Armenian Center for American Studies

05/10/2026

🔹 Թրամփը և Գրենլանդիան․ կլանո՞ւմ, թե՞ ռազմավարական ներկայության ապահովում

Վերջին շաբաթներին համաշխարհային հանրության ուշադրությունը սևեռված էր մի քանի կարևոր իրադարձությունների վրա։ Դրանցից, բնականաբար, առաջինը Նյու Յորքում տեղի ունեցած՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի հերթական նստաշրջանն էր, որտեղ հավաքվել էին համաշխարհային առաջնորդները՝ քննարկելու ամենակարևոր հարցերը, որոնք վերաբերում են համաշխարհային խաղաղությանը, տնտեսությանը, առևտրին և այլ թեմաների։ Երկրորդը, իրավամբ, Թրամփի և Սի Ցզինպինի երկկողմ հանդիպումն էր, որը համեմված էր աննախադեպ արարողակարգային առանձնահատկություններով, հարուստ օրակարգով և ԱՄՆ-ին բնորոշ PR արշավով՝ ուղղված թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին լսարաններին։ Սակայն, անկախ ՄԱԿ-ում տեղի ունեցող թոհուբոհից և ԱՄՆ-Չինաստան գագաթնաժողովից, տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն առանձին քննարկման առարկա է թե՛ համաշխարհային անվտանգային և տնտեսական գործընթացների տեսանկյունից, թե՛ ԱՄՆ-Չինաստան մրցակցության տեսանկյունից։ Հատկանշական է, որ այս իրադարձության մասին հայտնի դարձավ ԱՄՆ-ՉԺՀ բարձր մակարդակի բանակցություններից ընդամենը օրեր առաջ:

🔹 Գրենլանդիայի թնջուկը

Կարևորագույն իրադարձություններից մեկը, որը տեղի ունեցավ նախորդ շաբաթ, և որը շատ երկար քննարկվել ու դեռ շատ երկար քննարկման առարկա է մնալու, Միացյալ Նահանգների, Դանիայի Թագավորության և Գրենլանդիայի միջև կնքված պատմական համաձայնագիրն է: Այն պատմական կարևորագույն նշանակություն ունի ոչ միայն կղզու ապագայի, ոչ միայն Դանիայի Թագավորության դերի և նշանակության համար 21-րդ դարում, այլև Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքականության, գլոբալ մրցակցության, տրանսատլանտյան անվտանգության ճարտարապետության և, ընդհանրապես, համաշխարհային ռեսուրսների վերաբաշխման գործընթացների տեսանկյունից։
Հատկանշական է, որ Թրամփի վարչակազմի համար Գրենլանդիան բավականին երկար ժամանակ քննարկվող առանցքային թեմա էր։ Նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց անմիջապես հետո Թրամփը ձեռնամուխ եղավ բավականին կոշտ և ուժեղ ճնշում գործադրել Դանիայի Թագավորության և Գրենլանդիայի նկատմամբ՝ հայտարարելով իր շատ հստակ ցանկությունների, նկրտումների և մտադրությունների մասին, որոնք վերաբերում էին կղզուն՝ հաշվի առնելով դրա ռազմավարական դիրքը և տարատեսակ միներալների էական առկայությունը։ Թրամփի ճնշումներն ու շանտաժի լեզվով արտահայտած մտքերը, իհարկե, էական դժգոհություն առաջացրին ոչ միայն Դանիայում, այլև Եվրոպական Միությունում և ՆԱՏՕ-ի անդամ այլ պետություններում, որոնք Միացյալ Նահանգների ռազմավարական դաշնակիցներն են, սակայն չէին կիսում Թրամփի ագրեսիվ մոտեցումները։

Եվ այսպես, սեպտեմբերի 22-ին ԱՄՆ-ն, Դանիան և Գրենլանդիան պատմական համաձայնագիր ստորագրեցին, որով ԱՄՆ-ն բացառիկ դերակատարում և իրավունքներ ստացավ կղզու և ռեսուրսների կիրառման նկատմամբ՝ անվտանգային և ռազմական ենթակառուցվածքների տեղակայման տեսանկյունից: Մասնավորապես, համաձայնագիրը հստակ նախատեսում է.

1. Պիտուֆիկի տիեզերական բազայի ընդլայնման և արդիականացման իրավունք․ ԱՄՆ-ը կարող է ընդլայնել իր ռազմական գործունեությունը գործող բազայում։
2. Նոր պաշտպանական գոտիներ ստեղծելու իրավունք․ Նարսարսուակ և Մեսթերսվիգ տարածքներում, ինչպես նաև հետագայում Գրենլանդիայի այլ վայրերում՝ կողմերի համաձայնեցված ընթացակարգով։
3. Գրենլանդիայի տարածքով ազատ ռազմական մուտքի և տեղաշարժի իրավունք․ ԱՄՆ-ի ռազմական նավերի, օդանավերի, զինված ուժերի և տրանսպորտային միջոցների համար՝ ցամաքով, օդով և ծովով։
4. Գրենլանդիայի ամբողջ տարածքով թռիչքների և տարածքային ջրերում նավարկության լայն իրավունքներ․ ԱՄՆ-ի օդանավերը կարող են թռչել և վայրէջք կատարել Գրենլանդիայի ցանկացած հատվածում, իսկ ԱՄՆ-ի պետական նավերը՝ մուտք գործել և տեղաշարժվել տարածքային ջրերում՝ համաձայնագրով սահմանված պայմաններով։
5. ԱՄՆ-ի ռազմական ներկայության երկարաժամկետ/անժամկետ հիմք․ համաձայնագիրը ժամկետ չունի և նախատեսում է, որ կգործի նաև այն դեպքում, եթե ապագայում Գրենլանդիան անկախանա՝ պայմանով, որ նոր պետությունը կստանձնի համաձայնագրով նախատեսված իրավունքներն ու պարտավորությունները։
Սակայն այս ամենից զատ կա նաև մեկ այլ կարևոր առանձնահատկություն, որի վրա անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել, և դա վերաբերում է կղզում առկա կրիտիկական միներալներին և օգտակար հանածոներին: Համաձայնագիրն ինքնին ԱՄՆ-ին չի փոխանցում դրանց նկատմամբ վերահսկողություն, և նման բան ուղղակիորեն համաձայնագրով նախատեսված չէ: Սակայն կան որոշ դետալներ, որոնք ուշադրության են արժանի: Նախ, կողմերը համաձայնում են, որ ՆԱՏՕ-ի անդամ, ՆԱՏՕ-ի գործընկեր կամ Եվրամիության անդամ չհանդիսացող պետությունները կամ այդպիսի պետություններից ներդրողները Գրենլանդիայի տարածքում գտնվող զգայուն ոլորտներում կամ գործունեության տեսակներում չպետք է ունենան վերահսկողություն, էական ազդեցություն կամ հասանելիություն ոչ հրապարակային տեղեկատվության, որը կարող է սպառնալիք հանդիսանալ ազգային անվտանգության կամ հասարակական կարգի համար: Սա իրականում բավականին լղոզված ձևակերպում է, ինչը տարաբնույթ մեկնաբանությունների տեղիք է տալիս: Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ն թույլ չի տալու, որ որևէ մրցակից պետություն հնարավորություն ունենա ներքաշվելու այս ոլորտներում:
Կարևոր հանգամանք է նաև համաձայնագրով նախատեսված ժամանակագրությունը: Մասնավորապես, համաձայնագիրը չունի ֆիքսված ժամկետ և գործելու է նույնիսկ այն դեպքում, երբ Գրենլանդիան որոշի անկախություն ձեռք բերել Դանիայից և դառնա ինքնուրույն միջազգային իրավունքի սուբյեկտ:

🔹 Չինաստանի նկրտումները Գրենլանդիայի նկատմամբ

Իսկ ինչո՞ւ է կարևոր Գրենլանդիայի հարցում Չինաստանի գործոնը, և ինչո՞ւ էր ԱՄՆ-ն շտապում այս հարցում։ Տարիներ շարունակ Չինաստանը մի քանի կարևոր և շատ հստակ քայլեր էր ձեռնարկում Գրենլանդիայի ուղղությամբ, և Պեկինը սկսում էր հետաքրքրվածություն ցուցաբերել նույն կրիտիկական միներալների և օգտակար հանածոների նկատմամբ՝ իր հետևում արդեն իսկ ունենալով համաշխարհային պաշարների բավականին զգալի մասի նկատմամբ տարբեր ձևերով արտահայտված ազդեցություն։ Միաժամանակ Պեկինն ուշադրության կենտրոնում էր պահում Գրենլանդիայի դիրքը, որպես աշխարհաքաղաքական և տնտեսական գործոն։ Նախ, Չինաստանն իրեն դիրքավորում էր որպես մերձարկտիկ պետություն, ինչի շնորհիվ առաջ է մղում «Բևեռային մետաքսի ճանապարհի» գաղափարը։ Իհարկե, այսօր Պեկինի համար կարևոր է Ռուսաստանի ափամերձ տարածքով անցնող Հյուսիսային ծովային ուղին, սակայն դա չի նվազեցնում Չինաստանի համար Գրենլանդիայի կարևորությունը։ Չինական ընկերությունները հստակ հետաքրքրվածություն ունեին Գրենլանդիայի օդանավակայանների ուղղությամբ, սակայն վերջին տարիներին այստեղ որոշակի դժվարությունների հանդիպեցին, և գործընթացն առաջ չշարժվեց։ Հաջորդ կարևոր հետաքրքրությունը վերաբերում էր Արկտիկայի գիտաուսումնական նախաձեռնություններին, և այստեղ ևս Գրենլանդիան կարևոր նշանակություն ուներ՝ հաշվի առնելով նրա աշխարհաքաղաքական դիրքը։ Հետևաբար, Չինաստանն ուներ հետաքրքրվածություն թե՛ հանքանյութերի, թե՛ մատակարարման շղթաների, թե՛ ենթակառուցվածքների, թե՛ գիտական և հետազոտական ուսումնասիրությունների և թե՛ երկարաժամկետ աշխարհաքաղաքական ներկայության նկատմամբ, քանի որ կղզին գտնվում է Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների միջև՝ դրան փոխանցելով հստակ աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական նշանակություն։
Հաշվի առնելով այս հանգամանքները՝ ակնհայտ էր դառնում, որ որոշ ժամանակ անց Չինաստանը հնարավորություն էր ստանալու լայնածավալ և ագրեսիվ ներդրումների շնորհիվ կլանել Գրենլանդիան և դառնալ կղզու հիմնական ներդրողն ու առևտրային գործընկերը։ Հետևաբար, ԱՄՆ-ի համար այս քայլը բավականին մանրամասն պլանավորված և հաշվարկված էր, որին վարչակազմը ձգտում էր իշխանության գալու հաջորդ իսկ օրվանից։ Ինչ վերաբերում է Դանիային, ապա թագավորությանն ավելի ձեռնտու էր, որ Գրենլանդիան անվտանգության, տնտեսական անվտանգության և ներդրումային ոլորտներում կախվածություն ունենա դաշնակից Միացյալ Նահանգներից, ոչ թե Չինաստանից՝ հաշվի առնելով բոլոր հնարավոր սցենարները, որոնք կարող էին ի հայտ գալ չինական տնտեսական էքպանսիայի պարագայում։ Ամենայն հավանականությամբ, Կոպենհագենում կարծում էին, թե 21-րդ դարի Դանիան նույն 18-րդ դարի Դանիան չէ, և ժամանակակից աշխարհի ագրեսիվ մրցակցությունը թույլ չի տալու, որ Գրենլանդիայի՝ նման պաշարներով աննախադեպ հարուստ, աշխարհագրական և աշխարհաքաղաքական կարևորագույն դիրքով կղզին մնա անձեռնմխելի, արտաքին ուժերի ազդեցությունից և ախորժակից զերծ։
Հետևաբար, կղզու նկատմամբ Կոպենհագենի ազդեցության և իրավասության մի մասի զիջումը ժամանակի հարց էր, որը մի օր գալու էր։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն



Armenian Center for American Studies

02/09/2026

🇺🇸🇮🇷 ԱՄՆ-Իրան. Լոկալ պատերազմ և գլոբալ մրցակցություն

ԱՄՆ-Իրան պատերազմն ու հարաբերությունների հնարավոր կարգավորումը վերջին ամիսներին միջազգային լրահոսի թիվ մեկ թեման են։ Այս պահին միջնաժամկետ կամ նույնիսկ երկարաժամկետ հեռանկարում քիչ հավանական է թվում երկու պետությունների միջև հարաբերությունների կարգավորումը։ Դա պայմանավորված է մի շարք կարևոր հանգամանքներով, որոնք վերաբերում են ոչ միայն երկու պետությունների միջև առկա խորքային խնդիրներին, այլև տարածաշրջանային մրցակցությանը, գլոբալ շահերի բախմանը և ամբողջ Մերձավոր Արևելքի անվտանգային ճարտարապետությանը, որի վերաբերյալ Թեհրանն ու Վաշինգտոնն ունեն տրամագծորեն տարբեր մոտեցումներ։
Տեսականորեն, նույնիսկ եթե կողմերին հաջողվեր խաղաղության կամ հրադադարի համաձայնագիր կնքել կամ միջանկյալ պայմանավորվածությունների գալ, դա բավարար չէր լինի ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև տասնամյակների ընթացքում ձևավորված խորքային խնդիրները լուծելու համար։ Դրանից զատ, ԱՄՆ-Իրան հակամարտությունը պայմանավորված է ոչ միայն երկկողմ հակասություններով, այլև տասնյակ այլ պետությունների շահերով, որոնք Մերձավոր Արևելքի հիմնական խաղացողներն ու տարածաշրջանային անվտանգային ճարտարապետության հիմնասյուներն են։ Այդ պետությունների շարքում, բնականաբար, առանձնահատուկ դեր ունեն Իսրայելը, ԱՄԷ-ն, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Բահրեյնը և այլն։

ԱՄՆ/Իսրայել-Իրան պատերազմը, բնականաբար, մեկ օրում կայացրած որոշում չէր։ Դա երկար ռազմավարական պլանավորում էր, որին մոտենում էր Իսրայելը՝ իր հետևից ներքաշելով նաև ԱՄՆ-ին։ Հատկանշական է, որ ԱՄՆ-ը բոլոր վարչակազմերի օրոք խուսափում էր Իրանի հետ ուղիղ առճակատման գնալուց՝ բավարարվելով այլ գործիքների կիրառմամբ։ Սակայն իրավիճակը փոխվեց, երբ ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում ընտրվեց Դոնալդ Թրամփը:
Թրամփի վարչակազմի առաջին շրջանում, իսկ հետո արդեն նախագահության երկրորդ շրջանում նախաձեռնել էր, այսպես կոչված, Աբրահամյան համաձայնագրերը , որոնց նպատակն էր արաբական երկրների և Իսրայելի միջև հարաբերությունների կարգավորումը, ինչը հնարավորություն կտար էլ ավելի մեկուսացնել Իրանին, զրկել Թեհրանին տարածաշրջանում Իսրայելի դեմ գործընկեր պետությունների աջակցությունից և ձևավորել յուրահատուկ հակաիրանական կոալիցիա՝ չեզոքացնելով Իսրայելի դեմ հնարավոր կոալիցիոն համագործակցությունը «Իրան-արաբական երկրներ» առանցքով։

Այս համաձայնագրերով մի քանի կարևոր հարց էր լուծվում։ Նախ՝ Իսրայելը հարաբերությունների կարգավորմամբ կարողանում էր բոլոր հնարավոր անվտանգային ռիսկերը կառավարել և բոլոր ռեսուրսները կենտրոնացնել Իրանի դեմ պայքարում։ Մյուս կողմից, արաբական մի շարք երկրներ իրենց հերթին կարողանում էին բոլոր ռեսուրսները կենտրոնացնել Իրանի դեմ՝ թիկունքում ունենալով Վաշինգտոնի անվերապահ աջակցությունն ու Իսրայելի կողմից սպառնալիքների էական նվազումը՝ Վաշինգտոնի երաշխիքներով։ Եթե, օրինակ, ԱՄԷ-ի համար դա տնտեսական լուրջ հնարավորությունների և ռազմական համագործակցության հնարավորություն էր ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետ, ապա Բահրեյնի համար դա Իրանի կողմից եկող ուղիղ սպառնալիքի նվազեցման հնարավորություն էր։ Այսինքն՝ Մերձավորարևելյան աշխարհաքաղաքական կառուցվածքն Աբրահամյան համաձայնագրերով որոշակիորեն ֆորմալիզացվեց, վերաձևավորվեց հակաիրանական կոալիցիայի, որում յուրաքանչյուր մասնակից պետություն ուներ իր մեծ ու փոքր դերակատարումը՝ եթե ոչ ակտիվ ռազմական գործողություններ իրականացնելու, ապա Իսրայել-ԱՄՆ կոալիցիային ամենատարբեր ձևերով աջակցելու տեսանկյունից։

