01/12/2024
იაკობ კარნეცის ტაოს აღწერა - როგორ გაქრა ტაოს ქართული მოსახლეობა
იაკობ კარნეცი,ანუ ერზუმელი მე-17 საუკუნის მოღვაწეა, სასულიერო ოჯახიდან გამოსული,თავადაც მღველი გახდა. გარდა საულიერო, იაკობი სამეცნიერო მოღვაწეობასაც ეწეოდა. მისი შექმნილია ''ქრონოლოგია'' რომელიც 1482-1672 წლების პერიოდ მოიცავს და 1627-1672 წლების აღწერისას როგორც თვითმხილველი გვიყვება ოსმალებსა და სომხებს შორის არსებულ რეალობას,ასევე მეორე თხზულება მცირე ბიოგრაფიის სახით წარმოდგენილი მისი მამის,გიორგის შესახებ და ყველაზე მთავარი,ტოპოგრფიული ნაშომი,რომელსაც ხშირად ზემო სომხეთის აღწერას უწოდებენ,რომელიც მეტწილად ერზერუმის მხარეს მოიცავს. [1]
სწორედ ამ ნაშრომშია უმნიშვნელოვანესი ცნობები დაცული მე-17 საუკუნის ტაოს ისტორიისა და ეთნიკური სურათის შესახებ.აღწერს რა ავტორი თორთუმისა და იშხნის ხეობას, მოიხსენიებს თორთუმის ციხე-სიმარგესა და აგარაკის ციხეს, ამბობს,რომ ამ ხეობაში მდებარეობს დიდებული ქართული ტაძრები სოფელ ხახულში,ოშკში და იშხანში,რომელთა მსგავსი მხოლოდ სტამბოლში აია სოფიის ტაძარია. ავტორისვე დაკვირვებით, ტაო მხარის მოსახლეობა ორი ეთნიკური ჯგუფისაგან შედგება,ერთ ნახევარს სომხები,მეორე ნახევარს კი ქართველები შეადგენდნენ. თუმცაღა უნდა ითქვას,რომ თავად ნაშრომის რამდენიმე ხელნაწერია შემორჩენილი და ეს პასაჟი რამდენიმენაირადაა ჩაწერილი. მაგალითად, ერთი ვერსიის მიხედვით ამ მხაარის მცოვრებლების ნახევარს შეადგენდნენ ტომითა და სარწმუნოებით სომხები და ქართველები,რომლებიც სომხურად საუბრობდნენ,ხოლო მეორე ვერსიის მიხედვით ერთი ნაწილი მცხოვრებლების სომხები იყვნენ,ხოლო მეორე ნაწილი რელიგიურად ქართველები, მაგრამ საუბრონდნენ სომხურად.[2]
მიუხედავად იმისა,რომ მკვლევართა და გამომცემელთა უმრავლესობა პირველ ვარიანტს უჭერს მხარს,აშკარაა,თუ რა ძალადობაა განხორციელებული ტექსტზე და თუ როგორაა ინტერპოლირებული იგი. ამას, როგორც ქვემოთ ვნახავთ, საკუთარი ობიექტური მიზეზები ჰქონდა და ამას ქვემოთაც დავინახავთ.
კარნეცისვე აღწერით,მამროვანის და ოლთისის ხეობების მოსახლეობაც ქართველებისა და სომხებისგან შედგება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ავტორის ცნობა ოსმალეთის იმპერიის მიერ ამ მხარის აღწერის მონაცემებსა და შედეგების შესახებ. მისი მოწმობით, 1642-43 წლებსი ოსმალეთის იმპერატორის ბრძანებულებით ერთ ერზრუმელ ცნობილ ფაშა ჯაფარს დაევალა მოსახლეობის აღწერა.ამ ბოროტმა და ქრისტიანების მოძულე კაცმა საქმე პირნათლად შეასრულა,ყველაფერი აღრიცხა და გადასახადების განაწილების მონაცემები სამეფო წიგნში შეიტანა. ქართველებმა, გადასახადებით შეშინებულებმა,ისლამი მიიღეს,ხოლო სომხებმა საკუთარ სარწმუნოებაში დარჩნენ,კარენცის ცნობით ქრისტეს მადლით და გრიგოლ განმანათლებლის ლოცვით.
