NAVEND - Zentrum für Kurdische Studien e.V.

06/10/2026

❗️Deutsch/Kurmanci/Englisch

📌 Deutscher Buchpreis 2026 für Shida Bazyar
Mit dem Roman „Die Lücken“ hat die Autorin Shida Bayzar den diesjährigen Deutschen Buchpreis gewonnen. Herzlichen Glückwunsch!

Shida Bazyar wurde 1988 in Hermeskeil (bei Trier) in Rheinland-Pfalz geboren. Ihre Eltern stammen aus der Provinz Ilam/ Ostkurdistan/ Iran und waren ein Jahr zuvor (1987) vor dem iranischen Mullah-Regime geflohen und nach Deutschland gekommen.

Shida Bazyar studierte Literarisches Schreiben an der Universität Hildesheim. Danach arbeitete sie als Pädagogin für Jugendliche im Freiwilligendienst und als freie Autorin. Neben Veröffentlichungen von Kurzgeschichten in Zeitschriften und Anthologien war sie Stipendiatin des Klagenfurter Literaturkurses 2012 und Studienstipendiatin der Heinrich-Böll-Stiftung.

Schon ihr Debütroman „Nachts ist es leise in Teheran“ (2016) erhielt mehrere Preise. Bazyars zweiter Roman „Drei Kameradinnen“ erschien im Frühjahr 2021 und stand unter anderem auf der Longlist zum Deutschen Buchpreis. 2023 wurde ihre Arbeit mit dem Ernst-Toller-Preis geehrt.

In dem Roman „Die Lücken“ verarbeitet die Autorin, angeregt durch die N**i-Vergangenheit in ihrem Geburtsort Hermeskeil, 90 Jahre Geschichte einer fiktiven Gemeinde, die ihre Vergangenheit aktiv verschweigt. Es geht um jene Lücken, die die deportierten und ermordeten jüdischen Bewohner der Ortschaft hinterlassen haben. Der Roman beschreibt, wie jüdisches Leben im Ort verschwindet, und die Menschen, die das Dorf prägten: jüdische Familien, die alles verloren, NS-Profiteure, die sich als unschuldige Mitläufer neu erfanden, bis hin zu den Familien Sharifi und Karimpour, die Jahrzehnte später aus dem Iran dorthin flüchten.

Wir von NAVEND – Zentrum für Kurdische Studien e.V. freuen uns über diese Auszeichnung für Shida Bazyar. Der Roman ist gerade in unserer aktuellen politischen Zeit bedeutsam, und es ist bemerkenswert, dass eine Autorin mit kurdischer Abstammung ihre Perspektive zur N**ivergangenheit und deren Verdrängung in Deutschland einbringt.

📌 Xelata Pirtûkê ya Almanî ya 2026an ji bo Shida Bazyar
Nivîskar Shida Bazyar xelata Pirtûkê ya Almanî ya îsal ji bo romana xwe "Die Lücken" wergirt. Pîroz be!

Shida Bazyar di sala 1988an de li Hermeskeil (nêzîkî Trier) a li Rheinland-Pfalz ji dayik bûye. Dê û bavê wê ji parêzgeha Îlamê ya li Rojhilatê Kurdistanê, Îranê ne, û ew salek berê (di sala 1987an de) ji rejîma mûllayên Îranê reviyabûn da ku werin Almanyayê.

Shida Bazyar li Zanîngeha Hildesheimê nivîskariya afirîner xwend. Piştre wê wek xebatkareke ciwanan di xizmeta dilxwazî de û wek nivîskareke serbixwe kar kir. Ji bilî weşandina kurteçîrokan di kovar û berhevokan de, ew di sala 2012an de xwediyê bûrsê li Kursa Wêjeyê ya Klagenfurtê bû û ji Weqfa Heinrich Böllê alîkariyeke xwendinê wergirt.

Romana wê ya yekem, "It Is Quiet at Night in Tehran" (2016), gelek xelat wergirtin. Romana duyem a Bazyar, "Three Comrades", di bihara 2021'an de hate weşandin û ji nav xelatên din re, ji bo Xelata Pirtûkê ya Almanî ket lîsteya kurt. Di sala 2023'an de, berhema wê bi Xelata Ernst Toller hate rûmetdarkirin.

Di romana "Die Lücken" (Valahî) de, ku ji rabirdûya Nazî ya cihê jidayikbûna wê, Hermeskeil, îlhama xwe digire, nivîskar 90 salan ji dîrokê di civakeke xeyalî de ku bi awayekî çalak rabirdûya xwe vedişêre, vedikole. Ew li ser valahiyên ku ji hêla niştecihên Cihû yên bajarokê yên ku hatine sirgûnkirin û kuştin ve hatine hiştin, hûr dibe. Roman vedibêje ka jiyana Cihûyan a li bajarokê çawa winda dibe, û mirovên ku şêweyê gund danîne: malbatên Cihû,

📌 German Book Prize 2026 for Shida Bazyar
Author Shida Bazyar has won this year’s German Book Prize for her novel „Die Lücken“ (The Gaps). Congratulations!

Shida Bazyar was born in 1988 in Hermeskeil (near Trier) in the state of Rheiland-Pfalz. Her parents, who came from the Ilam province (East Kurdistan/Iran), had fled the Iranian mullah regime and arrived in Germany the previous year (1987).

