07/05/2026
სრულად ვიზიარებთ დუშენის კუნთოვანი დისტროფიის მქონე ბავშვების მშობლების წუხილს, რომლებიც მთავრობას სთხოვენ, დააფინანსოს საკუთარი შვილების სამკურნალო მედიკამენტები. გულსატკენია და სრულიად უსამართლო, როცა ხედავ, როგორ იტანჯებიან შენი შვილები მედიკამენტების მაღალი ფასის გამო.
გვსურს ხაზი გავუსვათ მედიკამენტებთან დაკავშირებულ ერთ განზომილებას, რომლის შესახებაც ბევრმა შეიძლება არ იცოდეს. როდესაც საქმე ეხება იშვიათი დაავადებების (და არა მხოლოდ მათ) სამკურნალო საშუალებებს, მედიკიმანეტების კვლევა და შემუშავება კომპანიებისთვის ძვირადღირებული და რისკის შემცველია, რადგან არ არსებობს ადამიანების საკმარისი რაოდენობა, რომელიც მათ პროდუქტს შეიძენს, განსაკუთრებით იმ წამლების შემთხვევაში, რომელთა წარმოება უფრო მაღალტექნოლოგიური და რთულია. დამატებითი ფაქტორია ისიც, რომ ამ მედიკამენტებზე არსებობს პატენტები, რომლებიც "იცავს" მათ მწარმოებელ კომპანიას, რათა სხვებმა იგივე მედიკამენტები უფრო იაფად ვერ დაამზადონ. პატენტი, შვიდი წელი რჩებათ ბაზარზე გატანიდან, მაგრამ კომპანიებმა პატენტების გახანგრძლივების გზები იპოვეს - 14 წლიდან და მეტი ვადით. ღარიბ ქვეყნებს, მთელი მსოფლიოს პაციენტებსა და ფარმაცევტულ კომპანიებს შორის მუდმივი ბრძოლა მიმდინარეობს. ხშირად, ეს დაპირისპირება მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის ფარგლებში ვლინდება ხოლმე. კომპანიები გენერიკული წამლების წარმოების წინააღმდეგ იბრძვიან. ამის თვალსაჩინო მაგალითია ბანგლადეში, სადაც ბავშვთა კისტოზური ფიბროზის სამკურნალო მედიკამენტის შემუშავება ბავშვებისთვის 98%-ით უფრო იაფად მოახერხეს. მისი ღირებულება 370 000 დოლარია, მაგრამ ბანგლადეშში ის წელიწადში 6 375 დოლარი ჯდება. კომპანიამ, რომელმაც ის შექმნა, მრავალ ქვეყანაში შეიტანა პატენტი, რათა ხელი შეეშალა ნებისმიერი გენერიკის მიერ მედიკამენტების გაიაფებას. თუმცა, ბანგლადეში იმდენად ღარიბია, რომ ის ზოგიერთი პატენტისგან გათავისუფლებულია, რის შედეგედაც მათ შეძლეს გენერიკის წარმოება. ინდოეთში შვეიცარიულმა კომპანია Roche-მა ინდურ მწარმოებელს უჩივლა, რათა შეეჩერებინა ინდოეთის მიერ ხერხემლის კუნთოვანი ატროფიის სამკურნალო პრეპარატ Evrysdi-ს გენერიკის წარმოება. ინდოეთის სასამართლოებმა კომპანიის წინააღმდეგ უპრეცედენტო გადაწყვეტილება მიიღეს და გენერიკული მედიკამენტების წარმოება დაუშვეს; კომპანიამ კი განაცხადა, რომ სარჩელების შეტანას გააგრძელებდა. ახალმა მედიკამენტმა ხარჯები 97%-ით შეამცირა.
როდესაც მედიცინაში მოგებაა დომინანტი ფაქტორი, კომპანიები თავდაპირველად დიდ თანხებს დებენ მედიკამენტების შესაქმნელად, რაც კიდევ უფრო ძვირია იშვიათი დაავადებებისთვის. წარმატების შემთხვევაში კი, პატენტების გზით, ყველანაირად ცდილობენ, რაც შეიძლება მეტი ფული იშოვონ. და არ დაგავიწყდეთ, რომ უმეტესად ეს უზარმაზარი ფარმაცევტული კომპანიები სახელმწიფოებისგან იღებენ დაფინანსებას მედიკამენტის შესაქმნელად და შემდეგ ცდილობენ, მთელი მოგება თავად შეინარჩუნონ. ეს კომპანიები ხშირად ევროპული და ამერიკულია; აშშ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციაში გიგანტური ფარმაცევტული კომპანიების ინტერესების დამცველის როლს ასრულებს. ბევრი გენერიკული მედიკამენტი ინდური, ჩინური, თურქული და ა.შ. წარმოებისაა. ხშირად ,გენერიკების წინააღმდეგ ვრცელდება პროპაგანდა, თითქოს ისინი რაიმე სახით "არაუსაფრთხოა", რაც პაციენტების ან მოსახლეობის სახელით მედიკამენტების შემსყიდველი ქვეყნების მიერ უფრო დაბალი ფასის მქონე მედიკამენტების შესყიდვაზე დაშინებას ემსახურება.
