11/06/2026
Ədəbiyyata yaraşmayan mövqe...
Dünən (10.06.2026) Turan Xalq şairi, əzizimiz görkəmli Əfrahim Abbas dədəmizin 75 illik yubileyi və kitab təqdimatına aid keçirilmiş o möhtəşəm ədəbi tədbirdən sonra qələm dostlarımızdan biri gecə saatlarında rayonun tanınmış şairlərindən birinin heç bir ad-ünvan göstərmədən təhqir və ittihamla dolu qısa bir statusunu mənə yolladı. Oxudum, amma təəccüblənmədim. Çünki onu yazan şəxsin kimliyi və dünyagörüşü mənə ilk əvvəldən bəlli idi. Lakin hər halda hər kəs üçün olduğu kimi, mənim də müdafiə və cavab haqqım var və kimsə bu haqqı mənim əlimdən ala bilməz. Öncə statusun tam mətni ilə tanış olaq, sonra bununla bağlı mülahizələrimi qısaca yazaram:
"Ay qardaşlar, siz məzələnirsiniz bizlə? Qondarma "fəxri adlar" paylamaqla divident qazanırsınız? Bu "fəxri ad"ları hansı təşkilat təsis edib? Həm də kimə gəldi vermək. Nəyin qarşılığında bu oyunbazlığı edirsiniz?
Bir misra şeiri olmayana "fəxri şair" adı veirsiniz. Ayıb deyil? Yığışdırın bu biabırçılığı!
P.S. Hə, bir də: "fəxri diplom laureatı"nədir? Diplom laureatı da olur? Həm də saxta diplom. Bu hansı zehniyətin məhsuludur?"
Bu balaca, amma ittiham və həqarətlə dolu yazıya cavablarım belə olacaq:
1. Əvvəla, "qondarma fəxri adlar" dedikdə, görən nəyi nəzərdə tuturlar? Heç ümumiyyətlə, bu ittihamı qələmə alan şəxs və ya onunla həmfikir olan şəxslər "Turan Xalq şairi" və ya "Turan Xalq yazarı" fəxri adını pulsuz-təmənnasız, eyni halda sifarişsiz və minnətsiz təqdim edən Turan Yazarlar Birliyinin mahiyyəti, hədəf və məramından məlumatı varmı? Məncə məlumatsızdırlar. Çünki Turan Yazarlar Birliyinin üzvülük, eyni halda təltif məsələsində əsas meyar şəxsin türkçülük, Turan və turançılıq məfkurəsi sahəsində bədii yaradıcılıqla məşğul olmasından ibarətdir. TYB hər yoldan ötənə, eləcə də öz milli kimliyini unudub bir ömür boyu gənclik yaşlarındakı ilk aşkından tutmuş ahıl yaşlarına qədər müxtəlif qadınları vəsf edən, toyuq-cücə, hinduşka, yumurta, dağ-dərə və hər mövzudan yazanlara üzvülük statusu, TYB-nin Ödülləri, eləcə də fəxri adlar vermir. Çünki qəbul və təltif meyarı tamamilə fərqlidir. Əlbəttə, kim hansı mövzuda yazırsa yazsın. Kimsə kimsəyə bununla bağlı qadağa qoya bilməz və yuxarıda sadalanan mövzulara görə kimisə qınamamalıdır. Bu, hər şairin öz seçimidir. Amma TYB-nin də qəbul və təltif meyarı milli kimliklə bağlı bədii yaradıcılıqdır.
Hər halda TYB-nin təqdim etdiyi "Turan Xalq şairi" və "Turan Xalq yazarı" kimi fəxri adlar sizin düşündüyünüz "Azərbaycanın Xalq şairi" və ya "Azərbaycanın Xalq yazıçısı" fəxri adlarından tamamilə fərqlidir...
