموّ الأشجار في الصّحراء القاحلة دون حاجة لريّ إضافي. وتُغرس في اللّيمانات أشجار ملائمة للمناخ المحلّي، مثل السّنط (الأكاسيا)، والأثل، والكينا.

ينتشر في النّقب اليوم نحو 500 ليمان. يقع أحدها بالقرب من كيبوتس سديه بوكير، في وادي الرّاعية (نحال هاروعيه). وسُمّي الوادي بهذا الاسم نسبةً إلى باربرا بروبر، إحدى مؤسّسات كيبوتس سديه بوكير، التي قُتلت في الموقع عام 1952 على يد بدو أثناء رعيها لقطيع الكيبوتس، على خلفيّة نزاع حول ملكيّة القطيع. ويُستخدم ليمان وادي الرّاعية اليوم كمنتزه نهاري مجهّز يضمّ طاولات نزهة، ونقاط مياه شرب، ومرافق ألعاب، ويعكس تحوّلات أوسع نطاقاً ضمن مساعي الدّولة لجذب مزيد من السّكان اليهود إلى النّقب، بما في ذلك الانتقال من مساعي تأسيس بلدات كبرى إلى إنشاء مراكز جذب سياحي تستقطب الزّوار من كافّة أنحاء البلاد.
*****
هي زاوية تعرض مواقع في أحياء ومدن وقرى في البلاد والتي تسلط الضوء على أجزاء أخرى من تاريخ البلاد وتعرض قصتها متعددة الثقافات.
_____

During the Byzantine period, in the fifth and sixth centuries CE, traditional runoff agriculture in the Negev reached its peak, and urban centers along the Incense Route flourished. Utilizing stone terraces, local inhabitants dammed broad drainage basins, stopped floodwaters, enabled subsurface water infiltration, and prevented soil erosion. Thanks to this irrigation system, they managed to sustain agriculture that fed a large urban population (more on this in bit.ly/nabatean-avdat).

In the second half of the twentieth century, a new method for utilizing water sources developed, based on those same ancient principles—the limans (Greek for "harbor"). Unlike ancient terraces, which were intended primarily for intensive agriculture across large drainage basins, limans were developed for a different purpose. They rely on smaller drainage basins, and their primary goal was to create green anchors in the landscape that would establish, among other things, territorial footholds ahead of establishing Jewish settlements, in the spirit of the policy of "making the desert bloom" championed by David Ben-Gurion.

The developers of the method, particularly Yosef Weitz—a central figure in land policy and settlement development, widely regarded as the architect of the population transfer concept—saw afforestation as a strategic tool in the struggle against the nomadic or semi-nomadic Bedouin population, whose presence was sometimes viewed as a challenge to the Zionist settlement vision. To this day, the primary body responsible for planting and maintaining limans is the Jewish National Fund (KKL-JNF), which also supports the establishment and expansion of settlements in the West Bank.

Limans are built in minor wadi beds using a U-shaped earthen embankment, with its open side facing upstream. The structure is designed to capture and store winter floodwaters flowing down the wadi, thereby creating a moist environment that enables trees to grow in the arid desert without supplemental irrigation. Trees adapted to the local climate, such as acacia, tamarisk, and eucalyptus, are planted in the limans.

Today, around 500 limans are scattered across the Negev. One of them is located near Kibbutz Sde Boker, in Nahal Haro’a. The wadi is named after Barbara Propper, one of the founders of Kibbutz Sde Boker, who was killed at the site in 1952 by Bedouin while grazing the kibbutz flock, amid a dispute over ownership of the flock. Today, the liman at Nahal Haro’a serves as a well-maintained day-use park featuring picnic tables, water fountains, and playground facilities, reflecting broader shifts in the state's efforts to attract a larger Jewish population to the Negev, including a transition from establishing large settlements to creating tourism focal points that draw visitors from across the country.
****
is a weekly column which brings into focus sites that tell the multicultural story of the country.

08/10/2026

לפני כחודש התקיימה במערת המכפלה חנוכת הקירוי. כמו כל דבר שהממשלה הזו עושה, גם האסון האדריכלי בחברון הפך לחגיגה. כמו המעלית שנחנכה לפני כשנתיים גם מאחורי הקירוי של חצר המערה אין שום מחשבה על המבנה העתיק ועל ההיסטוריה של האתר המרשים הזה, וחשיבותו מבחינת אנשי חברון והמתנחלים הוא הפגנת כוח ושינוי המציאות הפוליטית באתר כי כמו בהר הבית הסטטוס קוו כבר מזמן נמחק.