Shida Bazyar studied Creative Writing at the University of Hildesheim. She subsequently worked as an educator for young people in voluntary service and as a freelance author. In addition to publishing short stories in magazines and anthologies, she was a scholarship recipient of the 2012 Klagenfurt Literature Course and held a scholarship from the Heinrich Böll Foundation.

Her debut novel, „Nachts ist es leise in Teheran“ (2016), had already won several awards. Bazyar’s second novel, „Drei Kameradinnen“, was published in the spring of 2021 and was included on the longlist for the German Book Prize, among other honors. In 2023, her work was recognized with the Ernst Toller Prize.

In the novel „Die Lücken“, the author—inspired by the N**i past of her birthplace, Hermeskeil—explores 90 years of history in a fictional community that actively conceals its past. The story focuses on the voids left behind by the town’s deported and murdered Jewish residents. The novel depicts the disappearance of Jewish life in the town and the people who shaped the village—from Jewish families who lost everything and N**i profiteers who reinvented themselves as innocent bystanders, to the Sharifi and Karimpour families, who fled there from Iran decades later.

We at NAVEND – Centre for Kurdish Studies e.V. are delighted by this award for Shida Bazyar. The novel is significant in the current political climate, and it is remarkable that an author of Kurdish descent is contributing her perspective on Germany’s N**i past and the way it has been suppressed.

17/09/2026

➡️Deutsch/Kurmanci

📌34. Jahrestag des Mykonos-Attentats in Berlin
Am 17. September 1992 erschossen maskierte Todesschwadrone der Islamischen Republik Iran im Restaurant „Mykonos“ in Berlin-Wilmersdorf vier Politiker aus Ost-Kurdistan.

Es handelte sich um Dr. Sadegh Sharafkandi (Generalsekretär der Demokratischen Partei Kurdistan-Iran, DPK-I) Fattah Abdoli (Partei-Repräsentant in Frankreich) Homayoun Ardalan (Partei-Repräsentant in Deutschland) sowie Nouri Dehkordi (in Berlin lebender Übersetzer/Politiker). Die Opfer nahmen an einem Kongress der Sozialistischen Internationale in Berlin teil. Ein weiterer Gast und der Wirt wurden schwer verletzt.

Am 19. September 2026 findet hierzu eine Gedenkveranstaltung zum Jahrestag des Mykonos-Attentates in Berlin statt (13.00-17.00 Uhr, Prager Platz). Wir rufen zur Unterstützung und Teilnahme auf.

📌Salvegera 34-an a komkujiya Mykonosê ya li Berlînê
Di 17ê Îlona 1992an de, komên îdamê yên bi maske yên ji Komara Îslamî ya Îranê li restorana 'Mykonos' a li Berlîn-Wilmersdorfê gule berdan ser çar siyasetmedarên ji Rojhilatê Kurdistanê û ew kuştin.

Qurbanî ev bûn: Dr. Sedîq Şarafkendî (Sekreterê Giştî yê Partiya Demokrat a Kurdistan-Îranê, PKD-Î), Fethullah Abdolî (nûnerê partiyê li Fransayê), Homayûn Ardalan (nûnerê partiyê li Almanyayê) û Nûrî Dehkurdî (wergerek û siyasetmedarekî ku li Berlînê dijiya). Qurbanî beşdarî kongreyeke Navneteweyî ya Sosyalîst a li Berlînê dibûn. Mêvanekî din û xwediyê xwaringehê bi giranî birîndar bûn.

Di 19ê Îlona 2026an de, çalakiyeke bîranînê ya ji bo salvegera êrîşa Mykonosê dê li Berlînê (Saet 13:00–17:00, li Prager Platz) were lidarxistin. Em banga piştgirî û beşdariya we dikin:

16/09/2026

01/09/2026

کۆچیدوایی مەهدی زانا و ماڵئاوایی لە نموونەیەکی باڵای خەباتی ئازادی کورد!

بەوپەڕی رێزو بە خەمێکی گەورەوە ماڵئاوایی لە مەهدی زانا (١٩٤٠–٢٠٢٦) دەکەین، یەکێک لە کاریگەرترین و ئازاترین و کۆڵنەدەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی نوێی کورد. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٦ لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا لە نەخۆشخانەیەک لە ئامەد (دیاربەکر) بەهۆی نەخۆشییەکی سەختی سییەکانەوە کۆچی دوایی کرد و لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٦ لە گۆڕستانی یەنیکۆی دیاربەکر بەخاک سپێردرا.

مەهدی زانا لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٠ لە فارقین (سیلڤان) لەدایکبووە، کە شارۆچکەیەکی کۆنە و خاوەنی ناسنامەیەکی بەهێزی کوردستانیە. ژیانی پیشەیی وەک بەرگدروویەکی گەنج لە سیلڤان دەستپێکرد. هەر لە تەمەنیی لاوێتیەوە چالاکی سیاسی هەبوو، سەرەتا لە ساڵی ١٩٦٣ەوە لە پارتی کرێکارانی تورکیا (TIP) وکۆمەڵە ڕۆشنبیرییە شۆڕشگێڕەکانی ڕۆژهەڵات (DDKO)، کە تێیاندا بۆ دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و مافی چارەنووسی کولتووری تێدەکۆشا. وازی لە نازناوە تورکییەکەی 'بیلیجی' هێنا و ناوێکی کوردی 'زانا'ی هەڵبژارد.

دوای کودەتا سەربازییەکەی ئازاری ١٩٧١ پارتی کرێکارانی تورکیا هەڵوەشێنرایەوە و مەهدی زانا دەستگیرکرا. پاش ئەوەی لێبوردنێکی گشتی لە تەمموزی ١٩٧٤ ڕاگەیەندرا، مەهدی زانا بەردەوام بووەوە لە خەباتەکەی، ئەمجا لەناو پارتی سۆسیالیستی کوردستانی تورکیا (کە لە ساڵی ١٩٧٥ دامەزرا و دواتر ناوی خۆی گۆڕی بۆ پارتی سۆسیالیستی کوردستان)، کە لەوێدا بووە ئەندامێکی پێشەنگ. لە ساڵی ١٩٧٥، هاوسەرگیریی لەگەڵ خاتو لەیلا زانادا کرد، کە دواتر بووە ئەندامی پەرلەمان وەک نوێنەری دیاربەکر؛ دوو منداڵیان پێکەوە بوو.

وەک بەربژێرێکی سەربەخۆ، بەبێ ئەوەی هیچ پارەیەک لە گیرفانی دابێت و هیچ دەزگایەکی حزبی لە پشتیەوە بێت، مەهدی زانا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ساڵی ١٩٧٧ی لە دیاربەکر بردەوە، کە "پایتەخت"ی سیاسی و کولتووریی باکوور (باکووری کوردستان)ە. ئەوەش بۆ یەکەمجار بوو لە مێژووی کۆماری تورکیادا، کە کوردێک، بە ئاشکرا دان بە ناسنامەی کوردبوونی خۆیا بنێت، هەڵبژاردنێک بباتەوە.

ماوەی کارکردنەکەی لەو پۆستەدا وەرچەرخانێکی دیاری هێنایە ئاراوە، چونکە سیاسەتەکانی ئاراستەی پێداویستییەکانی دانیشتووان کرابوون و ئاستی کەلتووری و زمانی ناوچەکەی بەشێوەیەکی دیار دەرخست. سەرەڕای نەداری و کەمدەرامەتی و بەربەستی سیاسی، دەستی بەوە کرد، بارودۆخی ژیان لە هەژارترین گەڕەکەکانی شارەکەدا باشتر بکات: بۆ نموونە لە ڕێگەی فراوانکردنی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی وەک ئاوەڕۆ و کارەبا و بەهێزکردنی زمانی کوردی لە ژیانی رۆژانەدا. ئەمەش وای لێکرد، کە بۆ بڕێکی زۆری کورد ببێتە نموونەیەکەی باڵا.

دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ مەهدی زانا دەستگیرکرا و کۆی گشتی ١٦ ساڵی ژیانی لە زیندانەکانی تورکیادا بەسەربرد.

ڕاپۆرت و گێڕانەوەکانی ماوەی زیندانیکردنەکەی باس لە بەندێکی تەنیایی توند و ئەشکەنجە و دەستدرێژیی دەروونی دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، مەهدی زانا چۆکی نەدا. دواتر بیرەوەریەکانی لە هەندێ کتێبێدا بڵاوکردەوە، کە بەمەش بوونە یەکێک لە کەسایەتیە سیاسیە هاوچەرخەکانی کورد.

سەرەڕای توندترین ئەشکەنجە و ساڵانێکی زۆری زیندانیکردن، بەڕاشکاوانە مایەوە لەسەر بیروباوەڕەکانی خۆی و ئامادە نەبوو سازش لەسەر بنەماکانی خۆی بکات. تەنانەت بەرگەی قۆناغە تاریکەکەی لە زیندانی سەربازی لە دیاربەکر گرت. دوو کەس لە ڕزگاربووانی ئەو تاقیکردنەوە دۆزەخئاسایە، پارێزەر شەرەفەدین کایا و حوسێن ییلدیریم ن، کە دواتر وەک شایەت‌حاڵ ئەزموونەکانی خۆیانیان بڵاوکردەوە. مەهدی زانا خۆیشێ ئەم قۆناغەی لە بەرهەمێکدا بە ناوی ڤەهستاین گونلوجو(یاداشتی دڕندەییەکان) بڵاوکردەوە. کورتەیەکی ئەم بڵاکراوەیە، بە شێوەی چاوپێکەوتنێک، لە ساڵی ١٩٩٥ لە پاریس بە ناوی "زیندانی ژمارە ٥" بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ١٩٩٧ ئەم کتێبە وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی و لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاوکرایەوە، لەگەڵ پێشەکییەک لەلایەن ئێلی ڤیزڵ، براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی. بەم شێوەیە مەهدی زانا بووە مێژوونووسی ستەم و بەرگەگرتن. هەربۆییەش ناوەکەی بووە هێمای خۆڕاگری و شکۆمەندیی سیاسی، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەدا. بۆ ئازادکردنی مەهدی زانا هەڵمەتێکی نێودەوڵەتیی بەرفراوان دەستی پێکرد، کە کەسایەتیی وەک فرانسوا میتران و ڤیلی برانت پشتیوانییان لێدەکرد.

مەهدی زانا لە ١٦ی نیسانی ١٩٩١ ئازاد کرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٤ دووبارە دەستگیر کرایەوە. دوای ئازادکردنی، سەرەتا چوو بۆ پاریس و پاشان هەڵات بۆ سوید، کە لەوێ تا ئەم دواییانە لەگەڵ خزم و هاوڕێکانی دەژیا. ساڵانی زیندانییەکەی کاریگەرییەکی قورسی کردبووە سەر باری تەندروستیی.