Սակայն այս ամբողջ խճանկարն լիովին պատկերացնելու համար պետք է իրավիճակը դիտարկել առավել լայն տեսանկյունից, քանի որ այստեղ կան նաև գլոբալ մրցակցության բաղադրիչներ, որոնք առաջին հայացքից կարող են չերևալ, սակայն, անկասկած, էական ազդեցություն են ունեցել Վաշինգտոնի կողմից ռազմավարական պլանավորման և քայլերի իրականացման տեսանկյունից։ Խոսքը մասնավորապես նաև այս կոնտեքստում չինական գործոնի մասին է, և ԱՄՆ-Իրան բախումը նաև Վաշինգտոնի և Պեկինի գլոբալ մրցակցության առանցքում է։ ԱՄՆ-Իրան պատերազմը Վաշինգտոնին հնարավորություն տվեց սահմանափակելու և, մեծ հաշվով, կանխելու Չինաստանի շռնդալից մուտքն ու ազդեցության ընդլայնումը Մերձավոր Արևելքում, ինչը Պեկինը բավականին արդյունավետ ձևով սկսել էր իրականացնել 2023 թվականից։
Դեռևս 2023-ին Չինաստանի միջնորդությամբ պատմական հակառակորդներ համարվող Իրանը և Սաուդյան Արաբիան կարողացան համաձայնության գալ հարաբերությունների կարգավորման շուրջ։ Այդ գործընթացի արդյունքում Պեկինը կարողացավ զգալիորեն ընդլայնել իր ներգրավվածությունը Մերձավոր Արևելքում՝ դառնալով տարածաշրջանի կարևոր աշխարհաքաղաքական դերակատարներից մեկը։ Պեկինը ձեռնոց նետեց ԱՄՆ-ին, որն ավանդաբար համարվում էր Մերձավոր Արևելքի հիմնական խաղացողն ու տարբեր հակամարտություններում հիմնական միջնորդ պետությունը։ Պեկինը, որը թե՛ Իրանի, թե՛ Սաուդյան Արաբիայի նավթի և էներգակիրների խոշորագույն սպառողն է, այս պատմական գործարքով կարողացել էր ստաբիլիզացնել շուկաներն ու մատակարարումների շղթաները և փաստացի կանխել էր Իրան-Սաուդյան Արաբիա հնարավոր էսկալացիայի արդյունքում մատակարարումների դադարեցումը։ Ամենից զատ, Պեկինը ձեռք էր բերել այս տարածաշրջանում նոր, գլոբալ խաղացողի կարգավիճակ և հնարավորություն առաջ մղելու իր գլոբալ, տնտեսական նախագծերն ու աշխարհաքաղաքական ազդեցությունը։

2023 թվականին Պեկինի միջնորդական առաքելությունը, բնականաբար, Վաշինգտոնում ընկալվեց որպես լրջագույն մարտահրավեր և շոկային ազդեցություն թողեց։ Փաստացի, Պեկինի ձեռամբ ԱՄՆ-ի կարևորագույն ռազմավարական դաշնակիցներից մեկը՝ Սաուդյան Արաբիան, հարաբերությունների կարգավորման էր գնացել ԱՄՆ-ի գլխավոր հակառակորդի՝ Իրանի հետ, իսկ Չինաստանը կարողանում էր օգտագործել այդ գործընթացը՝ Մերձավոր Արևելքում իր դիվանագիտական և քաղաքական ազդեցությունը մեծացնելու համար։ Արդյունքում տարածաշրջանում ձևավորվել էին նոր աշխարհաքաղաքական իրողություններ, որոնք Վաշինգտոնի ազդեցությունից ամբողջապես դուրս էին մնում։
ԱՄՆ-Իրան պատերազմի հետևանքով Պեկինի դերակատարությունն էապես նվազեց թե՛ որպես միջնորդ, թե՛ որպես տարածաշրջանային խաղացող։ Պատերազմը, ըստ էության, չեղարկեց նախկինում ձեռք բերված բոլոր պայմանավորվածությունները և զրոյացրեց Պեկինի իրականացրած նուրբ դիվանագիտական աշխատանքի արդյունքները։ Հետևաբար, կարելի է կարծել, որ ԱՄՆ-ը, առնվազն այս փուլում, պատերազմի միայն փաստի ուժով կարողացավ սահմանափակել Չինաստանի՝ Մերձավոր Արևելքում ավելի ծանրակշիռ և ինստիտուցիոնալ դերակատարություն ստանձնելու հնարավորությունները, քանի որ այն գործընթացը, որը Պեկինը կարող էր օգտագործել հողի վրա ամրապնդվելու նպատակով, այլևս չկա: Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Պեկինը Մերձավոր Արևելքում այլևս անելիք չունի և քայլեր չի ձեռնարկելու։ Չինաստանը շարունակում է ունենալ կարևոր տնտեսական, էներգետիկ և ռազմավարական շահեր տարածաշրջանում։ Սակայն իր ազդեցության հետագա ընդլայնման գործնական քայլերը Պեկինը, ամենայն հավանականությամբ, կսկսի իրականացնել այլ ուղղություններով և առավել հարմար քաղաքական ու ժամանակային պայմաններում։ Սակայն փաստը մնում է փաստ, որ Հորմուզի նեղուցի փակման հետևանքով Չինական տնտեսությունն էական վնասներ է կրում ։

Թրամփի վարչակազմի ելքի ռազմավարությունը կամ դրա բացակայությունը

Չնայած պատերազմի նախապատրաստությանը՝ դրանից դուրս գալու հարցում Թրամփի վարչակազմը կարծես թե արդյունավետ ելքի ռազմավարություն չի կարողանում գտնել։ Թրամփը չի կարող այս փուլում հայտարարել պատերազմում իրական հաղթանակի մասին, քանի դեռ Հորմուզի նեղուցը փակ է, կամ դրա անվտանգությունն ու նավագնացությունն ամբողջապես Իրանի ազդեցության տակ են։ Նեղուցի շուրջը ստեղծված իրավիճակը շարունակում է զգալի ազդեցություն ունենալ համաշխարհային նավթի գների վրա, հետևաբար, անմիջականորեն անդրադառնում է նաև ԱՄՆ-ի ներքին տնտեսական վիճակի վրա։ Միևնույն ժամանակ, Թրամփը չի կարող պարզապես դուրս բերել ամերիկյան նավատորմը և տարածաշրջանում տեղակայված մյուս ռազմական ուժերը, քանի դեռ Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ վերահսկողության հարցը մնում է չլուծված։ Նման քայլը կարող է ընկալվել ոչ թե որպես պատերազմի ավարտ, այլ որպես հետքայլ կամ նահանջ՝ հատկապես այն դեպքում, երբ Վաշինգտոնը դեռևս չի կարողացել ապահովել իր հիմնական նպատակների իրականացումը։

Այս իրավիճակը Թրամփի վարչակազմի համար հատկապես բարդ է դառնում միջանկյալ ընտրություններին ընդառաջ։ Պատերազմի ձգձգումը չի բխում ԱՄՆ-ի տնտեսական և վարչակազմի քաղաքական շահերից։ Թրամփի վարկանիշը շարունակում է նվազել, քանի որ պատերազմի երկարաձգման, նավթի գների աճի և ներքին տնտեսական ծանր վիճակի համադրությունը մեծացնում է հասարակական դժգոհությունը ոչ միայն նախագահի, այլև Հանրապետական կուսակցության նկատմամբ։ Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ Ներկայացուցիչների պալատում և Սենատում դեմոկրատների հաղթանակը մեծ հավանականությամբ կարող է հանգեցնել Թրամփի իմպիչմենտի գործընթացի մեկնարկին, ապա առավել պարզ է դառնում, թե որքան բարդ իրավիճակում է հայտնվել Թրամփի վարչակազմը։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն



Armenian Center for American Studies

01/08/2026

How Likely Is the Chance of TRIPP Being Implemented at This Stage?

Neither Trump nor the key members of his team have ever been traditional bureaucrats. This very fact has allowed them to understand how bureaucracy complicates not only the adoption of political decisions but also their implementation, even when those decisions concern urgent and strategically important issues.

The Trump administration has achieved a level of activity and engagement in the South Caucasus and, arguably, in Central Asia as well, that no US administration has been able to achieve since 1992. The reason for this is not only the favorable geopolitical environment. The fact that Russia is focuse...

10/04/2026

Iran-Armenia Economic Ties, Trump’s ‘Bridges, and Plant Day’

https://americanstudies.am/iran-armenia-economic-ties-trumps-bridges-and-plant-day/

10/04/2026

03/04/2026

TRIPP and the US War with Iran

The most widely discussed topic these days continues to be the war involving the US and Iran and its future. There are different views on what the region and the world will look like after the end of this war. One thing is clear: nothing will remain as it was before, and serious realignments will [....

30/03/2026

🇺🇸🇮🇷 Ինչպե՞ս է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակն Իրանում. հակամարտության հնարավոր միտումները

Չնայած Իրանի դեմ պատերազմի սկզբից անցել է գրեթե մեկ ամիս, և Միացյալ Նահանգներին հաջողվել է սպանել Իրանի Գերագույն առաջնորդին, մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների և զինվորականների, ոչնչացնել իրանական նավատորմը և հարվածել հիմնական ենթակառուցվածքներին, պատերազմը դեռ հեռու է ավարտից: Սկզբնապես ծրագիրն էր՝ հնարավորինս արագ թիրախային ռազմական հարվածներ հասցնել Իրանին՝ հիմնվելով այն հաշվարկի վրա, որ իրանական համակարգը չի կարողանա դիմադրել, բնակչությունը չի համախմբվի ղեկավարության շուրջը, տեղի կունենան անվերահսկելի հանրային ապստամբություններ, իսկ «գլխատված» ղեկավարությունն ի վիճակի չի լինի արդյունավետ գործել:

Սակայն Թրամփի վարչակազմի այս սպասումները չիրականացան: Ընդհակառակը, Իրանի բոլոր ուժային կենտրոնները թվում են համախմբված, և համակարգը ներքին փլուզման տեսանելի նշաններ մինչ այս պահը չի ցուցաբերում: Այս տեսանկյունից կարևոր է հասկանալ, թե որոնք էին Վաշինգտոնի սխալ հաշվարկները, և ինչպես է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակը: Մեկ բան հաստատ է՝ այս պահին Իրանին հաջողվել է խափանել արագ հաղթանակի վերաբերյալ ամերիկա-իսրայելական ծրագիրը:

Չկայացած «մեծ կոալիցիայի» հույսերը

Վաշինգտոնի հույսերը՝ ձևավորելու մեծ կոալիցիա, որը կաջակցեր ԱՄՆ-ին և Իսրայելին Իրանի դեմ, չարդարացան: Նախքան «Էպիկական ցասում» (Epic Fury) գործողությունը, Թրամփի մերձավոր շրջապատի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ հավատում էին, որ տարբեր պետություններ և այլ դերակատարներ պատրաստ են միանալ իրենց գործողությանը դա համարելով պատմական պահ: Չնայած սպասումներին՝ իրաքյան քրդական ստորաբաժանումների, ՆԱՏՕ-ի անդամների, Սաուդյան Արաբիայի, Ադրբեջանի կամ Իրանի հետ պատմական հակասություններ ունեցող այլ դերակատարների կողմից որևէ ուղղակի ներգրավվածություն տեղի չունեցավ: Խնդիրն այն չէ, որ այս պետությունները լուծել են իրենց հակասությունները Իրանի հետ: Ավելի շուտ նրանք հասկանում են, որ միայն ԱՄՆ-ի և Իսրայելի օդային հարվածները չեն կարող հասնել Իրանում վարչակարգի փոփոխության. անհրաժեշտ կլինի ցամաքային գործողություն, որն ավելի բարդ կլինի, քան ԱՄՆ և դաշնակիցների գործողություններն Իրաքում և Աֆղանստանում, սակայն ԱՄՆ-ն ու Իսրայելը դեռևս պատրաստ չեն իրադարձությունների նման զարգացմանը:

Ավելին, չիրականացան նաև հույսերը, թե իրանական ընդդիմությունը կօգտագործի առիթը ապստամբության համար: Թեև իրանցիները բողոքի ցույցեր էին անում ամիսներ առաջ, ռազմական արշավի սկզբից ի վեր նմանատիպ զանգվածային ցույցերը դադարել են՝ հնարավոր է պատերազմական պայմանների և արտակարգ դրության պայմաններում առավել խիստ պատիժների վախի պատճառով: Բացի այդ, հսկայական տարբերություն կա սեփական կառավարությանը դիմադրելու և երկրի վրա արտաքին հարձակմանը դիմակայելու միջև, երբ դրսի ուժերը քեզ հորդորում են տապալել սեփական ղեկավարությանը՝ հանուն արտաքին շահերի:

Ինչ վերաբերում է կոալիցիային, ապա Սիրիայի քրդերի փորձը, որտեղ նրանք ծանր կորուստներ կրեցին և ի վերջո ոչինչ չստացան, ծառայում է որպես նախազգուշացում: Իսկ ինչ վերաբերում է Սաուդյան Արաբիային, ապա Էր Ռիադը ձեռնպահ է մնում հակամարտությանը ուղղակիորեն և լայնածավալ ներգրավվածությունից ՝ զգուշանալով Իրանի զգալի ռազմական ուժից և հետագա սպառնալիքից:

Ադրբեջանը նույնպես խուսափում է հակամարտությունից՝ հաշվի առնելով ուժերի անհավասարությունը: Բաքուն կներգրավվի միայն այն դեպքում, երբ Իրանին համարի չափազանց թույլ՝ լուրջ դիմադրություն ցույց տալու համար, ինչը քիչ հավանական է: Մեկ այլ կարևոր հանգամանք է այն, որ եթե Ադրբեջանը ներքաշվի, հնարավոր է ներքաշվի նաև Թուրքիան, ինչը, իհարկե, բխում է ամերիկա-իսրայելական շահերից։ Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա Անկարային անհրաժեշտ է թույլ, բայց ոչ փլուզված Իրան՝ հաշվի առնելով տարբեր գործոններ, այդ թվում՝ քրդական հարցը, ինչպես նաև այն փաստը, որ Իրանի մասնատումից հետո Թուրքիան ինքը կարող է հայտնվել Իսրայելի թիրախում՝ որպես ոչ բարեկամ պետություն: Ադրբեջանի համար մեկ այլ խնդիր է Նախիջևանի հետ կապի հնարավոր խզումը՝ իրանական սահմանի մասնակի փակման պատճառով:

Վերջապես, տարածաշրջանային խաղացողները գիտակցում են, որ ամերիկյան ռազմանավերը մի օր հեռանալու են, իսկ Իրանը, թեկուզ թուլացած, կմնա իր տեղում, ինչպես մնացել է հազարամյակներ շարունակ:

Ինչպե՞ս է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակը

Ակնհայտ է, որ Միացյալ Նահանգներում այս պատերազմը առաջնորդվում է ավելի շատ մարտավարական հաշվարկներով, քան երկարատև ռազմավարական պլանավորմամբ։ Մարտավարական հիմնական նպատակներից մեկն այն էր, որ առաջին հարվածը չհասցնեին ԱՄՆ զինված ուժերը։ Եթե ԱՄՆ-ը նախաձեռներ հարձակումը, Իրանը հավանաբար կպատասխաներ ուղղակի և ավելի ագրեսիվ հարվածներով ԱՄՆ տարածաշրջանային ռազմակայանների և ենթակառուցվածքների վրա, ինչից Վաշինգտոնը ցանկանում էր ամեն գնով խուսափել։ Հետևաբար, առաջին հարվածը հասցրեց Իսրայելը՝ իր վրա վերցնելով առաջին հարվածի բեռը:

Իհարկե, Իրանը ստացել է լուրջ ռազմական, տնտեսական և քաղաքական հարվածներ, սակայն ոչինչ ավարտված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ ավարտված չէ: Թրամփի թիմի ներսում կային սկեպտիկներ ընդհանրապես ողջ պատերազմի և իրանական վարչակարգի փոփոխության վերաբերյալ: Արդյունքում առաջարկվեց սահմանել միայն այնպիսի նպատակներ, որոնք հասանելի են և թույլ կտան վարչակազմին դուրս գալ պատերազմից ցանկացած պահի՝ հայտարարելով հաղթանակի մասին: Հայտարարված առաքելությունը կենտրոնացած էր Իրանի հրթիռային համակարգի ոչնչացման, նավատորմի ջախջախման և միջուկային զենքի բացառման վրա, մինչդեռ վարչակարգի փոփոխության մասով պաշտոնական քաղաքականությունը մնում է լղոզված: Այս հանգամանքը կարող է հանդիսանալ «ելքի ռազմավարություն» (exit strategy): Այն թույլ է տալիս Թրամփի վարչակազմին ցանկացած պահի հայտարարել պատերազմի ավարտի և հաղթանակի մասին՝ նշելով, որ ԱՄՆ-ը հասել է իր նպատակներին:

Իրականում, Իրանի Գերագույն առաջնորդի սպանությունը առաջին իսկ օրը նույնպես հնարավորություն ստեղծեց Թրամփի համար ցանկացած պահի դադարեցնել արշավը՝ պնդելով, որ իրանական համակարգը ապակայունացվել է, սակայն առանց ցամաքային գործողության վարչակարգի փոփոխությունն անհնարին է թվում:

Ինչ վերաբերում է նոր առաջնորդին, ապա Այաթոլլա Մոջթաբա Խամենեիի՝ որպես Գերագույն առաջնորդ ընտրությամբ Իրանը մի քանի ուղերձ է հղում արտաքին աշխարհին։ Նախ՝ այն ցույց է տալիս, որ իրանական համակարգը կայուն է և ուժեղ, չնայած ծանր կորուստներին: Արագ ընտրությունը ցույց է տալիս, որ օրհասական պահին Իրանում չկան ներիշխանական գզվռտոցներ, և շատ արագ համակարգը ադապտացվում է նոր իրավիճակին: Ի վերջո, սա ուղերձ է այն մասին, որ նույնիսկ ԱՄՆ-ի նման գերտերությունը չի կարող առաջնորդ պարտադրել Իրանին, ինչպես փորձում էր անել Թրամփը:

Ի՞նչ է սպասվում հետո

Հակամարտության ելքը կախված է նրանից, թե որքանով են վերջնական արդյունքները համապատասխանում ամերիկյան սկզբնական նպատակներին: Եթե նպատակը Իրանի միջուկային և հրթիռային ներուժի թուլացումն էր, ապա այն կարելի է համարել ձեռք բերված։ Սակայն եթե նպատակը վարչակարգի փոփոխությունն էր, ապա այս նպատակը, ամենայն հավանականությամբ, կձախողվի. Նույնիսկ նորընտիր Գերագույն առաջնորդի հնարավոր սպանությունը հիմնովին չի փոխի Իրանի իշխանական համակարգը և ինստիտուցիոնալ արտաքին քաղաքականությունը։ Այս համատեքստում ԱՄՆ-ի համար ամենաիրատեսական «ելքի ռազմավարությունը» կլինի տարածաշրջանում ներկայության կրճատումը՝ հայտարարելով հաղթանակի մասին: Սա, իհարկե, կհանգեցնի «պատումների բախման» (clash of narratives). Վաշինգտոնը կհեռանա Պարսից ծոցից որպես հաղթող տերություն, իսկ Թեհրանը կպնդի, որ ԱՄՆ-ը ձախողել է իր գլխավոր նպատակը՝ թողնելով Իրանի քաղաքական համակարգը անձեռնմխելի:

Մեկ այլ հնարավոր սցենար է ԱՄՆ-ի երկարատև ներկայությունը տարածաշրջանում՝ «հյուծող պատերազմի» քաղաքականությամբ։ Սակայն սա թանկարժեք և ոչ պոպուլյար ռազմավարություն է ԱՄՆ-ի ներսում, հատկապես միջանկյալ ընտրությունների նախաշեմին։ Դեմոկրատների կողմից Ներկայացուցիչների պալատում մեծամասնություն վերցնելու դեպքում (ինչը հավանական է թվում) Թրամփի իմպիչմենտի հարցը կարող է կրկին օրակարգ գալ, իսկ հիմնական քննադատությունը կուղղվի Իրանի դեմ ձգձգվող պատերազմին։ Հետևաբար, երկարատև պատերազմը ձեռնտու չէ Թրամփին, քանի որ այն ունենում է ոչ միայն ներքաղաքական ու տնտեսական հետևանքներ, այլև անուղղակիորեն ամրապնդում է Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում:



Armenian Center for American Studies

16/01/2026

🇮🇷 🇺🇸 Իրանի շուրջ զարգացումներն ու Թրամփի վարչակազմի դիրքավորումը

Իրանում շարունակվող հակաիշխանական ցույցերին զուգահեռ՝ «Նյու Յորք Թայմսի», ինչպես նաև այլ ԶԼՄ-ների տվյալներով, վերջին օրերին նախագահ Դոնալդ Թրամփին ներկայացվել են Իրանի դեմ հնարավոր ռազմական գործողությունների մի շարք սցենարներ, որոնք ներառում են առանձին ռազմական օբյեկտների կամ ռազմավարական նշանակություն ունեցող թիրախների դեմ հարվածներ։ Մինչ այս պահը, սակայն, Թրամփի վարչակազմը որևէ վերջնական որոշում չի կայացրել, կամ գոնե դրա մասին դեռևս չի հայտարարվել։ Տպավորություն է ստեղծվում, որ վարչակազմը որդեգրել է սպասողական մոտեցում՝ դիտարկելով, թե ինչ արդյունքների կարող են հասնել ընդդիմադիրները սեփական ուժերով, ապա կայացնելով որոշում։