2. İndiyədək Cəlilabad ədəbi mühitindən cəmi 3 dəyərli şairimiz (Ustad Zülfi Vellidağ, Ustad Əfrahim Abbas və Ustad Sehla Revan) türkçülük, milli kimlik və Turan məfkurəsi ilə bağlı bir-birindən gözəl və mənalı şeirlər yazdığına görə, "Turan Xalq şairi" fəxri adına layiq görülüblər. Onların hər üçü Cəlilabad ədəbi mühitinin fəxarətli və ziyalı simaları, ustad şairləri və sevilən ziyalılarıdır. Buna görə də onları "bir misra şeiri" olmayan kimi təqdim etmək ən böyük həqarət və ən böyük ittihamdır. Çünki hər üç əzizimizin bu ittihamı qələmə alan və eləcə də onun yazdığına dəstək verən adamların az qala bütün ömrü boyu ədəbiyyat sahəsində əməyi, xidməti və uğurları var. Belə olan halda bu fəxri adı "qondarma" adlandırmaq nə deməkdir və nəyə xidmət edir?!
3. "Həməşəra" mətbu orqanı 11 illik səmərəli fəaliyyəti ilə göz önündədir. Bir çox haqsızlıqlar, saymamazlıq və atmacalara, eləcə də təbii dalğa üzərində "şörfinq" göstərməyə can atanların şou xarakterli mövqei və davranışına rəğmən öz müqəddəs fəaliyyətini davam etdirərək doğma yurdumuzun tarixi, mədəniyyəti, folkloru, ədəbiyyatı, idman, təhsil və s. sahələrinə təmənnasız xidmətlər göstərərək ilklərə imza atır.
"Həməşəra" mətbu orqanı həm də Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçmiş bir rəsmi mətbu orqandır. Onun rəsmi imzası və möhürü var. Bu mətbu orqan öz nəzdində müxtəlif sahələrə aid ödül və fəxri fərmanlar təsis edərək, uyğun sahələrdə (elm, təhsil, ədəbiyyat, tarix, mədəniyyət, siyasət və s.) uğurları və xidmətləri olan əziz və ləyaqətli insanları təltif edir. Həm də mənim təsisçi və baş redaktor olduğuma görə şəxsi imzam və rəsmi möhürlə...
İndiyədək heç bir fəxri diplom və ya ödülü bir qoyun və ya onun pulu, noxud-mərci, habelə pul qarşılığında satmamışam. Kimdən bunun qarşılığında nəsə almışamsa, buyurub özünü təqdim etsin! İndi özünü ziyalı və karifey adlandıran kimsə hansı əsasla belə bir rəsmi mətbu orqanının təqdim etdiyi ödül və fəxri diplomları "qondarma" və "saxta" adlandırır? Yəni, biz bu qədər danışığımıza və qələmimizə nəzarətsiz olmuşuq?! Axı bu qəbil ittihamın Cinayət Məcəlləsində öz maddəsi və öz cəzası var... Əgər kimsə Dövlət, Hakimiyyət və onun rəsmi orqanlarını qəbul etmirsə, lütfən bunu bir kəlmədə etiraf etsin, biz də işimizi bilək və dəyərli vaxtımızı mənasız atmacalara sərf etmək əvəzinə daha faydalı işlərimizlə məşğul olaq.
4. Əgər fəxri ad və diplomların yalnız dövlət nəzarəti və dövlət tərəfindən verilməsini deyirsizsə, bu sizin hələ də Sovetlər dövrünün nostalji aurasından xaric ola bilmədiyinizin göstəricisidir. Çünki Sovet sistemində xalqın torpaq sahəsi, geniş mənada özəl fəaliyyəti və digər sahələrdə ixtiyarı yox idi. Hər şey kolxoz, sovxoz və digər bu kimi ümumi adlar altında birləşmişdi. Fəxri adlar və diplomları da yalnız Sovet Hakimiyyəti və ona aid olan orqanlar təqdim edirdi.
