25/10/2026
ਜਰਮਨ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ Bertolt Brecht ਅਨੁਸਾਰ “ਕਲਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਹਥੌੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"
ਇਸੇ ਹੀ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬਨ ਡੇਢ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਫੋਕ ਅਕੈਡਮੀ ਵਲੋਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਨੈ ਕਲਾ ਜਾਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਮੰਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ।
ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਫੋਕ ਅਕੈਡਮੀ ਟੀਮ ਵਲੋਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ “ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਪਰਦੇਸੀ ਹੋਏ” ਵਿੱਚ ਮੈਂ “ਸਾਡੇ ਪਰਵਾਸ ਹੰਢਾਉਣ, ਗਲਤ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਮੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਕੋਰੀਓਗ੍ਹਾਫੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ ਬੰਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਡੀਓ ਕੰਟਰੋਲਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਆਈ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛਿਓ ਅਵਾਜ਼ ਮੱਧਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਸਾਊਂਡ ਕੰਟਰੋਲਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਹਾਫੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੰਦਰ ਵਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ।
ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ “ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ” ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮੂਲੋਂ ਰੱਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚਲੋ ਜੇ ਇਹ ਮੰਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ । ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨਾਚਾਂ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ..? ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਠੁਮਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ??
ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਟੀਮ ਨੇ ਸਟੇਜ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ । ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣਾ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ । ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਜਦਕਿ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਭੜਕਾਹਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ । ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਫ਼ਸੋਸਨਾਕ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੋਚ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਲਦੀ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮੰਤਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਾ ਜ਼ਰੀਏ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ।
ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਆਗੂ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਖੁਲਦਿਲੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਦੋਂ ਕਰਨਗੇ ?
ਹੰਗਾਮਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਤ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਏ - ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਕੁਮਾਰ