10/04/2026
Diskriminimi I Shqiptarve Ne Maqedoni - Fakte
**Një kundërargument kushtetues dhe ligjor: Ligjet e Maqedonisë së Veriut e konfirmojnë të drejtën për të dhënë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe**
Ky interpretim bie ndesh me tekstin e qartë të Amandamentit Kushtetues V dhe me Ligjin për përdorimin e gjuhëve (Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut, 2018/2019). Nga perspektiva e një qytetari shqiptar që insiston në zbatimin strikt të sundimit të ligjit, Marrëveshjes Kornizë të Ohrit (2001) dhe parimit të barazisë substanciale, provimi i jurisprudencës (provimi i avokatisë) **duhet** të administrohet në gjuhën shqipe paralelisht me maqedonishten. Ligji aktual as nuk e ndalon as nuk e përjashton këtë; ai në mënyrë eksplicite obligon institucionet shtetërore ta mundësojnë atë.
# # # 1. Amandamenti Kushtetues V: Një klauzolë mundësuese, jo një ndalim
Amandamenti Kushtetues V (që zëvendëson nenin 7) e shpall maqedonishten si gjuhë zyrtare në të gjithë territorin dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare, por menjëherë vazhdon:
> „Çdo gjuhë tjetër që flitet nga të paktën 20 për qind e popullsisë është gjithashtu gjuhë zyrtare, e shkruar me alfabetin e vet… Në organet e Republikës së Maqedonisë së Veriut, çdo gjuhë zyrtare tjetër nga maqedonishtja **mund të përdoret në përputhje me ligjin**.“
Shprehja „mund të përdoret në përputhje me ligjin“ nuk është një kufi i sipërm i të drejtave; është një referim i qëllimshëm ndaj legjislacionit zbatues. Ligji për përdorimin e gjuhëve u miratua pikërisht për të dhënë efekt praktik këtij autorizimi kushtetues. Derisa Gjykata Kushtetuese të mos e shfuqizojë atë statut – një procedurë që ende është e pazgjidhur – statuti detyron të gjitha organet shtetërore.
# # # 2. Ligji për përdorimin e gjuhëve imponon një detyrim pozitiv ndaj institucioneve shtetërore
Ligji për përdorimin e gjuhëve nuk lë vend për dy kuptime:
- **Neni 2 paragrafi 1** përcakton se qytetarët kanë të drejtë të përdorin çdo gjuhë zyrtare dhe se institucionet **kanë detyrim** ta mundësojnë përdorimin e saj „në çdo procedurë“.
- **Neni 2 paragrafi 2** e zgjeron në mënyrë eksplicite këtë detyrim mbi gjykatat, prokuroritë publike „dhe të gjitha organet, trupat dhe institucionet e tjera“ në procedurat gjyqësore, administrative, ekzekutive **dhe procedurat e tjera të parashikuara nga ligjet e tjera**.
Provimi i jurisprudencës është pikërisht një procedurë e tillë e parashikuar ligjërisht, e kryer nga Komisioni për Provimin e Jurisprudencës, një organ që vepron nën Ministrinë e Drejtësisë. Asnjë *lex specialis* nuk e kufizon provimin vetëm në gjuhën maqedonase. Në mungesë të një kufizimi të tillë, rregulli i përgjithshëm i nenit 2 vlen pa kualifikim. Pohimi i Ministrisë se provimi duhet të testojë „njohurinë aktive të maqedonishtes“ ngatërron dy çështje të ndryshme: zotërimin e substancës ligjore (që mund të vlerësohet në mënyrë të barabartë në secilën prej dy gjuhëve zyrtare) dhe kërkesat e veçanta për kompetencë dygjuhësore në sallën e gjyqit (të cilat, kur është e nevojshme, rregullohen nga Ligji për gjykatat, Ligji për avokatinë dhe Ligji për prokurorinë publike). Kjo ngatërrim e bën klauzolën për procedurat gjyqësore të Ligjit për gjuhët të pakuptimtë – një rezultat që asnjë gjykatë që zbaton parimet klasike të interpretimit statutar nuk mund ta pranojë.