Amma, əfəndim! Xəbəriniz olsun ki, Sovet hakimiyyəti artıq mövcud deyil və onun ləğvi rəsmən elan edilib.
Həzərat! Vallah-billah Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinə 1991-ci il oktyabrın 18-də son qoyulmuşdur. Həmin tarixdə Azərbaycan Respublikası Ali Soveti tərəfindən "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya Aktı qəbul edilmiş, bununla da ölkənin dövlət müstəqilliyi bərpa olunaraq Sovet İttifaqının tərkibindən çıxmışdır. Buna görə də lütfən ayılın, Leninizm, Stalinizm və Kommunizm məfkurəsindən, zehniyyətindən qurtulun!
Müstəqil dövlətimizdə qanunvericilik baxımından hər bir vətəndaşın özəl fəaliyyət hüququ rəsmən tanınıb. Məsələn kimsə hansısa mətbu orqan və ya ictimai-mədəni və elmi birlik təsis edə və onun çərçivəsində müxtəlif fəxri diplom və mükafatlar yaradaraq layiq olan şəxləri təltif edə bilər. Mən də öz vətəndaşlıq hüququmdan yararlanaraq təsisçisi olduğum "Həməşəra" mətbu orqanında belə addımlar atıram. Bu, kiməsə xoş gəlmirsə, öz problemidir.
5. Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyi hər bir qələm əhlinin ata ocağı sayılsa da, həmçinin, bu birliyin dövlətlə sıx əlaqəsi olsa da, AYB Nizamnaməsinin 1-ci maddəsinə görə müstəqil bir qurum, hüquqi şəxsir. Bu baxımdan onun təqdim etdiyi təltif, təqaüd və fəxri diplomlar dövlətin rəsmi təltif və sənədləri sayılmır. Lakin buna rəğmən özünü "Hüseyn Cavid", "Rəsul Rza" və "Məmməd Araz" mükafatları laureatı adlandıranlar heç də az deyil. Hətta, mənə bu sahədə irad bildirənlərin bəzisi uzun illər boyu özünü "Qızıl Qələm" Media Mükafatı laureatı" kimi bu xalqa təqdim etmişdir. Onlara sözüm öz yaxın keçmişlərinə dönmək və bu barədə düşünməkdir... Mən hələ AYB-dən əlavə, ölkədə fəaliyyət göstərən bir sıra digər ədəbi birliklərin fəaliyyətini demirəm. Hər halda ölkə daxilində fərqli ədəbi birliklər, mətbu orqan və cəmiyyətlər mövcuddur. Bu da müstəqilliyin bizə bəxş etdiyi məsələdir.
6. "Fəxri Diplom laureatı" təqdimatına gəlincə, inanıram ki, o sözləri yazan adam heç "Fəxri diplom" və "laureat" ifadələrinin mənasından əhatəli şəkildə agah da deyil. Burada "fəxri" ifadəsi təqdim edilən diplomun sadəcə bir növ təşviqedici, stimulverici və alqış-fəxarət anlamındadır. Doktorluq elmi dərəcəsi ilə fəxri doktorluq adı və statusu eyni səviyyədə olmadığı kimi, fəxri diplom da elm, ixtisas və alimlik dərəcəsini göstərən həqiqi diplomla tamamilə fərqlidir.
Laureat ifadəsinə gəlincə isə qeyd edim ki, həmin adam heç bu ifadənin də ilk əvvəl hansı mənada olduğu və daha sonrakı zamanlarda hansı anlam və mənalarda işləndiyinin fərqində belə deyil. Məlumat üçün qeyd edim ki, laureat ifadəsi latın mənşəli “laureatus” sözündən götürülüb, mənası "dəfnə yarpağı ilə mükafatlandırılmış" və ya "dəfnə çələngi ilə bəzənmiş" deməkdir. Bu da qədim dövrlərdə hər hansı bir yarışda və ya müsabiqədə qalib gələnlərin başına dəfnə çələnginin qoyulması ilə bağlı idi.