Իր հերթին, Թեհրանում ԱՄՆ-ի վիրտուալ դեսպանությունը ԱՄՆ քաղաքացիներին կոչ է արել հնարավորինս արագ լքել Իրանը՝ Թուրքիայի կամ Հայաստանի տարածքով, քանի որ Վաշինգտոնը հնարավորություն չի ունենալու երաշխավորել իր քաղաքացիների անվտանգությունը Իրանի տարածքում։ Փորձը ցույց է տալիս, որ նման նախազգուշացումները հնչում են ռազմական հարվածներից կամ լայնածավալ ռազմական գործողություններից անմիջապես առաջ։ Վաշինգտոնի այս հայտարարությանը հետևեցին Իրանում հավատարմագրված տարբեր պետությունների դեսպանությունների հայտարարությունները՝ նմանօրինակ բովանդակությամբ։
Թրամփի այն հայտարարությունը, որ ԱՄՆ-ը կաջակցի իրանական ընդդիմությանը, եթե Թեհրանը հատի կարմիր գծերը, դեռևս գործնական քայլերի չի վերածվել, սակայն որոշ կոշտ քայլերի Թրամփն այդուհանդերձ դիմել է։ Մասնավորապես, Թրամփը հայտարարել է, որ Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ տնտեսական գործունեություն իրականացնող ցանկացած երկիր կբախվի ԱՄՆ-ի հետ ամբողջ առևտրի նկատմամբ կիրառվող 25 տոկոս մաքսատուրքի ավելացմանը, ինչը, բնականաբար, բարդ իրավիճակ է ստեղծում ցանկացած պետության համար, որն ունի խոշոր առևտրաշրջանառություն ԱՄՆ-ի հետ։ Գործնականում այս քայլն ամենաուժեղ հարվածն է հասցնելու Չինաստանին, քանի որ այդ պետությունը Իրանի և ԱՄՆ-ի ամենախոշոր առևտրային գործընկերն է։

Բնական է, որ Իրանի պատմության մեջ ամենազանգվածային բողոքի ալիքներից մեկը գտնվում է ինչպես Իսրայելի, այնպես էլ Միացյալ Նահանգների հատուկ ծառայությունների համակ ուշադրության կենտրոնում, և ակնհայտ է, որ այն պահին, երբ նրանք զգան, որ հնարավոր է ազդել գործընթացների վրա կամ ավելի խորացնել Իրանում առկա լարվածությունն ու ճգնաժամը, անկասկած, գործի կդնեն ցանկացած սցենար։ Չնայած դրան, ԱՄՆ նախագահն ու նրա վարչակազմի մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ վերջին օրերին բազմիցս արել են Իրանի դեմ հնարավոր հարվածների մասին հայտարարություններ, սակայն մինչ այս պահը դեռևս որևէ գործողություն չի իրականացվել։ Հատկանշական է, որ Իրանի օդային սահմանները փակ են, և այդ պետության օդային տարածքով թռիչքներ գրեթե չեն իրականացվում, ինչը ևս մեկ անգամ վկայում է այն մասին, որ օդային հարվածներ, այդուհանդերձ, հնարավոր են։
Ինչ վերաբերում է Թրամփին, ապա վերջին օրերին նա առնվազն 7–8 հայտարարություն կամ գրառում է արել Իրանի թեմայով՝ նշելով, որ պատրաստ է օգնություն ցուցաբերել Իրանի ցուցարարներին։ Հատկանշական է նաև, որ այն հարցին, թե արդյո՞ք նա հնարավոր է համարում Իրանի շահի որդու՝ երկրի հաջորդ ղեկավար դառնալու հնարավորությունը, Թրամփը պատասխանել է, որ դա պարտադիր չէ, և ավելի նպատակահարմար է սպասել ու տեսնել, թե ինչ ներքին ուժեր կձևավորվեն և կդրսևորվեն այս ընթացքում, ինչը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ Վաշինգտոնը դեռևս սպասողական դիրքավորում ունի։

Հարված հասցնելու սցենարը, ինչպես նաև այլ սցենարներ, մշտապես գտնվում են Թրամփի սեղանին, և, ըստ էության, ցանկացած զարգացում առաջիկա օրերին հնարավոր է, ինչի մասին հայտարարել է նաև Սպիտակ տունը։ Միաժամանակ տեղեկություններ են հայտնվել, որ Պենտագոնը հրահանգել է Կատարում տեղակայված ամերիկյան ռազմաբազայից տարհանել ամերիկացի զինվորականներին, քանի որ Վաշինգտոնը չի բացառում, որ Թեհրանը կարող է հարվածներ հասցնել իր հրթիռների համար հասանելիություն ունեցող ամերիկյան ռազմաբազաներին, որոնք տեղակայված են Մերձավոր Արևելքի տարբեր երկրներում։

Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ Միացյալ Նահանգների դաշնակից Պարսից ծոցի երեք արաբական պետություններ վերջին շրջանում սկսել են փակ դիվանագիտական նախաձեռնություններ՝ Իրանի դեմ հնարավոր ռազմական գործողությունները կանխելու նպատակով՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից հնչեցված հարվածների սպառնալիքների ֆոնին։ Մասնավորապես, Սաուդյան Արաբիան, Կատարը և Օմանը մտահոգված են, որ Իրանի դեմ ռազմական գործողությունները կարող են լայնածավալ հետևանքներ ունենալ Մերձավոր Արևելքի համար։ Իր հերթին, ԱՄՆ մյուս ռազմավարական դաշնակից Թուրքիան հայտարարել է, որ կապի մեջ է ինչպես իրանական, այնպես էլ ամերիկյան պաշտոնյաների հետ՝ բանակցային սեղան վերադառնալու հնարավորությունները քննարկելու նպատակով։ Սակայն աղբյուրը զգուշացրել է, որ գործընթացը կարող է լինել արդեն «ուշացած»։

Հետևաբար, թե ինչպիսին կլինի Թրամփի որոշումը, կախված է նաև Իրանում ցույցերի ինտենսիվությունից, բախումների ծավալներից և այն հանգամանքից, թե երբ և ինչպես Իրանի ղեկավարությունը կկարողանա իրավիճակը վերցնել վերահսկողության տակ։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն