04/09/2024
De Bevrijding van Berchem - Maandag 4 september 1944
Begin september 1944 begint het Duitse leger aan zijn aftocht. Uitgeputte Duitse soldaten passeerden Berchem te voet, op gestolen fietsen, op Poolse panjewagens getrokken door opgevorderde paarden of op enkele zeldzame vrachtwagens.
Op zondag 3 september 1944 worden aan Berchem-Kerk soldaten die de Grotesteenweg willen gebruiken om uit Antwerpen te kunnen ontsnappen richting Brussel en Mechelen, tegengehouden door de Duitse Feldgendarmerie (Duitse militaire politie) en fluisterend in het oor teruggestuurd naar het centrum of langs de Uitbreidingstraat richting Berchem Station. Wat de Berchemse bevolking nog niet wist en de bezetter wel, was dat Engelse tanks en infanterie reeds Brussel bereikt hadden en richting Antwerpen kwamen. Ook was de Grotesteenweg en het open stuk rond de kazernes en poorten voorzien van landmijnen.
Maandag 4 september 1944: “Den Duits is gaan lopen...”
De kazematten, kazerne en Brilschans werden door de Duitse bezetter ook als voorraadmagazijnen gebruikt. De Duitsers waren weg, de Engelsen waren vlakbij en de Geniekazerne lag er nu verlaten bij.
Een menigte bestormde de magazijnen om voorraad te bemachtigen zonder rekening te houden met eventuele “boobytraps” of valstrikken die door de Duitsers gewoonlijk achtergelaten werden als ze het ergens “aftrapten”.
Mensen die 4 jaar honger geleden hebben denken aan geen gevaar. Eten moesten ze hebben! Er werd gesleurd met bollen kaas, broden, meel, suiker en nog van alles.
Een man, die een zware zak suiker op zijn schouders meesleurde, strompelde door de straat op weg naar huis. Hij struikelde, viel en bleef onder de zak liggen, dood. Was het een hartinfarct of iets anders?...
De plunderwoede werkte aanstekelijk en diegene die te laat waren om nog wat eetbaars mee te nemen, graaiden mee wat ze nog konden vinden: flessen bronwater, zakken houtskool, brokstukken van een houten paneel of blikken schoensmeer.
Maandag 4 september 1944: Een Berchemnaar redt Antwerpen en de Haven
Eerder bekend als Antwerpenaar maar wel een rasechte geboren en getogen Berchemnaar, Robert Vekemans, woonde in De Merodelei tegenover de Basiliek van het Heilig Hart. Op 10 mei 1940 was hij beroepsluitenant bij het 2de Genie te Berchem en deed tijdens de 18-Daagse Veldtocht ervaring op met het opblazen van bruggen. Na zijn krijgsgevangenschap werd hij ingedeeld bij de studiedienst van de Antwerpse Zeediensten, een afdeling van het Bestuur der bruggen en wegen. Hier deed hij een enorm grote kennis op rond de Antwerpse haven.
Nadat hij gehoord dat de Engelsen op 3 september 1944 reeds de Belgische grens overgestoken waren, ging hij de Antwerpse haven verkennen en verzamelde informatie over de locaties die de Duitsers wilden vernietigingen. Vekemans vertrok naar Boom om op eigen houtje de bruggen over de Rupel te verkennen. Hij stelde vast dat de Duitsers de bruggen over de Rupel en het kanaal Brussel-Schelde hadden ondermijnd en dat deze bewaakt werden door soldaten. De houten brug tussen Boom en Klein-Willebroek lag er echter quasi onbewaakt bij.
Vekemans wachtte in een café langs de Rijksweg nabij het Fort van Breendonk op de komst van de Britse tanks. Op maandag 4 september omstreeks 08.30 uur wist hij de colonne van het 3rd Royal Tank Regiment staande te houden. Hij raadde majoor Dunlop aan een andere route te volgen om te vermijden dat de Duitsers bij het zien van de Britse tanks de bruggen van Boom zouden laten springen. Dit zou de geallieerde opmars vertragen en de Duitsers de tijd geven om de haven van Antwerpen te vernielen. Vekemans leidde de Britse tanks over de Van Enschodt-brug en viel de Duitse troepen bij de bruggen van Boom in de rug aan zodat ze de kans niet kregen om ze te laten springen en de Hij ging de colonne Britten die vanuit Brussel naar Antwerpen trokken en wist deze ter hoogte van Breendonk staande te houden. Hij slaagde erin om ze te overtuigen om langs Boom te trekken en de snelle opmars naar Antwerpen kon worden verder gezet.