لە ساڵی ١٩٩٥ سەردانی ناوەندەکەمانی کرد، ناوەندی لێکۆلێنەوەی کوردی لە شاری بۆن. لە ساڵانی ١٩٩٧ و ٢٠١١ هاتەوە دیدەنیمان. لە بۆنەی پێشکەشکردنی خەڵاتی ئاشتیی بازرگانیی کتێبی ئەڵمانیا لە فرانکفۆرتی سەر روباری ماین لە ساڵی ١٩٩٧ مەهدی زانا ئامادەی ئاهەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکە بوو لەگەڵ مەتین ئینجەسوی، سەرۆکی ناوەندەکەمان. شایانی وتنیشە، کە مەهدی زانا چالاکییەکانی ناڤەندی پێ باشبوو.

لە تاراوگەی سویدیا، کاری بۆ گەشەپێدانی دیالۆگی نێوان کورد و یەکڕیزیی کورد ئەکرد؛ هەروەها سەردانی کوردستانی عێراقی کردووە و دانیشتووە لەگەڵ رێبەرانی بزووتنەوەی کوردستانی ڕۆژهەڵات (ئێران).

بە مەرگی مەهدی زان، کورد دەنگێکی زوڵال و مرۆڤێکی لەدەستدا، کە وەک پێشەنگێک ڕۆڵێکی دیاری لە داڕشتنی مێژووی سیاسیی کوردستاندا دەگێڕا. شاکاری ژیانی وەک بەڵگەیەکی بەهێز دەمێنێتەوە بۆ بەرگرییکردنی ئاشتیانە لە دژی ستەم و بۆ خەباتی کورد بۆ مافە رەواکانی. مەهدی زانا لە یادەوەریی گەلی کورددا وەک هێمایەکی ڕێزگرتن دەمێنێتەوە، وەک خواستی بەرگریکردن، وەک هیوابوون بە ئازادی.

هاوبەشی خەمی خێزانی مەهدی زاناین، خەمی هاوڕێکانی و هەموو ئەو کەسانەی، کە لێی نزیک بوون. ڕەوانی شاد بێت.

30/08/2026

Deutsch/Kurmanci

📌Zum Tod von Mehdi Zana: Abschied von einer Symbolfigur des kurdischen Emanzipationskampfes

Mit tiefem Respekt und großer Trauer nehmen wir Abschied von Mehdi Zana (1940–2026), einer der prägendsten, mutigsten und unbeugsamsten Figuren der modernen kurdischen Geschichte. Er starb am 29. August 2026 im Alter von 85 Jahren in einem Krankenhaus in Amed (Diyarbakır) an den Folgen einer schweren Lungenerkrankung (COPD). Er wurde am 30. August 2026 auf dem Friedhof von Yeniköy in Diyarbakır beerdigt.

Mehdi Zana wurde am 20. Dezember 1940 in Farqîn (Silvan), einer antiken Stadt mit einer starken kurdischen Identität, geboren. Er begann als junger Schneider in Silvan. Schon früh engagierte er sich politisch, zunächst ab 1963 in der Arbeiterpartei der Türkei (TIP) und den Revolutionären Östlichen Kulturvereinen (DDKO), wo er für soziale Gerechtigkeit und kulturelle Selbstbestimmung eintrat. Er legte seinen türkischen Familiennamen „Bilici“ ab und wählte den kurdischen Namen „Zana“, „der Weise“.

Nach dem Militärputsch vom März 1971 wurde die TIP aufgelöst und Mehdi Zana verhaftet. Erst nach einer Generalamnestie, die im Juli 1974 erlassen wurde, setzte er in der 1975 gegründeten Sozialistischen Partei Kurdistan in der Türkei (die sich später Sozialistische Partei Kurdistan nannte) seinen Kampf fort und wurde dort führendes Mitglied. 1975 hatte er Leyla Zana geheiratet, die spätere Abgeordnete aus Diyarbakır; sie hatten zwei gemeinsame Kinder.

Als unabhängiger Kandidat, ohne Geld in der Tasche und ohne Parteiapparat im Rücken, gewann Mehdi Zana 1977 die Wahl zum Bürgermeister von Diyarbakır, der politisch-kulturellen „Hauptstadt“ in Bakur (Nordkurdistan). Zum ersten Mal in der Geschichte der Türkischen Republik gewann ein Kurde, der sich offen zu seiner kurdischen Identität bekannte. Seine Amtszeit markierte einen Durchbruch, da er sich in seiner Politik an den Bedürfnissen der Bevölkerung orientierte und Kultur sowie Sprache der Region sichtbar machte. Trotz knapper Mittel und politischer Blockaden begann er, die Lebensverhältnissen in den ärmsten Viertel der Stadt zu verbessern, z.B. durch den Ausbau der Basisversorgung wie Kanalisation und Elektrizität und Förderung der kurdischen Sprache im öffentlichen Leben. Dies machte ihn zu einer Symbolfigur für viele Kurden.

Nach dem Militärputsch vom 12. September 1980 wurde Zana verhaftet und verbrachte insgesamt 16 Jahre seines Lebens in türkischen Gefängnissen.