Daha sonralar laureat ifadəsi elm, incəsənət, texnika və ya digər sahələrdə xüsusi nüfuzlu mükafata, fəxri ada layiq görülmüş şəxs mənasında, hətta, XV-XVI əsrlərdə avropalılar tərəfindən ədəbi mükafatlar üçün istifadə edilmişdir. Bu termin XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində Rusiya vasitəsilə Azərbaycan dilinə keçərək, elmi-ədəbi mühitdə tətbiq olunmağa başlamışdır...
Müasir dövrümüzdə isə istənilən sahədə uğur əldə etmiş və xüsusi mükafat, ödül və diploma layiq görülmüş şəxs mənasında da işlənməkdədir. Necə olur ki, hansısa özəl bir tekekanalın efirə verdiyi bir mahnı müsabiqənin qalibi "mahnı müqabiqənin laureatı" kimi təqdim ediləndə, heç kimin səsi çıxmır. Amma ədəbiyyat sahəsində gənclərə və dəyərli qələm əhlinə mənəvi dəstək və stimulvericilik hədəfi ilə təmənnasız olaraq təqdim edilmiş rəsmi, həm də fəxri diplom üçün laureat ifadəsi işlənəndə saxta və absurd olur?! Yəni, ədəbiyyat sahəsi sizlər üçün bu qədər ucuzlaşıb?!
7. Mən hansı məkanda və hansı zamanda yaşadığımın tam fərqindəyəm. İndiyədək atılan hər bir gözəl addıma, görülən hər bir işə və həyata keçən hər bir xidmətə görə paxıllıq, sayğısızlıq və ittihamların şahidi olmuşam. Bununla bağlı ayağımın altına daş dığırladanlar çox olub və bilirəm ki, bundan sonra da olacaq. Dini inanclara görə, bu günkü bəşər svilizasiyasının başlanğıcında Habil və Qabil adlı ata-anadan bir olan iki doğma qardaşdan birinin digərinə qarşı paxıllıq etməsi və həsəd aparması, bunun nəticəsində isə bəşəriyyət tarixində ilk dəfə qan tökülməsinin qeydə alınmasını eşitmişik.
Hər şeyə rəğmən mən heç vaxt "armudu istəkanın nəlbəkisində "tufan qoparanlar"ın qarşısında geri çəkiləcək qədər qorxaq və zəif olmamışam, bundan sonra da olmayacam. Çünki heç bir zaman ədəbiyyat və jurnalistika sahələrini al-ver məkanına çevirməmişəm. Qoy bu müqəddəs sahələri biznes sahəsinə çevirənlər, həsəd, paxıllıq və mənəm-mənəmlik dərdindən yananlan utansınlar və heç olmasa öz günlərinə bircə dəfə ağlasınlar! Amma kaş ki, özünə "karifey" deyənlər belə etməzdilər! Çünki belə replikalar, sayğısız və həqarətli sözləri ilə məni deyil, əslində özlərini hörmətdən salır, üstəlik ədəbi mühitdə pərakəndəlik, dedi-qodu və və fitnə toxumu səpmiş olurlar...
8. Məni düşündürən suallardan biri də budur ki, bir adam yaxşı şeir və ya bədii ədəbiyyat nümunəsi yaratmağa qadir olandan, uzun illər ədəbiyyat sahəsində çalışandan və ya bu sahədə bir neçə kitabı çap olandan sonra başqalarını necə gəldi aşagılamağa haqlı sayıla bilərmi? Belə bir davranışı necə və hansı əsasla həqiqi və ləyaqətli karifey və ziyalıya yaraşdırmaq olar?! Axı ədəbiyyat ifadəsinin əsas kökü və məsdəri ədəb, ərkan, əxlaq və etikadır. Bu mənfi davranışlara ədəb və etika elminin hansı bölümündə icazə verilir? Etiraf edək ki, bəzən ən bacarıqlı şair və ya ən bacarıqlı yazıçı olsaq belə ədəbiyyata yaraşmayan tərzdə danışır, yazır və mövqe bildiririk! Hətta, söz və tənqidimizi kiminsə özünə demək əvəzinə qədim dövrün karvansarasına bənzəyən sosial şəbəkələrdə yazır, qarşı tərəfin adını belə çəkməkdən qorxuruq. Daha sonra özləri səviyyədə və tərzi-təfəkkürdə olan beş-altı nəfər gəlib iç aləminin kin-küdurəti və qaranlıqlarını şərh bölümündə tökür, beləliklə də ayrı-ayrı hörmətli insanların təhqir edilməsinə şərait yaranır. Lakin kimsə unutmamalıdır ki, biz Himalay dağlarının əlçatmaz yerlərində yaşamırıq. Deyərdim ki, o yerlərin də öz qanun-qaydası var və hər kəs məsələn Himalay dağlarının üzərində istədiyi hər işi görə bilməz... Hamımız Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarıyıq. Kimisi saxta profillə nəsə yazıb təhqir edirsə, unutmasın ki, aidiyyatı orqanlar tərəfindən sanki başını pambıq kolunda gizlətmiş dəvə kimi görünür. Hər halda bu ölkənin hüquq-mühafizə orqanları, məhkəməsi və Cinayət Məcəlləsi var. Təbii ki, həyatda necə yaşamağı bacarmayanlar Qanun məngənəsində yaxşıca islah ola bilərlər.
Sizcə millət və ədəbiyyat adamları ilə əsil "məzələnmək" və bu minvalla "divident" toplamaq bu deyilmi? Görən, yığışdırılması zəruri olan belə biabırçılıqlar deyilmi?
9. Düşünürəm ki, əsil oyunbazlıq və əsil biabırçılıq ulduz xəstəliyinə, eləcə də paxıllıq, mənəm-mənəmlik və təkəbbürə yoluxmaqdır. Amma vay o gündən ki, bunlar kiminsə dəyişməz xarakterinə çevrilsin! O zaman heç bir sağalma və müalicəyə ümid qalmır...
10. Uzun illər boyu "qadından şair olmaz" deyib, xanım şairlərə yuxarıdan aşağı baxan, onların yazdığı şeirləri elə-belə sayan və yalnız son zamanlar yanlış fikirdə olduğunu etiraf edənlər yəqin ki, bu yanlış və həqarətli statusa görə də nə vaxtsa peşman olacaq və bəlkə də onu silmək məcburiyyətində qalacaqlar.
11. Bu gün ədəbi mühitimizdə ağsaqqal kimi tanınan yaşlı nəsildən ən böyük gözlənti gənc ədəbiyyatsevərlərə və ümumiyyətlə, gənc nəsilə düşüncə, danışıq və davranış sahəsində gözəl örnək olmalarından, həmçinin, ədəbi mühitimizdə baş verən qeyri-etik olaylara qarşı susqun olmamaqdan ibarətdir. Çünki baş verənlərə qarşı susqunluq ictimai qınaq prinsipini zəiflədir, sonda isə baş verəcək daha böyük fitnələr hamının narahatçılığına yol açır.
Kimisə açıq məkanda müzakirəyə çıxarmaq, daha sonra ədəbdən məhrum olan kimlərinsə dəyərli ədiblərimizə "üzdəniraq ədəbiyyat müəllimləri", əziz şair və yazarlarımıza isə "nadan", "göbələk", "pulla fəxri diplom alanlar" və s. kimi təhqirlər yağdırmasına şərait yaratmaq hansı ziyalıya yaraşır? Bu günün gənc nəsli belə ədəbsiz və etikasız davranışları görüb sizlərdən nə öyrənəcəklər?! Ümumiyyətlə, siz özünüzü kim sayırsız ki, hər bir şairin və yazarın ədəbi yaradıcılığı barədə bu formada həqarətli mövqe bildirəsiz? Bu ixtiyarı sizə kim verir?