ანტი-ქალკედონიურ-ქალკედონიური რეალიგიური პრიზმისა და დაპირისპირების გარდა, იაკობ ერზრუმელის ცნობაში კარგად სჩანს,თუ რა დღეში აღმოჩნდა ქართული მოსახლოება ტაოში. ამ აღწერიდან თითქმის 100 წელი იყო გასული,რაც ოსმალეთის იმპერიამ ეს ქართული რეგიონი მიიტაცა და ის ქართულ სამყაროს მოსწყვიტა. შედეგად დაიწყო ოსმალური წეს-წყობილების დანერგვა. წარმოებულ ომებს ქართული მოსახლეობის ნაწილი შეეწირა,ნაწილი აიყარა და საქართველოს შიდა რაიონებში გადმოინაცვლა,დარჩენილი მოსახლეობა არჩევანის წინაშე დადგა. ქართველები ტაოში იყვნენ მიწათმფლობელი ფენა,გლეხები,აზნაურები,დიდებულები. ამიტომ ქრისტიანული მიწათმფლიბელობის აკრძალვა და ხარაჯის დადება მათ ეხებოდათ, ოსმალეთის იმპერია არანაირ კომპრომისზე მიდიოდა ქართულ ეკლესიასთან,რომელიც მათ ქართული სახელმწიფოებრივობის საყრდენად წარმოედგინათ,შესაბამისად მის ძირ-ფესვიანად მოთხრას მთელი ძალით ლამობდნენ,ქართულ სამართალსა და ფეოდალურ ყოფას ოსმალურით ანაცვლებდნენ.
შესაბამისად,იქაურ ქართველობას 3 გამოსავალიღა ჰქონდა,ან მთლიანად აყრილიყო და გადახვეწილიყო იქიიდან,ან მიეღო ისლამი და ამით გათავისულებულიყო ოსმალური უღლისგან ან კიდევ გასომხებულიყო,მიეღო სომხური სარწმუნოება. ამიტომაც,ტაოს ქართული მოსახლეობის ნაწილის კიდევ ერთი ტალღა დაიძრა შიდა რაიონებისკენ,მათ კი, ვისაც ქრისტიანული რწმენის შენარჩუნება სურდა,გასომხდა,ხოლო ნაწილმა ისლამი მიიღო და საბოლოოდ გათურქდა. ოსმალეთის იმპერია,საქართველოს ეკლესიისგან განსხვავებით უფრო ჰუმანურად ეპყრობოდა როგორც სომხურ,ისე ბერძნულ ეკლესიებს,რადგან მათ წასასვლელიც არსად ჰქონდათ,ცხოვრობდნენ იმპერიაში, მათი მიწები უკვე დაპყრობილი იყო ოსმალების მიერ. საქართველოს შემთხვევაში ოსმალეთს ჯერ კიდევ ჰქონდა ასაღები როგორც დასავლეთ,ისე აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფო-სამთავროები და ქართული ეკლესიის მოსპობა მის მიერ დაპყრობილ მიწაზე უმნიშვნელოვანეს საზრუნავად მიაჩნდათ.
საბოლოოდ ასე გაქრა ქართველობა ტაოში. ეს მართლმადიდებლური მხარე,რომელიც სომხური დომინაციის და მამიკონიანთა დინასტიის მმართველობის დროსაც კი მართლმადიდიებლური იყო საუკუნეების განმავლობაში,ოსმალეთის იმპერიის დროს სომხურმა ეკლესიამ,რომლის საკულტო ნაგებობები ან მისი ნაშთები საერთოდ არაა ნაპოვნი ტაოში,მთლიანად შეიწოვა და გაასომხა იქაური ქართველობა,ვისაც ქრისტიანობის შენარჩუნება სურდა,ხოლო დიდი ნაწილი უბრალოდ გათურქდა. მერმინდელ თურქულ და რუსულ აღწერებში,დიდებული ქართული ეკლესიების ახლოს -ოშკში,ხახულში,ბანაში - სომხურ-მონოფიზიტური მოსახლეობა ცხოვრობს.
ბრიტანელი საზოგადო მოღვაწე მორგან ფილიფს პრაისი 1916 წელს ამ მხარეში მოგზაურობის დროს წერს,რომ თუკი ვინმე ქართველი იყო თორთუმის მხარეში, თურქებმა მთლიანად გაათურქეს ჩაცმულობით,ენობრივად,მანერებითო.