Berichte über seine Haft schildern extreme Isolation, Folter und psychische Gewalt. Dennoch blieb Zana unbeugsam. Seine Erinnerungen veröffentlichte er später in Büchern, die zu wichtigen Zeitzeugnissen der kurdischen Geschichte wurden.

Trotz schwerster Folter und jahrelanger Haft weigerte er sich standhaft, seine Überzeugungen aufzugeben oder seine Haltung zu beugen. Er erlebte die dunkle Periode des Militärgefängnisses in Diyarbakır. Zwei Überlebende dieser Hölle, die Anwälte Șerafettin Kaya und Hüseyin Yıldırım, veröffentlichten hierüber nachhaltige Zeugnisse. Er selbst berichtete unter dem Titel Vahşetin Günlüğü (Journal of Barbarism) über diese Zeit. In einer gekürzten Version, in Form von Interviews, wurde diese 1995 in Paris unter dem Titel „Prison No. 5“ veröffentlicht. Dieses Buch wurde 1997 in den Vereinigten Staaten mit einem Vorwort von Elie Wiesel, Friedensnobelpreisträger, ins Englische übersetzt und veröffentlicht. Damit wurde er zum Chronisten der Unterdrückung und des Überlebens.

Sein Name wurde im In- und Ausland zum Symbol für politische Standhaftigkeit und Würde. Für seine Freilassung wurde eine breite internationale Kampagne gestartet, unterstützt von François Mitterrand bis W***y Brandt.

Am 16. April 1991 wurde er freigelassen, 1994 aber erneut verhaftet. Nach seiner Freilassung ging er zunächst nach Paris und flüchtete dann weiter nach Schweden, wo er bis vor kurzem lebte, umgeben von Verwandten und Freunden. Seine Jahre im Gefängnis hatten seiner Gesundheit schwer zugesetzt.

1995 besuchte er auch NAVEND- Zentrum für Kurdische Studien e.V. in Bonn; weitere Besuche folgten 1997 und 2011. Anlässlich der Verleihung des Friedenspreises des Deutschen Buchhandels an Yaşar Kemal in Frankfurt/ M. 1997 nahm er gemeinsam mit dem Vorsitzenden von NAVEND e.V., Metin Incesu, an dieser Preisverleihung teil. Er stand den Aktivitäten von NAVEND e.V. positiv gegenüber.

In seinem schwedischen Exil arbeitete er für den interkurdischen Dialog und die Einheit der Kurden; er besuchte auch Kurdistan-Irak und traf sich mit Führern der kurdischen Bewegung aus Ostkurdistan (Iran).

Mit seinem Tod verlieren die Kurden eine wichtige Stimme und einen Menschen, der die politische Geschichte Kurdistans als Wegbereiter entscheidend mitgeprägt hat. Sein Lebenswerk bleibt ein eindrückliches Zeugnis für den friedlichen Widerstand gegen Unterdrückung und für kurdische Rechte. Mehdi Zana wird als Symbol für Respekt, Widerstand und die Hoffnung auf Freiheit im Gedächtnis des kurdischen Volkes weiterleben.

Unser Mitgefühl gilt seiner Familie, seinen Weggefährten und allen, die ihm nahestanden. Möge er in Frieden ruhen.

❗️Li ser mirina Mehdi Zana: Xatirxwestina ji kesayetiyeke îkonîk a têkoşîna azadiyê ya Kurdan

Em bi rêzgirtineke kûr û xemgîniyeke mezin xatirê xwe ji Mehdi Zana (1940–2026) dixwazin, ku yek ji kesayetiyên herî bibandor, wêrek û têkneçûyî yên dîroka nûjen a Kurdan bû. Ew di 29ê Tebaxa 2026an de di 85 saliya xwe de li nexweşxaneyeke Amedê (Diyarbekir) ji ber nexweşiyeke giran a pişikan (COPD) wefat kir. Ew di 30ê Tebaxa 2026an de li goristana Yeniköy a Diyarbekirê hat veşartin.

Mehdi Zana di 20ê Kanûna Pêşîn a 1940an de li Farqînê (Silvan), bajarekî kevnar ê bi nasnameyeke xurt a Kurdî, ji dayik bû. Wî kariyera xwe wek dirûnerekî ciwan li Silvanê dest pê kir. Ew di temenekî zû de ket nav çalakiya siyasî, di destpêkê de ji sala 1963an û pê ve di Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TIP) û Komeleyên Çandî yên Rojhilatê yên Şoreşger (DDKO) de, li cihê ku wî ji bo dadmendiya civakî û xwerêveberiya çandî kampanyayan dimeşand. Wî dev ji paşnavê xwe yê Tirkî 'Bilici' berda û navê Kurdî 'Zana' hilbijart, ku tê wateya 'zana'.

Piştî derbeya leşkerî ya Adara 1971'an, TIP hate hilweşandin û Mehdi Zana hate girtin. Tenê piştî ku di Tîrmeha 1974'an de efûyeke giştî hat ragihandin, wî têkoşîna xwe di nav Partiya Sosyalîst a Kurdistanê ya li Tirkiyeyê de (ku paşê navê wê bû Partiya Sosyalîst a Kurdistanê) ku di sala 1975'an de hatibû damezrandin, domand û li wir bû endamekî pêşeng. Di sala 1975an de, ew bi Leyla Zanayê re zewicî, ku paşê ji bo Diyarbekirê bû Endama Parlamentoyê; du zarokên wan bi hev re çêbûn.