מערת המכפלה (מסגד אל-איבראהימי) היא אחד המונומנטים הבנויים השלמים והקדומים בעולם שעדיין עומדים ופעילים כאתר פולחן. שילוב השכבות ההיסטוריות במבנה הוא סוד כוחו וייחודו. הקירוי בדיוק כמו המעלית חללית שנבנתה בו לפני כשנתיים הוא פשע שימורי. הפלדה הכבדה יושבת בגסות על המבנה. מערכות חשמל ומיזוג גלויות עוברות לאורך הקירות העתיקים, ובמקום כיפת יש פלדה ופלורסטנים חסרי פרופרוציות שמאפילים על החלל ההיסטורי.

לטובת הפרויקט הגס הזה הופקעו סמכויות הניהול באתר מעיריית חברון, וזו כאמור המטרה האמיתית של הפרויקט. חברון ומערת המכפלה כידוע אינם בשטח בריבונות ישראלית; היא שוכנת בלב העיר העתיקה של חברון שהוכרזה כבר בשנת 2017 על ידי אונסק"ו כאתר מורשת עולמי. האירוע האחרון מזכיר מדוע היא נכללת גם ברשימת אתרי המורשת העולמית המצויים בסכנה.

על פי המשפט הבינלאומי ואמנות שישראל חתומה עליהן – כוח כובש אינו רשאי לבצע שינויים קבועים, באתרי מורשת אלא לצורך צבאי דחוף, ועל הכוח הכובש להימנע מכל פעולה חד-צדדית המשנה אתר מוכרז. לא במקרה בחרה ישראל אדריכלות אלימה כל כך, היא מספרת לא מעט על החברה שעומדת מאחוריה. נותר רק לשאול מי הם אותם אנשים המתייחסים בצורה כזו לאתר מורשת חשוב כל כך, והאם הם בכלל אוהבים אותו.

06/10/2026

כבר מספר שנים שאנחנו מתעדים את הנעשה בחלקו המזרחי של גיא בן הינום ואת ההשתלטות האגרסיבית של עמותת אלע"ד בסיוע רשות הטבע והגנים על הגיא, אבל האירוע האחרון הוא אחד ההזויים.

ביום שבת האחרון, במהלך שמחת תורה, הגיע הפקח של רשות הטבע והגנים, אליעזר גלבר, כדי למנוע מהפלסטינים לקיים את המסיק בעצים אותם הם נטעו, מטפחים ומוסקים זה דורות.

הפקח זימן שישה מהתושבים ואת הדובר שלנו לחקירה בחשד ל״פגיעה בגן לאומי.״ חשד מופרך במיוחד לאור העובדה שהיום כבר הגיעה עמותת אלע"ד לבצע את אותה פעילות בדיוק. מסתבר שלפי רשות הטבע והגנים הפרשנות של החוק משתנה לפי שיוך אתני, דתי או עמדות פוליטיות.

ולא בשולי הדברים, חשוב להבהיר - מי שמשנה את אופי הגיא ופוגע במרקם החיים והטבע של המרחב אלו הרשויות הישראליות והמתנחלים שמשתמשים בחוקים דרקוניים כמו חוק נכסי נפקדים - חוק שבג״ץ קבע שאילו היה מחוקק בימינו לא היה עובר את הביקורת השיפוטית.

לינק לכתבה של Sivan Tahel בהמקום הכי חם בגיהנום בתגובות

02/10/2026

تبع بالعربية English follows

קבורה במערות חצובות בסלע נהוגה בארץ עוד מתקופת הברונזה. בתקופה ההלניסטית (המאות ה-3 עד ה-1 לפנה"ס) החלה קבורה במערות כוכים, מנהג שהפך לרווח ביותר בתקופה הרומית הקדומה (המאות ה-1 לפנה"ס עד ה-1 לספירה). במערות אלו נחצבו כוכים צרים שבהם הונחו הנפטרים, ובהמשך לוקטו עצמותיהם לקבורה משנית בגלוסקמאות אבן קטנות או במאספות.

בתקופה הרומית המאוחרת ובתקופה הביזנטית (המאות ה-2 עד ה-6 לספירה) פינו הכוכים את מקומם בהדרגה לקבורה בסרקופגים – ארונות קבורה כבדים מאבן שהוצבו במערות ובחצרותיהן ושימשו גם כסמל סטטוס. במדרונות הגבעות שלאורך שולי השומרון ומישור החוף נחצבו מערות קבורה רבות בסלעי גיר בסמוך ליישובים.