შესაბამისად,მთელი მოსახლეობა მუსლიმი თურქებისგან შედგებაო,ხოლო თორთუმის 3 სომხური სოფლებიდან ხალხი წინა წელს განდევნილ იქნა და სავარაუდოდ დახოცილი [3]
იაკობ კარნეცი - ქართული თარგმანი
ხოლო აქედან გზა მიემართება უზარმაზარი ხეობისკენ,სადაც დგას ქვის გალავნით შემოზღუდული ციხე-სიმაგრე,მდებარე ჭოროხის ნაპირებთან,სპერად წოდებული. ეს დიდებულთა სამყოფელია. ეს ხეობა მოიცავს 300 სოფელსა და საზაფხულო სადგომს.ტყით მრავალი,უთვალავი ბაღით,სურნელოვანი და გემრიელი ხეხილით.ამ ხეობაშიო მდებარეობს იოანე ნათლისმცემლის უმშვენიერესი მონასტერი,სადაც ბერ-მონაზონთა ჯგუფი ცხოვრობს და ყოველ წელს, ჯვრის ამაღლების დღესასწაულზე, მომლოცველთა დიდი რაოდენობა მიდის.ბალახოვანი საძოვრებით დაფარულ მთებზე,სადაც უამრავი უხვი წყაროა,მრავალი ცხვარსა და სხვადასხვა პირუტყს შეხვდებით. ამ ადგილზე დიდი რაოდენობით კარაქსა და თაფლს ამზადებენ. მიწის მცხოვრებნი სომხები არიან,მხარე კი სოფელ ხოტევჯურამდეა გადაჭიმული,სადაც ორი მონასტერი და მრავალი ეკლესია მდებარეობს,რომლებიც ამჟამად დანგრეულ-მიტოვებული ტაჯიკთა(=მუსლიმთა) ხელშია გადასული.
ამ [სპერის] მიწის შემოვლის შემდეგ გზა მიდის სხვა, იშხნის ხეობაში, სადაც მრავალი სოფელი და მცირე ციხეა,ასევე მონასტრები მთის მწვერვალებზე.აქვეა ბევრი უცხვწყლოვანი საძოვარი, პირუტყვთა და ცხვრის ფარისთვის შესაფერისი ადგილები,ხოლო ხეობებში ყვავილის ბაღები და დიდი რაოდენობით სხვადასხვა სახეობის ხეხილი. ღვინო კი ძალიან უხვად და უმაღლესი ხარისხის,რომ მისი შენახვა 7 წლის განმავლობაშია შესაძლებელი ისე,რომ ადამიანი დაიჯერებს თითქოს ახლა დაყენდაო. ეს ღვინო გულის ფრიალას და თავის ტკივილს არ იწვევს,ძალიან სასიამოვნო დასალევია. ამ ხეობას აქვს მიუდგომელი ციხე-სიმაგრე,თორთუმად წოდებული, დიდებულთა სადგომი,რომლის სამფლობელო ჭოროხის ნაპირზე მდგარ აგარაკის ციხემდე ვრცელდება.თორთომში მოჰყავთ მსხალი და უფრო მეტად შესანიშნავი გემოსა და სურნელის ვაშლი,მისი ჭამით ღმერთ მადლობას წირავენ. ერთი ვაშლი 200 დრამს იწონის,რაც 1 ნუკს უდრის. მისი ფერი წითელი ან ძალიან თეთრია. მას ძღვნად აძლევენ სტამბოლის სულთანსა და დიდებულებს. ამ ვაშლის სახეობას შაჰალმასი,ანუ შაჰის ვაშლი ეწოდება. ამ ხეობაში მდებარეობს დიდი ქართული ტაძრები, სოფელ ხახულში,ოშკში და იშხანში,რომელთა მსგავსი მხოლოდ კონსტანტინოპოლში მდებარე აია სოფიაა. ამ მხარის მცხოვრებნი კი ტომობრივად და სარწმუნოებით ნახევარი ნაწილი სომეხი, ნახევარი კი ქართველებია, მაგრამ ლაპარაკობდნენ სომხურად.