# # # 3. Marrëveshja Kornizë e Ohrit dhe ndalimi i diskriminimit indirekt
Marrëveshja Kornizë e Ohrit e vitit 2001 nuk ishte një armëpushim i përkohshëm, por një marrëveshje themelore kushtetuese që garantonte përfaqësim të barabartë dhe ndalim të diskriminimit për komunitetet që përbëjnë të paktën 20 për qind të popullsisë. Arsimi juridik në gjuhën shqipe në universitetet shtetërore të akredituara ekziston pikërisht për shkak të kësaj marrëveshjeje dhe ndryshimeve të mëvonshme kushtetuese. Kërkimi që diplomantët, të cilët e kanë kryer të gjithë studimin në gjuhën shqipe, të japin një provim profesional vendimtar në një gjuhë që nuk është gjuha e studimit të tyre përbën diskriminim indirekt mbi baza gjuhësore dhe etnike. Një diskriminim i tillë ndalohet nga:
- Neni 9 i Kushtetutës (barazia para ligjit pavarësisht prejardhjes etnike ose gjuhës);
- Konventa Kornizë për mbrojtjen e pakicave kombëtare (e ratifikuar nga Maqedonia e Veriut), nenet 10–11; dhe
- parimi i përgjithshëm i barazisë substanciale sipas standardeve ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
# # # 4. Njëtrajtshmëria e standardeve nuk kërkon njëtrajtshmëri gjuhësore
Pretendimi se vlerësimet profesionale kërkojnë „njëtrajtshmëri“ dhe se statusi i maqedonishtes si „gjuha zyrtare e përbashkët“ justifikon ekskluzivitetin ngatërron preferencën politike me urdhrin kushtetues. Njëtrajtshmëria e përmbajtjes ligjore, kritereve të vlerësimit dhe pragut të kalimit është plotësisht e pajtueshme me versione paralele të të njëjtit provim në disa gjuhë. Juridiksionet shumëgjuhëshe e zbatojnë këtë rregullisht pa komprometuar integritetin:
- Kanadaja (pjesët federale të provimit të avokatisë në anglisht dhe frëngjisht);
- Zvicra (procedurat kantonale dhe federale në gjermanisht, frëngjisht, italisht dhe reto-romanisht);
- Belgjika (trajnimi dhe provimet gjyqësore dygjuhësore).
Diplomatët shqiptarë tashmë paraqiten dhe ushtrojnë profesionin me kompetencë në sallat e gjyqit në gjuhën shqipe në komunat ku shqiptarët tejkalojnë 20 për qind të popullsisë. Provimi monoling i maqedonishtes për avokatinë krijon pra pikërisht atë paqëndrueshmëri që pretendon se e shmang: avokatë që janë funksionalisht dygjuhësorë në praktikë, por të certifikuar formalisht vetëm përmes një filtri gjuhësor.
# # # 5. Ligji për përdorimin e gjuhëve mbetet në fuqi deri në vendimin përfundimtar të Gjykatës Kushtetuese
Statuti është sfiduar, por ende është plotësisht në fuqi. Refuzimi administrativ nga Ministria e Drejtësisë para vendimit përfundimtar gjyqësor është i parakohshëm dhe tejkalon kompetencat e saj. Kandidatët kanë të drejtë të mbështeten në ligjin ashtu siç është sot.
# # # Përfundim
Sundimi i ligjit nuk shërbehet duke ngushtuar të drejtat që Kushtetuta dhe Parlamenti tashmë i kanë dhënë. Mundësimi i provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është një lëshim ndaj një komuniteti; është zbatimi i drejtpërdrejtë i ligjit ekzistues. Ai heq një pengesë artificiale për hyrjen në profesion, rrit legjitimitetin e sistemit gjyqësor në sytë e të gjithë qytetarëve dhe respekton angazhimet e Maqedonisë së Veriut si një demokraci multietnike dhe kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Kuadri ligjor aktual tashmë e lejon – dhe, i interpretuar siç duhet, e kërkon – këtë zgjidhje. Integriteti akademik dhe gjyqësor kërkon që kjo të zbatohet pa vonesë të mëtejshme.