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, görkəmli Xalq yazıçısı və iki əsrin ədəbiyyat karifeyi olan Anar müəllim o qədər yüksək vəzifəsi, ədəbi titulları və dünya səviyyəsində şöhrətinə rəğmən ölkə daxili və xaricində heç bir ədibin və heç bir şairin haqqında aşağılayıcı söz demir, heç kimi mühakimə də etmir! Amma ayrı-ayrı ixtisas və peşələrin sahibi olan kimlərsə yalnız neçə il şeir və roman yazdığına və bir neçə kitab müəllifi olduğuna görə özlərini sanki -əstəğfirullah- Tanrı yerinə qoyub hər kəsi belə asanlıqla təhqir və mühakimə edirlər! Nədir bunun adı? Belə ədiblik və ədəbiyyat adamı olurmu?
Zatən hər kəsin öz bacarığı, öz imzası var. Beş barmağın beşi də eyni olmadığı kimi hər şairin və hər yazarın öz özəlliyi və öz dəsti-xətti var. Siz kimisə bəyənməyə bilərsiz. Amma təhqir etmək, aşağılamağa heç bir təbii, elmi, qanuni və vicdani haqqınız çatmır!
Bəzən görürəm ki, evində doğma övladlarına bir balaca irad bildirməkdən ehtiyat edən "karifeylər" ədəbi mühitdə hər çatana daş atır və hər kəsə irad bildirib aşağılayır! Ayıbdı vallah! Lütfən yaşınızdan və əlinizdəki qələmdən utanın!
Adını ziyalı qoyan şəxs özünü ziyalı kimi aparmağı bacarmalı, insan haqları, vətəndaş hüquqlarını tanımalı və onlara ciddi şəkildə riayət etməlidir. Çox utancverici haldır ki, mən özümdən yaşda böyük olan kimlərəsə bu ölkədə ittiham, təhqir və sayğısızlığa görə Cinayət Məcəlləsində mövcud olan maddələri təqdim edim!
Amma bu arada yazılan adsız-ünvansız statusu onun yazılma hədəfi və mahiyyətinə varmadan necə gəldi bəyənənlər də qınaq obyektinə çevrilirlər. Çünki onların da bir "bəyənmə" və ya şərh bölməsində yazdıqları ittiham və təhqirlə dolu şərhlərinin əslində elə status müəllifi qədər qəbahətdə payı var.
Sözün həqiqi mənasında ulduz xəstəliyi çox qorxunc və dəhşətli virusdur. Kimsə bu virusa yoluxanda öz adı və sanı naminə hər kəsi və hər şeyi bir göz qırpımında ləkələməyə qalxır...
Bu arada deyirlər ki, "ölüm gözlə qaş arasındadır". Kimsə nə zaman və harada vəfat edəcəyini bilməz. Amma bu fani həyatda elə yaşamaq lazımdır ki, bizi qəfildən haqlayacaq ölümdən sonra haqqımızda yalnız xoş sözlər danışılsın və rəhmətlə yad edilə bilək...
12. Sonda əziz və dəyərli oxuculardan onları bu uzun-uzadı yazı vasitəsilə yorduğuma görə üzr diləyir, həyatda paxıllıq, təkəbbür, mənəm-mənəmlik və bir sözlə ulduz xəstəliyinə yoluxanlara təciili şəfa arzulayıram! Çünki atalar demişkən: sirkə nə qədər tünd olsa, nəhayət öz qabını çatladar... Belə bir durumdan isə Əziz Tanrıya sığınmaq lazımdır...
İlqar İsmayılzadə
(fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, TYB-nin İdarə Heyətinin üzvü, Turan Xalq yazarı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist)
11.06.2026