როდესაც აგარის შთამომავლები(=მუსლიმები) გამრავლდნენ ჩვენს დროში, სომხური წელთაღრიცხვით 1092 წელს=(რომელიც დაიწყო 1642 წლის 12 ოქტომბერს და დასრულდა 1643 წლის 11 ოქტომბერს). სტამბოლის დიდი იმპერატორის ბრძანებულებით დაევალა ერთ ერზერუმელ ძალიან ცნობილ მოლას, ფაშათა შორის გამოჩენილს,სახელად ჯაფარს, კაცს ბოროტსა და ქრისტიანების მტერს,მოსახლეობის აღწერა ჩაეტარებინა ერზერუმის მიმდებარე მხარეებში. მან ყველაფერი აღრიცხა და მოახდინა გადასახადების განაწილება,რომელიც აგრერიგად მძიმე იყო და ყველაფერი,დიდი და მცირე,შეიტანა სამეფო წიგნში. ამ მხარის ქართველებმა გადასახადებით შეშინებულებმა, მუჰამედის სარწმუნოება მიიღეს,ხოლო სომხები დარჩნენ საკუთარ სარწმუნოებაში,ქრისტეს მადლით და წმინდა [ გრიგოლ] განმანათლებლის ლოცვით.ეს ხეობა ძალიან ნაყოფიერია. ჩვენი ქალაქი ერზერუმი, ბასიანი და მიმდგომი მხარეები უხვია ღვინით,ყურძნით,ზეთისხილით და ყოველგვარი ხილით. აქედან,აღმოსავლეთით, გვხვდება მრავალი სოფლით მოცული დიდი მხარე,რომელთა მცხოვრებნიც ქართველები და სომხები არიან. ამ მხარეში მდებარეობს მაღალი და მიუდგომელი ციხე-სიმაგრე, ამჟამად მამროვანად წოდებული. ამ ციხე-სიმაგრეში მდებარეობს წმინდა გიორგის სახელობის საუცხოო საყდარი,ულეთად(ოლთისად) წოდებული.ეს მხარე დიდებულთა სადგომია,ძალიან ნაყოფიერი, უამრავი მდელოთი და უხვი,წმინდა წყაროთი. მას აკრავს უზარმაზარი წიფლის ტყე,რომელსაც თავისუფალ ტყეს ეძახიან, რომლის დასაწყისი და დასასრული არავის უნახავს და მიუღწევია,რადგანაც ის ვრცელდება,როგორც ამბობენ,კავკასიის მთამდე,ალანთა კარამდე,კასპიის ზღვამდე,რომელიც არის გილანი. ეს მხარე უხვია საკვებით და ყველანაირი სიკეთით,საზღვრები კი ვრცელდება ქალაქ უტიკამდე,მეორე მხრივ ბასიანამდე. აქედან აღმოსავლეთით კი, მდებარეობს ზემო ბასიანის მხარე, ბევრი სოფლითა და სიმაგრეებით დაფარული. მცხოვრებთა უმრავლესობა სომეხია,მცირე რაოდენობით თურქებიც არიან.
ფრანგული თარგმანი
De là, on arrive à la grande et immense vallée ou se trouve un château entouré de murs, construit sur les bords du Djorokh, et nommé actuellement Espir. C'est une résidence seigneuriale. Cette vallée renferme des villages et des stations estivales [au nombre de] 300; des forêts nombreuses, des jardins innombrables, avec des arbres fruitiers [aux fruits] parfumés et savoureux. Elle a un couvent merveilleux, du nom de saint Jean le Baptiste; une congrégation y habite actuellement; et tous les ans, à la fête de Sourb khatchvérats (sainte Exaltation de la Croix), il s'y rend un nombre considérable de pèlerins. Le sommet des montagnes [est couvert] de pâturages très herbeux, aux sources abondantes, où l'on élève de nombreuses brebis et d'autres animaux. [Les pays] produit du beurre et du miel en grande quantité; et les habitants du pays sont Arméniens. Il s'étend jusqu'au village de Khotewtjour et a deux couvents, de nombreuses églises qui sont actuellement ruinées et abandonnées aux mains des Tadjik.
En contournant [ce pays, on arrive à une] autre vallée, [celle de] Ichkhananist , qui a beaucoup de villages et de petites forteresses, et des couvents au sommet des montagnes. Il y a de nombreux pâturages avec des sources, lieux propices aux animaux et aux moutons. Dans les vallées, se trouvent des jardins à fleurs et des arbres fruitiers de différentes essences en très grande quantité; et du vin en telle abondance et de si bonne qualité, qu'il se conserve jusqu'à sept ans, et [au bout de ce temps] on croirait qu'il vient d'être fait; il n'occasionne pas de palpitations du cœur, ni de maux do tête, mais est très agréable à boire. Cette vallée a une forteresse imprenable, Thorthoum, lieu de résidence seigneuriale qui étend sa domination jusqu'à la forteresse d'Agrak, qui se trouve au bord du Djorokh. Thorthoum produit des poires, et plus encore des pommes, d'une saveur et d'un parfum admirables. [En les mangeant,] on rend gràce à Dieu. Une [pomme] atteint au poids de 200 draim, ce qui fait 1 nouki . La couleur en est rouge ou très blanche; on en fait cadeau au sultan de Stampôl et aux grands; Cette espèce de pommes se] nomme chahalmasi ( pomme du chah). Dans la vallée se trouvent de grands couvents géorgiens, dans les villages de Khakhou, Olk et Ichkhan ; [on n'en trouve] de semblable qu'à Sainte-Sophie, à Constantinople. Les habitants de ce pays se composaient par moitié [égale] d'Arméniens et de Géorgiens, en tant que race et religion (?); mais ils parlaient [tous] arménien. Quand les Hagaratsiq (les descendants d'Agar =les musulmans ...les Turcs) augmentèrent en nombre, de nos jours, en l'an 1092 È. A [12 octobre 1642- 11 octobre 1643 de J. - C.), un ordre du grand empereur de Stampôl chargea un mollah très célèbre de la ville d'Erzeroum, notable [entre] les pachas, du nom de Tjafar, [homme] méchant et ennemi des chrétiens, de faire une statistique dans tous les pays environnant Erzeroum. Il fit le recensement et la répartition des impôts [qui furent très] lourds, et inscrivit grands et petits dans le livre royal ; les Géorgiens de ce pays, effrayés de l'impôt, se convertirent à la religion de Mahmét ; mais les Arméniens restèrent dans leur foi, par la gréce du Christ et les prières du saint Illuminateur. Cette vallée est très fertile. Notre ville d'Erzeroum, Basén et les districts environnants abondent en vin, raisins, olives et fruits de toute sorte. De là, en tournant vers l'est, on rencontre un grand district [qui renferme] beaucoup de villages. Les habitants du pays sont des Arméniens et des Géorgiens. Ce pays a une forteresse élevée et imprenable, que l'on appelle actuellement Mamrvan. Dans cette forteresse se trouve an superbe couvent, sous le vocable de saint Géorg, que l'on nomme maintenant Oulêth. Ce pays est une résidence seigneuriale, très fertile, aven des herbages nombreux et d'abondantes sources très fratches; il est entouré d'une [immense] forêt de hêtres, que l'on appelle «Forêt libre» et dont personne n'a vu le commencement ni n'a pu atteindre l'extrémité; car elle s'étend, dit-on, jusqu'au mont Caucase, à la Porte des Alains, à la mer Caspienne, qui est Kilan. Ce pays abonde en vivres et en toutes sortes de biens. Ses limites vont jusqu'à la ville d'Okhtiq, et de l'autre côté jusqu'à Baséan°. De là, en tournant vers l'Orient, se trouve le territoire do Basén supérieur, avec beaucoup de villages et de bourgs... Les habitants de ce pays sont des Arméniens et quelques Turcs…
[1] A reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920 with an introductory history ; Kevork B. Bardakjian https://archive.org/details/bardakjian-2000-bibliography-1500-1920/Bardakjian_2000_Bibliography_1500-1920/page/70/mode/2up
[2] Арутюнова-Фиданян В. А. К вопросу о существовании халкидонитской Церкви в Армении // Вестник ПСТГУ. Сер. III: Филология. 2010. Вып. 4 (22). С. 17–18. // «И были из жителей этой страны половина — армяне, а другая половина по племени и религии были грузинами,но говорили на армянском языке» . Существовала и другая редакция «Хроники» Акоба Карнеци, дающая чтение, близкое к разъяснению. По этой редакции: «И были из жителей этой страны одна половина — армяне, а другая — по религии были грузинами, но говорили на армянском языке»
[3] M. Philips Price. My Summer Journey on Kars Plateau and in the Upper Chorokh Basin (1916) // War & revolution in Asiatic Russia,. — New York: The Macmillan Company, 1918. — p. 198-199. «If some families were Georgian by origin, they had long since been completely Turkified in dress, speech and manners.» https://archive.org/details/cu31924027963762/page/n203/mode/2up
[4] Jacob de Karin Erzeroum, ou Topographie de la Haute Arménie. / traduit et annoté par M. Frédéric Macler (1917). — Journal Asiatique, t. XIII, pp. 174- 178. — Paris : Imprimerie nationale, 1919
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530760/page/n213/mode/2up
Մանր ժամանակագրություններ XIII-XVIII դդ., Հ. 1
Мелкие хроники : XIII-XVIII вв. vol. 2 p 554
https://arar.sci.am/dlibra/publication/373390/edition/346175/content?fbclid=IwY2xjawG5Vn9leHRuA2FlbQIxMAABHfjxZyY8g4ut9DqjNLcixqlMY10qGMHYFt6yojdRctCc4v73a22aiMcxVQ_aem_48ucvsFIbxLCi4ghkWiHEw
© ꜱᴀɴɪɢɪᴀ - სანიგეთი