במאה השנייה לפנה"ס, בתקופה ההלניסטית, הוקם בסמוך לראש העין של ימינו יישוב יהודי בשם מגדל אפק, שהיה חלק ממערך הביצורים ששלט על דרך הים. במאה ה-12, בתקופה הצלבנית, הוקמה במקום אחוזה מבוצרת (מיראבל), שנהרסה בידי צלאח א-דין. במאה ה-13 יש כבר עדויות כתובות על הכפר מג'דל יאבא ועדויות מהמאה ה-16 מספרות כי תושביו התגוררו בחורבות המצודה. בתקופה העות'מאנית נשלט האזור בידי שייח' מקומי שקבע את מושבו במצודה, ותושבי הכפר עיבדו את הקרקעות סביבה.

על מדרונות הגבעה שמדרום-מזרח לכפר השתמרו מערות קבורה חצובות מהתקופות הרומית והביזנטית לצד שרידי בית הקברות של הכפר מג'דל יאבא. בראש הגבעה ניצב מקאם בעל קירות אבן עבים ותקרה מקומרת שבראשה כיפה, ששימש במשך דורות כמוקד פולחן עממי, עלייה לרגל, תפילה ונדרים עבור תושבי הכפר והסביבה.

תופעה בולטת במיוחד באתר היא אלפי החצבים הפורחים במדרון בסוף הקיץ ובראשית הסתיו. החצבים נשתלו כחלק ממסורת מוסלמית עממית בבתי קברות: רעילותו וצריבתו של בצל החצב הגנו על הקברים מפני עזים, חזירים ובעלי חיים חופרים; ובשל עמידותו הקיצונית וצמיחתו המחודשת מדי שנה, הוא שימש גם לסימון קבע מדויק של גבולות הקבר עבור משפחות שלא יכלו לממן מצבת אבן מסותתת.

בשנת 1948 נכבש הכפר, תושביו עזבו ורובם עברו למחנה הפליטים בלאטה בשכם. ב 1994 הוכרז האתר כגן לאומי (גן לאומי מגדל צדק) ולאחר עבודות שיקום ושימור נרחבות נפתח מחדש למבקרים. גבעת הקברים והמקאם מהווים חלק משבילי הסיור של הגן הלאומי, לצד המצודה ששוקמה.

***
#שכניםשכנים היא פינה המציגה אתרים בשכונות בערים ובכפרים בארץ שמאירים חלקים נוספים בהיסטוריה של הארץ ומציגים את סיפורה הרב־תרבותי.
_____

مجدل صادق، تلّة المقابر

يعود تقليد الدفن في مغاور منحوتة في الصخر في هذه البلاد إلى العصر البرونزي. وفي الفترة الهلنستية (بين القرنين الثالث والأول قبل الميلاد)، بدأ الدفن في كهوف ذات تجاويف داخلية (قُبَيْرات)، وهي عادة أصبحت شائعة جداً في العصر الروماني المبكر (بين القرن الأول قبل الميلاد والقرن الأول الميلادي). حيث نُحتت في هذه المغاور تجاويف ضيقة تُوضع فيها الجثامين، لتُجمع العظام لاحقاً لدفن ثانوي داخل صناديق حجرية صغيرة أو مدافن جماعية.

ومع حلول العصرين الروماني المتأخر والبيزنطي (بين القرنين الثاني والسادس الميلاديين)، حلّ الدفن في النواويس الحجرية تدريجياً محل تلك التجاويف – وهي توابيت حجرية ضخمة كانت توضع داخل المغاور وفي ساحاتها وشكلت أيضاً رمزاً للمكانة الاجتماعية. وفي المنحدرات الواقعة على طول أطراف السامرة والسهل الساحلي، نُحتت العديد من مغاور الدفن في صخور الجير بالقرب من التجمعات السكانية.

في القرن الثاني قبل الميلاد، خلال الفترة الهلنستية، تأسست بالقرب من موقع رأس العين الحالي بلدة يهودية أُطلق عليها اسم "مجدل أفيق"، والتي شكّلت جزءاً من منظومة التحصينات التي سيطرت على طريق البحر (فيا ماريس). وفي القرن الثاني عشر، خلال الفترة الصليبية، شُيدت في المكان قلعة محصنة (ميرابل)، دمرها لاحقاً صلاح الدين الأيوبي. ورد ذكر قرية مجدل يابا في مصادر مكتوبة منذ القرن الثالث عشر، كما تشير وثائق من القرن السادس عشر إلى أن سكانها عاشوا بين أطلال القلعة. وفي الحقبة العثمانية، خضعت المنطقة لسيطرة شيخ محلي اتخذ من القلعة مقراً له، بينما عمل أهل القرية في فلاحة الأراضي المحيطة.

على منحدرات التلة الواقعة إلى الجنوب الشرقي من القرية، بقيت فتحات مغاور الدفن المنحوتة من العصرين الروماني والبيزنطي قائمة إلى جانب شواهد مقبرة قرية مجدل يابا. وعلى قمة التلة يرتفع مقام شُيد بجدران حجرية سميكة وسقف مقبب تعلوه قبة، وكان على مدى أجيال مقصداً للطقوس الشعبية، الزيارة، الصلاة والنذور لأهالي القرية والمناطق المجاورة.

من الظواهر اللافتة في الموقع تفتح آلاف أزهار نبات العنصل (بصل البر / بصل الفار) على المنحدر في أواخر الصيف وأوائل الخريف. وقد غُرست هذه النباتات كجزء من تقليد شعبي متوارث في المقابر؛ إذ ساهمت سمية بصلة النبات ولسعتها في حماية القبور من نبش المواشي والحيوانات، ونظراً لصموده الفائق وتجدد نموه سنوياً، استُخدم أيضاً كعلامة دائمة ودقيقة لحدود القبور لدى العائلات التي لم تمتلك القدرة على توفير شواهد حجرية منحوتة.

عام 1948 احتُلت القرية وهُجّر أهاليها، واستقر معظمهم في مخيم بلاطة للاجئين في نابلس. وفي عام 1994 أُعلن الموقع حديقة وطنية ("حديقة مجدل تسيدك الوطنية")، وبعد أعمال ترميم وتطوير واسعة أُعيد افتتاحه أمام الزوار. وتشكّل تلة المقابر والمقام جزءاً من مسارات الجولة في الموقع إلى جانب القلعة المرممة.

*****

هي زاوية تعرض مواقع في أحياء ومدن وقرى في البلاد والتي تسلط الضوء على أجزاء أخرى من تاريخ البلاد وتعرض قصتها متعددة الثقافات.
______
Migdal Tzedek, the Hill of the Tombs

Burial in rock-hewn caves has been practiced in the region since the Bronze Age. During the Hellenistic period (3rd–1st centuries BCE), burial in loculi caves (narrow shaft-like recesses) emerged, becoming the predominant custom in the Early Roman period (1st century BCE–1st century CE). In these caves, the deceased were placed in narrow recesses carved into the stone; their bones were later collected for secondary burial in small stone ossuaries or communal repositories.

In the Late Roman and Byzantine periods (2nd–6th centuries CE), loculi were gradually replaced by burials in heavy stone sarcophagi placed within the caves and their forecourts, which also served as prominent status symbols. Along the slopes flanking the hills of Samaria and the coastal plain, numerous such burial caves were carved into limestone cliffs near settlements.

In the 2nd century BCE, during the Hellenistic period, a Jewish settlement known as Migdal Afek was established near present-day Rosh HaAyin as part of a fortification network guarding the historic Via Maris (Sea Route). In the 12th century, during the Crusader period, a fortified manor (Mirabel) was erected on the site, later destroyed by Saladin. Written accounts mention the village of Majdal Yaba as early as the 13th century, and 16th-century records document that its inhabitants resided within the fortress ruins. During the Ottoman period, the area was governed by a local sheikh who established his seat in the fortress, while the village residents cultivated the surrounding agricultural lands.

On the slopes southeast of the village, rock-cut burial caves from the Roman and Byzantine periods remain preserved alongside the historical cemetery of Majdal Yaba. Crowning the hill stands a traditional maqam (shrine) featuring thick stone walls and a vaulted ceiling topped with a dome, which served for generations as a center of popular devotional practice, pilgrimage, prayers, and vows for the residents of the village and the surrounding area.

A striking natural feature of the site is the blooming of thousands of sea squill (Drimia maritima) stalks across the slope in late summer and early autumn. These were planted as part of local burial traditions: the bulb's toxicity and sharp skin irritants deterred grazing livestock and burrowing animals from disturbing the graves. Thanks to its remarkable resilience and annual autumnal resurgence, the plant also served as a precise, living marker for grave boundaries for families who could not afford carved stone markers.

In 1948, the village was captured and its residents fled, with most eventually residing in the Balata refugee camp in Nablus. In 1994, the site was declared a national park (Migdal Tzedek National Park) and reopened to the public following extensive preservation and rehabilitation efforts. The Hill of the Tombs and the maqam now form part of the park's walking trails, set against the backdrop of the restored fortress overlooking the region.

****

is a weekly column which brings into focus sites that tell the multicultural story of the country.

עמק שווה - Emek Shaveh

24/10/2026

21/10/2026

19/10/2026

18/10/2026

12/10/2026

11/10/2026

09/10/2026

08/10/2026

06/10/2026

02/10/2026

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Sponsored

Share

Category

Listing takedown request