Met de tank van kolonel Silvertop bereikte hij iets na 14.00 uur het centrum van Antwerpen. De haven werd gered, ook dankzij de uitstekende samenwerking van de verschillende verzetsbewegingen.
Maandag 4 september 1944: Berchem bevrijd
Rond de middag hadden via Boom, Britse tanks van de 3rd Royal Tank Regiment onder bevel van Luitenant-Kolonel Silvertop de Jan Van Rijswijcklaan ter hoogte van Permeke bereikt.
De tanks van het 23ste Squadron Royal Hussars waren via Mechelen, Walem, Kontich en Mortsel over de Grotesteenweg binnengereden en moesten halt houden ter hoogte van het Troyentenhof (gelegen tussen de Marie-Josélaan en Troyentenhoflaan) aan de Grotesteenweg omdat ze er zwaar onder vuur lagen van Flak 88mm* en mortiervuur.
Een Berchemse scout slaagde erin hen te verwittigen voor de mijnen die de Duitsers op de Grotesteenweg hadden ingegraven.
De 8ste Rifle Brigade (infanterie) brak door na schermutselingen met de Duitsers ter hoogte van de Wilrijkse Poort en trok via de Uitbreidingstraat op één rij “single file” richting Berchem-Kerk.
De Berchemse verzetsstijders kwam uit hun schuilplaatsen tevoorschijn en hielpen mee de laatste schermutselingen in de Vredestraat te onderdrukken.
Her en der in de gemeente werd reeds de Belgische driekleur terug gehesen, na geruchten dat de Britten al in Antwerpen waren.
Berchem was echter nog helemaal niet bevrijd en er liepen nog achtergebleven Duitse soldaten, waarvan de meesten zich de nodige moed hadden ingedronken, rond in de Berchemse straten.
In de Jozef Balstraat had een man juist de vlag aan zijn woning opgehangen en kwam vol euforie naar buiten aan zijn voordeur. Plots verscheen aan het kruispunt met de Statiestraat een Duitser die met zijn geweer dreigde en ook vuurde. De man werd zwaar getroffen en viel voorover op straat. Een 2de en 3de schot klonken en de vrouw die naast haar echtgenoot stond viel dood neer.
De Duitser liep als een waanzinnige verder door de Statiestraat en vuurde blindelings in de zijstraten tot zijn munitie op was.
In het totaal vielen er tijdens de bevrijding 31 doden en 53 gekwetsten onder de Berchemse bevolking.
Het 23ste Squadron Royal Hussars zou op 4 september overnachten in Kontich en van 5 tot 7 september verblijven op het Domein Pulhof.
De 8ste Rifle Brigade installeerde zich in de verschillende Berchemse scholen zoals de Academie aan Berchem-Kerk en zette een veldkeuken op in Brouwerij Het Anker (De Preter-Lauwers) op de hoek van de Van Vaerenbergstraat en de Arthur Sterckstraat (nu woonzorgcentrum Cleo).
* Flak: Flugabwehrkanone, ook Fliegerabwehrkanone genoemd. De “Flak-stelle” bevond zich op de huidige Groenenborgerlaan en had quasi vrij zicht op de Grotesteenweg toen omdat er toen nog vooral open veld te vinden was. Oorspronkelijk voorzien voor luchtafweer werd in de woestijnoorlog in Noord-Afrika al snel duidelijk dat deze ook tegen tanks konden ingezet worden. Vermoedelijk was deze ook verantwoordelijk voor het g*t in de toren van Sint-Theresiakerk en voor de dood van 4 jongeren die de Belgische vlag hadden gehesen op een woning aan de Lodewijk Gerritslaan.
Foto:
Sherman-tank van 23rd Royal Hussars op de Grotesteenweg - 04/09/1944 15:00 hrs | Collectie Heemkring Berchem vzw