Wekî namzedekî serbixwe, bêyî ku pereyê wî h**e û tu saziya partiyê li pişt wî be, Mehdi Zana di hilbijartina şaredariyê ya sala 1977an de li Diyarbekirê, ku paytexta siyasî û çandî ya Bakurê (Kurdistana Bakur) ye, bi ser ket. Di dîroka Komara Tirkiyeyê de cara yekem bû ku Kurdekî ku bi eşkereyî nasnameya xwe ya Kurdî qebûl dikir, di hilbijartinê de bi ser ketibû. Demsala wî ya serkarîyê pêşketineke mezin nîşan da, ji ber ku polîtîkayên wî li gorî pêdiviyên gel bûn û wî profîla çand û zimanê herêmê bilind kir. Tevî derfetên kêm û astengiyên siyasî, wî dest bi baştirkirina şert û mercên jiyanê li taxên herî hejar ên bajêr kir, mînak bi berfirehkirina xizmetên bingehîn ên wekî kanalîzasyon û elektrîkê û bi pêşxistina zimanê Kurdî di jiyana giştî de. Vê yekê ew ji bo gelek Kurdan kir kesayetiyeke sembolîk.

Piştî derbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980an, Zana hat girtin û bi giştî 16 salên jiyana xwe di girtîgehên Tirkiyeyê de derbas kirin.

Vegotinên girtîtiya wî, îzolasyoneke tund, îşkence û îstîsmara psîkolojîk vedibêjin. Lêbelê, Zana li ser helwesta xwe saxlem ma. Wî paşê bîranînên xwe di pirtûkan de weşandin ku bûn vegotinên girîng ên yekem-destan ên dîroka Kurdan.

Tevî îşkenceyên herî hovane û salên zîndanê, wî bi israr red kir ku dev ji baweriyên xwe berde an jî li ser prensîbên xwe tawîz bide. Wî li zîndana leşkerî ya Diyarbakırê serdema tarî derbas kir. Du rizgarbûyên vê dojehê – parêzer Şerafettin Kaya û Hüseyin Yıldırım – behsên balkêş ên serpêhatiyên xwe weşandin. Wî bi xwe ev serdem di berhemeke bi navê *Vahşetin Günlüğü* (Rojaneya Wehşetê) de vegot. Guhertoyeke kurtkirî, di şiklê hevpeyvînan de, di sala 1995an de li Parîsê di bin navê *Prison No. 5* de hate weşandin. Ev pirtûk ji Îngilîzî re hate wergerandin û di sala 1997an de li Dewletên Yekbûyî bi pêşgotina Elie Wiesel, xelatgirê Xelata Aştiyê ya Nobelê, hate weşandin. Bi vî awayî ew bû kronîkerekî zordestî û jiyanîbûnê.

Navê wî li hundir û derveyî welêt bû sembola israra siyasî û rûmetê. Ji bo serbestberdana wî kampanyayeke berfireh a navneteweyî hatibû destpêkirin, ku ji aliyê kesayetiyên wekî François Mitterrand heta W***y Brandt ve dihat piştgirîkirin.

Ew di 16ê Nîsana 1991an de hat berdan, lê di sala 1994an de dîsa hat girtin. Piştî serbestberdana xwe, ew pêşî çû Parîsê û paşê reviya Swêdê, li wir heta van demên dawî di nav xizm û hevalên xwe de dijiya. Salên wî yên di girtîgehê de bandoreke giran li ser tenduristiya wî kiribûn.

Di sala 1995an de, wî her wiha serdana „NAVEND – Navenda ji bo Lêkolînên Kurdî“ a li Bonnê kir; di salên 1997 û 2011an de jî serdanên din pêk hatin. Bi boneya pêşkêşkirina Xelata Aştiyê ya Bazirganiya Pirtûkan a Almanyayê ji Yaşar Kemal li Frankfurt am Mainê di sala 1997an de, ew ligel serokê NAVEND e.V, Metin Incesu, beşdarî merasîma xelatdayînê bû. Wî li ser çalakiyên NAVEND e.V. nêrîneke erênî hebû.

Dema ku li Swêdê di sirgûnê de bû, wî ji bo pêşxistina diyaloga nav-Kurdî û yekîtiya Kurdî xebitî; wî herwiha serdana Herêma Kurdistanê ya Iraqê kir û bi serokên tevgera Kurdî yên ji Rojhilatê Kurdistanê (Îran) re hevdîtin kir.

Bi mirina wî, Kurdan dengekî girîng û mirovekî ku wek pêşeng, di avakirina dîroka siyasî ya Kurdistanê de roleke biryarder lîst, winda kir. Xebata jiyana wî dê wek şahidiyeke xurt a berxwedana aştiyane ya li dijî zordestiyê û ji bo mafên Kurdan bimîne. Mehdi Zana dê di bîra gelê Kurd de wek sembola rêzgirtinê, berxwedanê û hêviya azadiyê bijî.

Em sersaxiyê ji malbata wî, hevalên wî û hemû kesên ku nêzîkî wî bûn re dixwazin. Xwedê rehma xwe lê bike.

18/08/2026

➡️Deutsch/Kurmanci/Englisch

📌Drohnenangriffe auf das Büro des kurdischen Ministerpräsidenten in Erbil/Hewler
Am 17. August 2026 wurde ein Büro des kurdischen Ministerpräsidenten Masrour Barzani sowie eine Residenz des Direktors des regionalen Sicherheitsdienstes in der Nähe von Erbil (Kurdistan-Irak) von zwei Drohnen angegriffen, die vom Staatsgebiet des Iran aus gestartet sein sollen. Es soll sich um Drohnen des Typ Hadid 110 handeln, hergestellt im Iran.

Zum Glück wurde niemand verletzt.

Wir verurteilen auf Schärfste diese Angriffe. Obwohl die Kurden am Krieg gegen den Iran nicht beteiligt sind, werden sie weiterhin bedroht. Die Region Kurdistan-Irak steht immer wieder unter Beschuss durch den Iran und ihm nahestehende schiitische Milizen im Irak.

Es ist zu befürchten, dass nach dem vollständigen Abzug der US-Truppen, der bis Ende September 2026 abgeschlossen sein soll, das kurdische Gebiet noch anfälliger für Angriffe des Iran wird. Dies stellt eine direkte Bedrohung für die regionale Stabilität dar.

Die irakische Bundesregierung in Bagdad ist aufgefordert, endlich praktische Schritte zu ergreifen, um die andauernden Raketen- und Drohnenangriffe auf die Region Kurdistan-Irak zu stoppen.

Kurdische Politiker haben die Angriffe einmütig verurteilt. Wir erwarten, dass auch die internationale Gemeinschaft eindeutig Stellung bezieht gegen die Drohnenattacken.

Hände weg von Kurdistan!

📌Êrîşên dronan li ser ofîsa Serokwezîrê Kurd li Erbilê/Hewlerê
Di 17ê Tebaxa 2026an de, ofîseke girêdayî Serokwezîrê Kurd Mesrûr Barzanî û rûniştgeha rêveberê servîsa ewlehiya herêmî li nêzî Erbilê (Kurdistana Iraqê) ji aliyê du dronan ve hatin êrîşkirin, ku tê bawerkirin ji axa Îranê hatine avêtin. Tê bawer kirin ku dron modelên Hadid 110 ne û li Îranê hatine çêkirin.

Xwezî, kes birîndar nebû.

Em van êrîşan bi awayekî herî tund şermezar dikin. Her çend Kurd di şerê li dijî Îranê de ne beşdar bin jî, ew di bin gefê de ne. Herêma Kurdistanê ya Iraqê ji aliyê Îranê û milîsên Şîe yên li Iraqê yên ku pê re hevpeyman in, dubare di bin êrîşan de dimîne.

Tirs heye ku, piştî vekişîna temam a leşkerên Amerîkî – ku tê payîn heta dawiya Îlona 2026an temam bibe – herêma Kurdan dê li hember êrîşên Îranê hê bêtir bêparastin bimîne. Ev yek gefeke rasterast li ser aramiya herêmî çêdike.

Ji hikûmeta navendî ya Iraqê ya li Bexdayê tê xwestin ku di dawiyê de gavên pratîkî bavêje ji bo rawestandina êrîşên berdewam ên roket û dronan li ser Herêma Kurdistanê ya Iraqê.

Siyasetmedarên Kurd êrîş bi yekdengî şermezar kirine. Em li bendê ne ku civaka navneteweyî jî li dijî êrîşên dronan helwesteke zelal nîşan bide.

Destê xwe ji Kurdistanê dûr bixin!

📌Drone strikes on Kurdish Prime Minister's office in Erbil/Hewler
On August 17, 2026, an office belonging to Kurdish Prime Minister Masrour Barzani and the residence of the regional security director near Erbil (Iraqi Kurdistan) were attacked by two drones, believed to have been launched from Iranian territory. The drones are believed to be Hadid 110 models and were manufactured in Iran.

Fortunately, no one was injured.

We condemn these attacks in the strongest possible terms. Although the Kurds are not involved in the war against Iran, they are under threat. The Kurdistan Region of Iraq continues to be under repeated attacks by Iran and its Shiite militias in Iraq.

There are fears that, after the complete withdrawal of US troops – expected to be completed by the end of September 2026 – the Kurdish region will be even more vulnerable to Iranian attacks. This poses a direct threat to regional stability.

The Iraqi central government in Baghdad is being urged to finally take practical steps to stop the ongoing rocket and drone attacks on the Kurdistan Region of Iraq.

Kurdish politicians have unanimously condemned the attacks. We expect the international community to also take a clear stance against drone attacks.

Keep your hands off Kurdistan!

02/08/2026

Deutsch/Kurmanci/Englisch

❗️Wir erinnern an den 12. Jahrestag des Völkermordes an den Êzîden

NAVEND – Zentrum für Kurdische Studien e.V. erinnert an den Völkermord an der Êzîden vor 12 Jahren. Am 03.08.2014 überfielen IS-Terroristen die von Êzîden bewohnte Region Shingal. Sie ermordeten über 5.000 Êzîden, verschleppten, versklavten und vertrieben über 7.000 êzîdische Frauen und Kinder. Der IS wollte die Êzîden auslöschen, ihre Identität und Würde zerstören. Noch immer noch werden über 2.700 Êzîden vermisst. Über 400.000 Menschen êzîdischen Glaubens verloren ihre Heimat und harren bis heute in Flüchtlingslagern der Region Kurdistan-Irak aus. Über 85.000 flüchteten nach Deutschland. Unsere Gedanken sind bei den Überlebenden, den Familien der Opfer und all jenen, die bis heute unter den traumatischen Folgen leiden. Sie hoffen auf Gerechtigkeit. Notwendig ist es, die Wahrheit ans Licht zu bringen, die Täter zur Rechenschaft zu ziehen, Wiedergutmachung zu leisten, Vermisste zurückzubringen und sicherzustellen, dass Überlebende eine würdevolle Rückkehr- und Wiederaufbauperspektive erhalten.

❗️Em salvegera 12emîn a jenosîda li dijî Ezîdiyan bi bîr tînin

„NAVEND – Navend ji bo Lêkolînên Kurdî“ jenosîda ku 12 sal berê li dijî Ezîdiyan pêk hat, bi bîr tîne. Di 3'ê Tebaxa 2014'an de, terorîstên DAIŞ'ê êrîşî herêma Şingalê kirin, ku Yezîdî lê dijiyan. Wan zêdetirî 5.000 Yezîdî kuştin û zêdetirî 7.000 jin û zarokên Yezîdî revandin, kole kirin û koçber kirin. DAIŞ'ê hewl da ku Yezîdiyan ji holê rake û nasname û rûmeta wan tune bike. Zêdetirî 2.700 Yezîdî hîn jî winda ne. Zêdetirî 400.000 kesên ji baweriya Yezîdî malên xwe winda kirin û hîn jî li kampên penaberan ên li Herêma Kurdistanê ya Iraqê dijîn. Zêdetirî 85.000 kes reviyan Almanyayê. Hiş û dilê me bi kesên rizgarbûyî, malbatên qurbaniyan û hemû wan kesan re ye ku heta îro jî ji ber encamên trawmatîk ên vê komkujiyê diêşin. Ew hêviya dadmendiyê dikin. Pêwîst e ku rastî derkeve holê, sûcdar berpirsiyar bên girtin, tezmînat were dayîn, kesên winda vegerin û ji bo rizgarbûyan hêviya vegera bi rûmet û ji nû ve avakirinê were misogerkirin.

❗️Commemorating the 12th Anniversary of the Genocide Against the Yazidis

NAVEND – Zentrum für Kurdische Studien e.V. (NAVEND – Center for Kurdish Studies) commemorates the genocide against the Yazidis that took place 12 years ago. On August 3, 2014, ISIS terrorists attacked the Sinjar region, which was inhabited by Yazidis. They murdered over 5,000 Yazidis and abducted, enslaved, and displaced more than 7,000 Yazidi women and children. ISIS sought to exterminate the Yazidis and destroy their identity and dignity. More than 2,700 Yazidis remain missing to this day. Over 400,000 people of the Yazidi faith lost their homes and continue to languish in refugee camps in the Kurdistan Region of Iraq. More than 85,000 fled to Germany. Our thoughts are with the survivors, the families of the victims, and all those who still suffer from the traumatic aftermath. They hope for justice. It is essential to bring the truth to light, hold the perpetrators accountable, provide reparations, bring back the missing, and ensure that survivors have a prospect of a dignified return and reconstruction.

26/07/2026

❗️Zum Anschlag auf den CSD in Berlin

Am 25.07.2026 hat ein junger Mann sein Auto in feiernde Menschen beim Berliner Christopher Street Day (CSD) gefahren. Nach Angaben von Bundesinnenminister Dobrindt wurde bei diesem Anschlag eine Frau getötet und 29 weitere Menschen verletzt, zum Teil schwer.

Dies ist ein trauriger Tag. Für die Angehörigen, für die Verletzten, für die queere Community. Wir sind in Gedanken bei den Opfern. Den Überlebenden wünschen wir rasche Genesung.

Der mutmaßliche Täter war polizeibekannt und wird der islamistischen Szene zugerechnet. Inzwischen wurde sein Tod (bei einem SEK-Einsatz) von der Berliner Polizei bekannt gegeben.

Soweit wir wissen, wurde er in Berlin geboren, hatte die deutsche Staatsbürgerschaft und ist in einer freiheitlichen Demokratie aufgewachsen. Trotzdem radikalisierte er sich.

Sollte sich der bisherige Ermittlungsstand bestätigen, müssen wir das klar benennen. Islamismus ist eine menschenverachtende Ideologie; das darf nicht relativiert werden. Und Islamismus ist auch nicht Islam. Islamismus tötet.

Es war ein Anschlag auf ein Fest der Liebe, der Freude, auf Freiheit und Vielfalt, auf ein Sinnbild der offenen Gesellschaft. Es ging um Terror, um Provokation, um die Erzeugung von Angst.

Doch der Hass darf nicht gewinnen.

Queere Menschen, Frauen, Minderheiten fühlen sich bedroht. Sie haben ein Recht darauf, dass diese Bedrohung ernst genommen wird und sie geschützt werden.

Doch manche, die sich sonst nicht für die Rechte der queeren Community interessieren, ja, sie lächerlich machen oder ausgrenzen, versuchen aktuell, die Debatte zu instrumentalisieren. Dies ist unerträglich. Islamisten und Rassisten mögen sich als Gegner inszenieren, doch beide leben von Hass und Ausgrenzung. Sie lehnen Freiheit und Menschenwürde ab.

Die islamistischen Netzwerke müssen identifiziert werden. Auch Naivität und Wegsehen tötet.