04/03/2026
G. E. Lessing - K. Marx - «Ερνστ και Φαλκ» ή Ελευθεροτεκτονισμός και Αριστερή Ιδεολογία.
Μια άγνωστη διαδρομή στο ταξίδι των Ιδεών. "Πόσο πολλά είναι αυτά που δεν γνωρίζουμε"...
Ο Lessing δεν έχει να πει πολλά και δεν ασχολείται με την εφαρμοσμένη πολιτική και τα πολιτικά συστήματα. Γι αυτόν τόσο στην προσωπική του ζωή όσο και στο κείμενό του μεγαλύτερη σημασία δίδεται στη πολιτική φιλοσοφία η οποία κατά τη δική του θεώρηση περιστρέφεται γύρω από την αυτονομία και ελευθερία του ατόμου, την ανοχή στο διαφορετικό, καθώς και την ισότητα όλων των ανθρώπων. Ο Lessing είναι ένας στοχαστής πέρα από εθνικά σύνορα, ο οποίος αντιτάσσεται στην απολυταρχία που απαγορεύει τη συμμετοχή του πολίτη στα κοινά και παρεμβαίνει στην ιδιωτική του ζωή. Αυτή είναι η οπτική γωνία του Lessing και αυτές οι φιλελεύθερες και ανεπιφύλακτα Δημοκρατικές Αρχές είναι που δίνουν στο «Ερνστ και Φαλκ» τον πρωτοποριακό και προοδευτικό χαρακτήρα του έργου. Τελικά αυτές οι Αρχές βοηθούν να εξηγήσουμε την, άγνωστη στο ευρύ κοινό, επίδραση του Lessing στο νεοαναδυόμενο κατά τον 19ο αιώνα αριστερό κίνημα.
Ο Saint-Simon – Ελευθεροτέκτων και ο ίδιος – ένας από τους πρωτεργάτες της σύγχρονης Κοινωνιολογίας, υπήρξε ο θεμελιωτής της θεωρίας του σοσιαλισμού. Ο «Σαινσιμονισμός», η πρώτη μορφή θεωρητικά επεξεργασμένου Σοσιαλισμού, ήταν μια θεωρία που αποτέλεσε Σχολή με χιλιάδες οπαδούς σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η σκέψη του τροφοδότησε πολλά φιλοσοφικά - πολιτικά ρεύματα όπως τον Θετικισμό, το Σοσιαλισμό, τον Κομμουνισμό, αλλά και τον Αναρχισμό. Τα Ελευθεροτεκτονικά έργα του Lessing, όπως αναφέρουν σε εργασίες τους ο Καθηγητής Γερμανικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Adama Mickiewicza - Πόζναν (Poznań) Δρ. Roman Dziergwa και η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Wichita State University, G. Ritchie, επηρέασαν τόσο τον Saint-Simon όσο και αργότερα τους μαθητές του. Για παράδειγμα η άποψη του Saint-Simon ο οποίος ενώ δεν δεν καταδίκαζε τη θρησκεία θεωρούσε ότι:
«ο ρόλος της θρησκείας στην κοινωνία έπρεπε να περιορίζεται στην επιβολή ενός ενιαίου ηθικού κώδικα και να μην αναμιγνύεται σε κοινωνικοπολιτικά κι επιστημονικά πεδία.»
Εύκολα αναγνωρίζεται από τον προσεκτικό αναγνώστη στο τέλος του Δευτέρου Διαλόγου. Επίσης και οι συνεχιστές του έργου του, φιλόσοφοι και στοχαστές Pierre Leroux και Ernest Renan φαίνονται εξίσου επηρεασμένοι από τον Γερμανό συγγραφέα. Ο Renan στην αρχή του βιβλίου του, «L’Avenir de la Science» (1848) κάνει μια αναφορά που γρήγορα φέρνει στο νου το «Ερνστ και Φαλκ»:
..«Οι φανατικοί υποστηρικτές του εθνικισμού δεν μπορούν παρά να είναι στενόμυαλοι. Ο απόλυτος στόχος είναι η Ουμανιστική τελειότητα»...
Λίγο παρακάτω, στο ίδιο βιβλίο, ο Renan αναφέρει ονομαστικά τον Lessing θεωρώντας τον ως έναν από τους θεμελιωτές του σύγχρονου πνεύματος και καταλήγει ότι τις πιο σημαντικές πνευματικές επαναστάσεις τις έχουν κάνει άνθρωποι των γραμμάτων.
Ένας ακόμα ελάχιστα γνωστός σταθμός στο ταξίδι των ιδεών, είναι η θετική έλξη που άσκησαν στον νεαρό Karl Marx και στους Γερμανούς κομμουνιστές, που έζησαν ως πολιτικοί αυτοεξόριστοι στο Παρίσι στα μέσα του 19ου αιώνα, οι ιδέες που διατυπώνονται στο «Ερνστ και Φαλκ – Διάλογοι για Ελευθεροτέκτονες». Ο εικοσιπεντάχρονος εξόριστος Marx εγκαταστάθηκε στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 1843. Τον Αύγουστο του 1844 άρχισε να συνεργάζεται και να αρθρογραφεί στη γερμανόφωνη Παρισινή κομμουνιστική εφημερίδα «Vorwärts!» («Εμπρός!»), κερδίζοντας αμέσως ηγετική θέση μέσα στη συντακτική ομάδα (αρχισυντάκτης). Την 25η και 28η Δεκεμβρίου 1844, στα τεύχη 103 και 104 αντίστοιχα δημοσιεύθηκε, σε δύο μέρη, ένα άρθρο με τίτλο: «Lessing als Sozialist» («Ο Lessing ως Σοσιαλιστής»)!
Εμπνευστής αυτού του άρθρου καθώς και του τίτλου φέρεται πως ήταν ο ίδιος ο Karl Marx που εκείνη την εποχή, όπως ήδη αναφέρθηκε, η επιρροή του δέσποζε στη συντακτική ομάδα του «Vorwärts!». Το εν λόγω άρθρο υποστήριζε τις θέσεις του με τη δημοσίευση ολόκληρου του Δεύτερου Διαλόγου των Ερνστ και Φαλκ. Να ληφθεί υπόψη ότι ο τόμος του βιβλίου από τον οποίο αντιγράφτηκε ο Δεύτερος Διάλογος για τις ανάγκες του άρθρου άνηκε στη προσωπική βιβλιοθήκη του Marx. Σε μια εποχή δύσκολων μετακινήσεων το να μεταφέρει το βιβλίο από τη Γερμανία σημαίνει ότι το θεωρούσε ιδιαίτερα σημαντικό. Στην εισαγωγή του άρθρου υπήρχε η παρακάτω αναφορά:
..«στα προηγούμενα τεύχη έως τώρα ανιχνεύσαμε την απαρχή του μεγάλου κοινωνικού κινήματος πίσω στο μεγάλο “πόλεμο των αγροτών”, δημοσιεύσαμε αποσπάσματα κειμένων του Morelly (...) Σήμερα θέλουμε να παρουσιάσουμε ένα Γερμανό συγγραφέα και μάλιστα τον πρώτιστο των κλασικών. Τον Lessing, πατέρα της Γερμανικής λογοτεχνίας.» και συνεχίζει τονίζοντας «ο σοσιαλισμός, ο οποίος θα απλωθεί σε ολόκληρη ανθρωπότητα, θα επεκταθεί πολύ πιο πέρα από έναν Ελευθεροτεκτονισμό που προορίζεται, εκ φύσεως, για μια ελίτ. Παρ' όλα αυτά, τα ιδανικά που εμπνέουν και τα δύο κινήματα είναι ουσιαστικά τα ίδια»...
Είναι αξιοσημείωτο, όπως φαίνεται από αυτό το απόσπασμα, το γεγονός ότι ο Lessing, με τις ευλογίες του Marx, εξισώνεται με τον Étienne-Gabriel Morelly και οι «Διάλογοι για Ελευθεροτέκτονες» με το βιβλίο του τελευταίου «Code de la Nature, ou le Véritable Esprit de Ses Loix: De Tout Tems Négligé ou Méconnu» [«Κώδικας της Φύσης» (1755)]. Στο «Ερνστ και Φαλκ», όπως ορθά παρατηρεί ο Wolfgang Heise Γερμανός Φιλόσοφος και Καθηγητής Ουτοπικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου:
...«ο εμπνευστής του επιστημονικού κομμουνισμού, έβλεπε ένα πρόδρομο έργο των ιδεών και του αγώνα του»...
Έτσι για πρώτη φορά ο Lessing εντάχθηκε στο σχήμα του αστικού αγώνα των καταπιεσμένων τάξεων, μολονότι για τον ίδιο ο καπιταλισμός και η «πάλη των τάξεων» ήταν άγνωστοι ορισμοί, ενώ η έννοια του προλεταριάτου ήταν γενική και αόριστη.
Δεν είναι παράξενο που σε επιστολή του, μερικά χρόνια αργότερα (23/02/1869), ο Michail Bakunin αναφέρει:
..«ήταν η ενεργητική ενσάρκωση και η πρακτική των Ανθρωπιστικών ιδεών του 18ου αιώνα. Όλες αυτές οι μεγάλες Αρχές της Ελευθερίας, της Ισότητας, της Αδελφοσύνης, της Λογικής και της ανθρώπινης Δικαιοσύνης, που θεωρητικά αρχικά αναπτύχθηκαν από τη φιλοσοφία αυτού του αιώνα, διαμορφώθηκαν μέσα στον Ελευθεροτεκτονισμό αρχικά ως πρακτικές Αρχές και κατόπιν ως θεμέλια για μια νέα ηθική και μια νέα πολιτική – δηλαδή την ψυχή μίας γιγάντιας επιχείρησης κατεδάφισης και ανοικοδόμησης. Ο Ελευθεροτεκτονισμός δεν υπήρξε τίποτα λιγότερο εκείνη την εποχή, από μία παγκόσμια συνωμοσία της επαναστατικής αστικής τάξης ενάντια στη φεουδαρχική τυραννία, τη μοναρχία και τη θρησκεία. – Μπορούμε να πούμε πως ήταν η Διεθνής της αστικής τάξης»...
Αργότερα, αυτή η οπτική γωνία υιοθετήθηκε και αναπτύχθηκε ακόμα περισσότερο από τους μεταγενέστερους σχολιαστές και ερμηνευτές, της μαρξιστικής σκέψης όπως για παράδειγμα του Franz Mehring ο οποίος στο βιβλίο του «Die Lessing-Legende» («Ο Θρύλος του Lessing» – 1893) έγραψε:
…«Το “Ερνστ και Φαλκ – Διάλογοι για Ελευθεροτέκτονες” είναι το ξεκίνημα των ποιητών και στοχαστών της Γερμανικής μπουρζουαζίας για τα αιθέρια ύψη της Ιδέας όπου αναγκάστηκαν να μεταφέρουν το αίτημα για χειραφέτηση των αστικών στρωμάτων.»…
Στο ίδιο πνεύμα ο Leon Trotsky στο 8ο Κεφάλαιο της αυτοβιογραφίας του («My Life: An Attempt at an Autobiography» - 1930) με τίτλο: «Οι πρώτες μου φυλακές», αφού επισημαίνει τα αρνητικά σημεία του Τεκτονισμού και ιδίως των «Ανώτερων Βαθμών», επισημαίνει:
..«Στον 18ο αιώνα, ο Τεκτονισμός έγινε η έκφραση μιας μαχητικής πολιτικής του διαφωτισμού, όπως στην περίπτωση των Illuminati, οι οποίοι ήταν οι πρόδρομοι της επανάστασης. Αργότερα η αριστερά του, κορυφώθηκε με τους Carbonari.»...
Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο ζωγράφος Fred Zeller, μαχητικός τροτσκιστής, με αναγνωρισμένη πολιτική δράση, εξελέγη Μεγάλος Διδάσκαλος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας (GODF) και υπηρέτησε σε αυτή τη θέση την περίοδο 1971-73. Το 2012, ο Μεγάλος Διδάσκαλος της GODF, Guy Arcizet, τοποθέτησε στο Τεκτονικό Μέγαρο στο Παρίσι μια αναμνηστική πλάκα που αναφέρει τον Zeller ως:
…«εμπνευστή της εξωτερίκευσης του έργου της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας»…
Μετά το 1980 αυτή η ιδεολογικά μονόπλευρη κατανόηση σχετικοποιήθηκε – χωρίς όμως να χάσει τη σημασία της - από τους ακαδημαϊκούς μελετητές του έργου του Lessing και γενικότερα του Ελευθεροτεκτονισμού, οι οποίοι παρουσίασαν ποικίλες και πιο ισορροπημένες απόψεις.
"Πόσο πολλά είναι αυτά που δεν γνωρίζουμε"...