მთავრობები იშვიათი დაავადებებისთვის ხშირად გამოყოფენ დაფინანსებას. ზოგჯერ ფარმაცევტულ კომპანიებს ახალი წამლების შესაქმნელად დაფინანსებაც კი სთავაზობენ. იშვიათი დაავადებებისთვის ბიუჯეტი საქარათველოშიცაა გამოყიფილი და 65 მილიონ ლარს შეადგენს. არ ვიცი, აქვს თუ არა საქართველოს წამახალისებელი მექანიზმები ფარმაცევტული კომპანიებისთვის, რომ მათ იშვიათი დაავადებებისთვის მედიციკამენტების დაამზადებისკენ უბიძგებდა.
თუ დუშენის დაავადების ამ ახალ მედიკამენტებს, რომელთა უმეტესობა ბაზარზე 1-3 წელია არსებობს, პატენტები მოეხსნება და გენერიკების წარმოება დაიწყება, წლები დასჭირდება იმას, რომ რომელიმე მათგანი ხელმისაწვდომი გახდეს. პატენტების მოხსნითა და გენერიკების წარმოების დაშვებით ფასები მნიშვნელოვნად შემცირდებოდა, რაც ასეთ დიდ ტვირთად არ დააწვებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტს და მყისიერად დაეხმარებოდა ბავშვებს.
თითოეულ ქვეყანას ნამდვილად აქვს უფლებამოსილება, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის შემთხვევებში პატენტები არ გაითვალისწინოს (WTO). თუმცა, ამ უფლებამოსილებას იშვიათად იყენებენ, რადგან კომპანიებისა და ისეთი ქვეყნების, როგორიცაა აშშ, ზეწოლა, რომელიც ამ კომპანიების ლობისტია, ქვეყნებს ეკონომიკური საპასუხო ზომებით დაშინებით სერიოზულად ემუქრება.
მშობელს, რომელიც უყურებს, როგორ კარგავს შვილი სიარულის უნარს, არ აინტერესებს საპატენტო კანონმდებლობა ან კვლევისა და შემუშავების ხარჯები. მას აინტერესებს, ხელმისაწვდომია თუ არა ეს მედიკამენტი მისთვის ახლა. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ ჩვენი გზა და ჩვენი ქვეყანა სწორად მივმართოთ და ვეძიოთ მოგებაზე ორიენტირებულ ჯანდაცვის სისტემის ალტერნატივები, როგორც საერთაშორისო, ისე ადგილობრივ დონეზე.
ისეთი პატარა ქვეყნისთვის, როგორიც საქართველოა, რომელსაც ევროკავშირში ინტეგრაციისა და უცხოური ინვესტიციების ამბიცია აქვს, დუშენის დაავადების სამკურნალო მედიკამენტის აშშ/ევროკავშირის პატენტის ცალმხრივად უგულებელყოფა პოლიტიკურად საშიში ნაბიჯი იქნებოდა. ინდოეთისა და თურქეთისგან განსხვავებით, ჩვენ ნაკლები პოლიტიკური მხარდაჭერა, გენერიკული წარმოების ნაკლები შესაძლებლობა გვაქვს და უფრო მოწყვლადები ვართ დასავლეთის ზეწოლის მიმართ. თუმცა, შეგვიძლია ვითანამშრომლოთ რეგიონის იმ ქვეყნებთან, რომლებსაც ეს შესაძლებლობა აქვთ, რათა ვაწარმოოთ გენერიკული მედიკამენტები, რაც პირდაპირ სარგებელს მოუტანს ქართველებს. გარდა ამისა, არსებობს "მყიდველთა კლუბები", სადაც იშვიათი დაავადებების მქონე ბევრი ადამიანი/მთავრობები ერთიანდებიან და დიდი რაოდენობით ყიდულობენ მედიკამენტებს ან ამ პრეპარატების მწარმოებელ კომპანიებთან ფასის დაწევასთან დაკავშირებით მოლაპარაკებებს აწარმოებენ. ასევე არსებობს ისეთი ინიციატივები, როგორიცაა „ევროპული საჯარო ფარმაცია“ (European Public Pharma), რომელიც მიზნად ისახავს მედიკამენტების წარმოების ისეთი მოდელს, რომელიც მოგებაზე ორიენტირებულ წარმოებას დაუპირისპირდება, მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არამომქმედი, გრძელვადიანი პროექტია.
